Sovetish Heymland 1980 12

6} דס 8118016 ש1101סטק 06המת 1025 161121המז פּום 1

ת00002110? 210166049 116114896

פיט א

בסס, 6ט14טס-100150ש10))0םו
גוז0ס.1116גוס-הופוחנץש//:פנןוזח

מ200008000 6065(סזק 11296ז116 סט 1 0

זסן ץ901011 סחווחס 1066וסזט 19 101זס1סחז 1015
זס 010װז60466 1ס1סזסחזוזסס זסי? ץ{|חס 96 |סחספזסק
0חשס1011 406 81 פו 0001006 16056ט ,56ט זס)ס עחס

:644 /01חזס

גסס, 6ט14טס-100150ש10))0םו

7000021100 01016043 116111296 סח 1 0

פיט 07

דער קומענדיקער נומער
סאַװעטיש היימלאנד" איז אינגאנצן
געווידמעט
דער קינסטלערישער פארצייכענונג

אין אים נעמען אן אָנטײלל:

י. בורג, ב. און א. בורשטיין, כ. ביידער, א. גאָנטאר,
ש. גאָרשמאן, ט. גען, כ. גורעוויטש, א. ליזען, ב. מאָ-
גילנער, ב. מילער, װו. מיטראָשענקאָוו, כ. מעלאמוד,
ה. פּאַָליאנקער, ר. פּוסטילניקאָו, פּ. פּלאָטקין, ה. רע-
לעס, י. שוסטער, ב. שיינגאוטער,

ארטיקל פון א. ווערגעליס

וימלאנד

ליטעראריש-קינסטלער'ישעף
כוידעשזשורנאל

4

אָרגאן פון שרײַבעריפארבאנד פון פססר
א

דערשײַנט פון 1961

:

פארלאג , סאַװעטסקי פּיסאטעל"

מאָ סקװו
אס ול דעקאבער /44

7

2 ז0חפום
זאטא הסאסה+?8? אחסת

דצ:חהסה וה 5ט8הפט

( )‏ א
.. יט

2?

מענדל ליפשיץ. ס'יגט אף מיר אזא אכרײַעס
קאוג 5" :

אונדזער קאָסמאָס -ווינקל. דער' קאָסמאָנאװט פּאוועל פּאָפּאָ-
װויטש צוגאסט אין דער רעדאקציע פון ,סאָװועטיש
היימזאנר"-. טאעך; . .2 + שיש =
יורי דאָקוטשײַעת דער קאָמאנדיר ; * = :
ליטערארישע געדענק דאטעס. פּערעץ מארקיש (1895- --
2). פראגמענטן. פון דער פּאָעמע ,יערושע? . . .

דאָרע כײַ קינע. לוציעס ליבע (דערציילונג. סאָף) .;‏

כאיִם גורעװיטש. אף דער ליבער ערד (לידער) .
געאָרגי א לכ אזאָ װ. ציפּורע (דערציילונג) . .
מאקס ריאנט. פון דעם, װאָס איך זע ארום זיך
- , 7‏ א" יט בא ר עי יע א
יויסעף בורג. אין דעמערונג. דער באזינגער פון די
קארפּאטן און אנד. דערציילונגען . .+ . . . . . .

5

104

ליטעראטור-קריטיק. ביבליאָגראפיע. פראגן פון קונסט

ארן װערגעליס. דער דעמב האָט אים פארשמעקט
מיט זײַנע װאָרצלען א לייב קװיטקאָס 790טן געבורטס-
7 עי : אצ . שי יע יל אע ;
קורצע רעצענזיעס. ה' רעמעניק. יעדן דאָר זײַנס;
א. ליזען א ראָמאן--א דערמאָנונג;: ז. ליבינ-
ז אָן. זיכרוינעס פון אן אנטיפאשיסטקע: י. איס קאנ-
ד ע ר. א בוך פון אן איראקער קאָמוניסט . . . :
שמועסן װעגן מוזיק און עסטראדע. זינאָ װי קאָמ-
פּאנײ עץ. ועגן איינער א ליד און איר אװטאָר
אונדזערע מיטיילונגען. יא קאָװ קאפּעליוש. ועגן
אייניקע סטאטיסטישע אָנגאבן פון דער פאָלקסציילונג
א 000 4 . . 6
קאָמענטארן פון רעדאקציע. אָט באלד וװועלן זי פארשארצן
די ארבל... די היישעריקן אפן פעלד פון איציק קיפּניסעס

שאפונג. + + . . .0
געלייענט אין דער צײַטונג' ,אונדזער לעבן" יע אי
יט שאר + + 6 2 יוג וא 26 .2.0
דאָס איז טשיקאוװוע + . . . = 2

מאטעריאלן פאר א לעקסיקאָן פון דער ייַדישער סאָוועטי-
א טל ריע . . . .קע 2 2 2 2 .;
פאר די, װאָס לערנען ייִדישש . . יי
אינהאלט פונעם זשורנאל -סאַװעטיש היימלאנד" פארן

יאָר 1080 * * * * * * * *
רעזומע. לט די מאטער;אלן ' פונעם ' נומער (רוסיש,
ענגליש) * * * * * * * * .* * * * * * * *

10

הויפּט:רעדאקטאַר
א. ווערגעליס
רעדקאַלעגיע:

כ. ביידען (שטעלפארטרעטער פון
הױיפּטירעדאקטאָר), א. גאָנטאר,
ש. גאָרדאָן, ט. גען,

נאָטע לוריע, ב. מאָגילנער,
ב. מילער, כ. מעלאמוד,

ה. פּאָליאנקער,

ה. רעמעניק,

י. שוסטער (פאראנטװאָרטלעכער
סעקרעטאר), ". שרײַבמאן

מענדל ליפשיץ

ס'ליגט אף טיר אזא אכרײַעס

1

זינגען װעל איך דאָרטן לידער,
וו די זון פאר יעדן לויכט.
וועמען מענטשן זײַנען ברידער,
דער איז מיר א ברודער אויך.

מענטשן טייל איך ניט אף ראסן,
אלע פעלקער האָב איך ליב.

אויב דו קענסט די מענטשהײַט האסן,
ביסטו מיר קייז כאווער ניט.

2

כ'האָב אין לעבן, וי אין זינגען,
מײַן באזונדער גאנג, מײַן טאָן,
כ'װאָלט געקאָנט זיך מאכן גרינגער,
נאָר איך טאָר עס דאָך ניט טאָן.

ס'ליגט אף מיר אזא אכרײַעס,
טויזנט מאָל וי איך די גרייס,
כ'דארף נאָך זיך דאָ לאָזן פײַער,
לײַכטן זאָל דער וועג פאָרויס.

3

איך האָב פײַנט אליין זיך רימען,
בעסער רימען מיך מע זאָל,
צװישן קלינגענדיקע שטימען
איז ניט גרילצנדיק מײַן קאָל,

כ'גיי אדורך מײַן וועלט װוי וואסער
איבער קלאָרער זאמדן-באנק --
מיט מײַן שמייכל, מיט מײַן שפּאסן,
מיט פארװוּנדערטן געזאנג.

כ'קלײַב מיט קיינעם זיך ניט גלײַכן,
װײַל פארגלײַכן קען מען ניט

רויש פון וואסערפולע טײַכן,

קלאנג פון אימפּעטפולער ליד.

4

כ'קלײיב ניט גלײַכן זיך מיט קיינעם,
כ'וויל נאָר, וי דער זומער זײַן,

זאָל מײַן אומרו יעדן איינעם,
וועמען ליב עס איז די שלין.

אלע יאָרטײלן צוזאמען,

און באזונדער יעדער טייל,

כ'ליב, וי וויכער ליבט די פלאמען,
כ'היט, וי סוידעס היט די הייל.

און מײַן אומרו און מײַן שמייכל,
און מײַן אויסגעכאַװעט יאָר
זאָלן דינען װי א צייכן,

אז דאָס לעבן זעצט זיך פאר...

5

איך װאָלט װועלן וועגן ליבע
אײביק זינגען הייס, פארבענקט,
שרײַען צו מיר טיפע גריבער:
ניט פארגעס! געדענק! געדענק!

די געטייטע הינטער דראָטן,

די דערטרונקענע אין צוואנג---
איבער גאָר דער ערד צעשאָטן.--
כ'וועל געדענקען אייביק-לאנג.

6

און געמיינט כ'האָב לעכאטכילע,

אז געקומען איז דער סאַף,

ס'וועט מײַן טרויער זיך ניט ישטילן,
מעג כאָטש זײַן דער פײַנט באשטראָפט.

נאָר איך האָב פון זיך געפאָדערט,
שטארקער כזאָל פון אליזן זײַן,
כאָטש דער וויי אין הארץ און אָדער
וי א סטרונע קלינגט ביז הײַנט,

אײיביק װעט די סטרונע קלינגען,
װײַל פארגעסונג ווייס איך ניט,

. אײביק כ'וועל פון לעבן זינגען,

װײַל נאָך לעבן דורשט מײַן ליד,

איך באדארף זיך ניט דערקלערן

אין קיין ליבע צו מײַן לאנד,

װײַל אויב ליכטיק ס'ברענט זײַן שטערן,
פילט עס מיט איר בלוט מײַן האנט,

ס'לאנד איז מיר געווען א מוטער,
ווען געווען איך בין א קינד,

עס איז מיר געווען א ברודער,
ווען די יוגנט האָט געשווינד,

וי א פײַל, זיך דורכגעטראָגן,

איצט א טאטע כ'בין מײַן זון,

און, וי װײַן א פולער לאָגל,
מונטערסט, לאנד, מיך מיט דײַן רום.

8

וועלכער הונט װעט בילן וואגן,
אז איך האָב קיין לאנד, קיין היים?
וועלכער נישטיקער בראָדיאגע
ווארפן װעט אין מיר דעם שטיין?

פאר דעם נאָמען זון מעזומען
כ'האָב געצאָלט מיט בלוט, אָן כשאד --
פון די וועגן פון יעהומען

ביז דעם קריג בא סטאלינגראד,

דאָרטן רוען מײַנע שוועסטער,
זין, אין קאמף געפאלן טויט,

ווערן שטום זאָל דער, װער ס'לעסטערט
ס'גלויבן -- זייער לעצטע פרייד,

9

ווער איז נאָך אזוי פארבונדן
מיט דער צײַט, וי דאָס געזאנג?
ס'בלײַבן אף זײַן לײַב די װוּנדן,
װאָס זי קריצט אויס מיט איר גאנג,

וועמען נאָך איז אזוי טײַער
אָט די רעגע, װוי דער ליד?

זי צינדט אָן דאָס ערשטע פײַער,
זי דעם לעצטן פונק פארהיט,

10

שטויב און שמוץ פארשװוענקט דער רעגן,

מײַנע פײַנט די צײַט פארווישט.

װוּנדן בלײַבן פון געשלעגן, -

נאָר דו שרעקסט זיך, פרײַנט, אומזיסט.

איך װעל אלע טיפע װוּנדן

לאָזן הינטער מײַנע טריט,

װײַל דאָס לאנד פון גרויסן װוּנדער
קוקט ארויס בא מיר פון ליד.

11

האלב אריבער, האלב ארונטער,

האלב פאָרויס און האלב צוריק,
העלפט מיר, ברידער, איך זאָל מונטער
שלאָגן זיך ביז ענד פאר גליק,

ניט פאר זיך איך דארף עס נייטיק,
צופיל אָנװער טראָגט מײַן ברוסט,
עס זאָל אײַנשטילן מײַן ווייטעק--
פאר די פרײַנט עס האָבן כ'מוז,

12

גיכער זינגען, מערער זינגען,
שענער זינגען, מאָל צו מאָל:
זאָלן מײַנע לידער-רינגען
קײַקלען זיך פון בארג צו טאָל,

איך פאר זיך דארף גאָרנישט האָבן,
פאר די פרײַנט -- איך דארף א וועלט,
אופגראָבן, װאָס ס'איז פארגראָבן,
אופשטעלן, װאָס ס'איז פארשטעלט,

13

ס'דארפן דיכטער מיט דער דיכטונג,
ס'מוזן שמידער מיט דעם שטאָל
אלע טויט-נעסטן פארניכטן,
אומקום נעלעם וערן זאָל,

מענטשן זאָל מען שעצן גראדלאָז,
וי עס קומט פון הארץ אליין,

און פארשווינדן זאָל דאָס גאדלעס,
גײַװע זאָל פארלאָרן גיין,

אז אף אָט דער גרויסער סודע,

װאָס דער מענטשהײַט שטייט ערשט פאָר,
מענטש צו מענטש זאָל זאָגן --..ברודער",

וי דאָס פּאסנדיקסטע װאָרט.

קינסמאס-ווינסלל

תו קאָסמאָנאווט פאוועל פאַאָטט.
גוגאנט אין דער רעדאקציע
פון גאַָוטיש הימלאנרי. :

בא א מענטשן פון אונדזער צײַט רופט קימאט גאָרנישט ניט ארויס קין
כידעש. אָבער דער 175:טאָגיקער פלוג פון די סאָוועטישע קאָסמאָנאװטן ווא.
לערי ריומין און וולאדימיר ליאכאָוו האָט איבעראשט די גאנצע ועלט. די
צײַטנגישפּאלטן זײַנען װידער פול געװאָרן מיט אזעלכע אָפּשאצונגען פון
דער געשעעניש, װי עפּאָכאל, גראנדיעז, אף דער אָרביטע א קאָסמישע פלאָי
טיליע, א נײַע ערע אין דער קאָסמאָנאװטיק.

עס זײַנען פאָריבער סאכאקל עטלעכע כאדאָשים, און וואלערי ריומין איז
ווידער אף דער אָרביטע, אין א נײַער קאָסמישער עקספעדיציע.

די רוסן זײַנען ארײַנגעטראַטן אין דער ערע פון שיפל-פלוגן, --האַט
געזאָגט דער אמעריקאנער אסטראָנאווט יו. סערפאן --זײי װעלן אפן באָרט
פון דער סטאנציע קאָנען בײַטן די מאנשאפט, װי אף א וואכטע. עס קומט
די רוסן א מאזלטאָוו".

,קיין אײן ענדערונג אין דער הײַנטצײַטיקער װעלט האָט ניט געהאט
אזא גרויסע באדײַטונג פאר דער ויסנשאפט און טעכניק,--האָט געשריבן
דזשאָן ווילפאָרד אין , ניו יאָרק טײַמס מעגעזין", --װי עס האָט די רעװאָלין-
ציע אין אונדזער וויסנשאפט װעגן דעם קאָסמאָס, װעגן דעם רוים און דער
צײַט".

עס איז געווען פון װאָס צו כידעשן זיך--דער מענטש האָט זיך געפונען
אין קאָסמישן רוים אזויפיל צײַט, וויפל עס פאָדערט זיך אף צו דערפליען בין
דער ווענערא און צוריק, עס זײַנען דורכגעפירט געװאָרן עטלעכע הונדערט
עקספּערימענטן, וועלכע מע װאָלט אף דער ערד ניט געקאָנט פארפלאנירן
דער בײַטראָג פון דער עקספּעדיציע אינעם אופדעקן די געהיימניסן פון דער
אלוועלט איז פּאָשעט קאַלאַסאל...

וועגן דעם און וועגן נאָך א סאך אנדערע פראגן איז געגאן א רייד אין דער רעדאקציע
פון ,סאָוועטיש היימלאנד" בייס אהער זײַנען געקומען צוגאסט דער פליער-קאָסמאָנאװט פון
פססר, צוויי מאָל העלד פון סאָוועטנפארבאנד, גענעראל-מאיאָר פון דער אוולאציע פּאװעל
ראָמאנאָװיטש פּאָפּאָװויטש און זײַן פרוי מארינע לאוורענטיעוונא פּאָפּאָװויטש -- פליער אויס-
פּרוּװולער פון פססר, פּאָלקאָװניק, צוועלף מאָל װועלטירעקאָרדסמענקע פונעם אװיַאציע-ספּאָרט.

פ

די כאָשעװע געסט זײַנען זייער ווארעם אופגענומען געװאָרן. אינעם שמועס האָבן אָנטײל-
גענומען דער הױיפּט-רעדאקטאָר פון , סאָװעטיש היימלאנד" ארן ווערגעליס, די מיטארבעטער
פון רעדאקציע כאיִם ביידער, יויסעף שוסטער און סאָניע טשערניאק, די סאָוועטישע שרײַבער-
פּובליציסטן פּיאָטער גוצאל, װיקטאָר מיטראָשענקאָװו און זײַן זון דער זשורנאליסט אלעקסאנ-
דער מיטראָשענקאָ, דער שטעלפארטרעטער פונעם שעף פון דער מיליטעריש-פּאָליטישער
אקאדעמיע אף וו. אי. לענינס נאָמען גענעראל-מאיאָר באָריס אקסענטיעוויטש ליטווין,

פּאוועל ראָמאנאָװיטש, ניט קיין הויכער, קרעפטיקער מיליטערמאן מיט זילבער אין די
שלייפן -- ער איז שוין אלט פופציק יאָר --איז א גוטהארציקער מענטש, האלט זיך פּאָשעט,
רעדט ניט געײַלט, אָפּערירט מיט צענדליקער פאקטן. ער איז א קאנדידאט פון טעכנישע וויסנ-
שאפטן, שטעלפארטרעטער פונעם שעף פון דעם צענטער אף יו. א. גאגארינס נאָמען פאר צו-
גרייטן קאָסמאָנאװטן. מארינע לאוורענטיעוונא האָט ארײַנגעטראָגן אינעם שמועס א באזונדערע
הײימישקײַט און צארטקײַט. זי איז אויך א קאנדידאט פון טעכנישע וויסנשאפטן און איינצײַ-
טיק --א דיכטערן, דער אװטאָר פון 6 ביכער, צװישן זיי 2 לידער-זאמלונגען. איר גרויסע
מײַסטערשאפט באם אױספּרוּװון נײַע מינים אעראָפּלאנען, דאָס מוטיקע פרויעןיגעשטאלט אירס
איז באװוּסט אין דער גאנצער װעלט, פּונקט װי דאָס העלדישע געשטאלט פון איר מאן, וועל-
כער איז צוויי מאָל געפלויגן אין קאָסמאָס און גייט ארײַן אין דער לעגענדארער פּלעיאדע פון
די ערשטע, צוזאמען מיט יוֹרי גאגארינען און גערמאן טיטאָװן.

אין מאָמענט, ווען עס קומט פאָר די באגעגעניש געפינען זיך אין קאָסמאָס אפן באָרט פון
דעם אָרביטאלן קאָמפּלעקס ,סאליוט-ס -- סאָיוזי327* די קאָסמאָנאװטן לעאָניד פּאָפּאָוו און ווא-
לערי ריומין (פּונקט אין די זעלבע שאָען האָט פונעם קאָסמאָדראָם בײַקאנור גענומען דעם
סטארט די נײַע קאָסמישע שיף ,סאָיוזי37" מיטן אינטערנאציאָנאלן עקיפּאזש אין באשטאנד
פונעם צוויי מאָל העלד פון סאָוועטנפארבאנד װיקטאָר גאָרבאטקאָ און דעם קאָסמאָנאװט-פאָר-
שער פון דער סאָציאליסטישער רעפּובליק וויעטנאם פאם טואן.

-- איצט איז נאָך פרי צו ריידן וועגן די סאכאקלען, וועלכע ס'האָט דערגרייכט די מאנ-
שאפט פונעם וויסנשאפטלעכן קאָמפּלעקס , סאליוט -- סאָיוז". ס'איז שוין, װי איר ווייסט, בא-
קומען געװאָרן א קאָלאָסאלע צאָל אָנגאבן. באארבעטן זיי װעט אויסקומען זייער לאנג. אָבער
שוין דאָס באקומענע דערלויבט צו מאכן אן אויספיר: אינעם באהערשן דעם קאָסמאָס האָט זיך
אָנגעמערקט א נײַע וויכטיקע דערגרייכונג..

גאָר ניט לאנג צוריק איז די קאָסמישע צײַט געציילט געװאָרן אין מינוטן. 108 קאָסמישע
מינוט זײַנען אוועק בא גאגארינען. א מעסלעס האָט פארבראכט אין קאָסמאָס טיטאָוו. דערנאָך
איז דער כעזשבן געגאנגען אף װאָכן, כאדאָשים, איצט שוין אפילע אף האלבע יאָרן..

פּאװועל ראָמאנאָװיטש דערציילט, וויַאזוי ער איז אָנגעקומען אינעם קאָסמאָנאװטןאַטריאד;

,דאָס איז געווען אין די 50-ער יאָרן. איך פלי אף אן אעראָפּלאן. א געוויינלעכער פלוג.
פּלוצעם האָט אין דער סטראטאָספער אופגעהערט ארבעטן דער מאָטאָר. עפשער בין איך אליין
שולדיק -- איך האָב, קאָן זײַן, געבראָכן דעם רעזשים פון פּילאָטירן.. די הייך װערט, נאטיר-
לעך, גיך קלענער. עס כאפּט אָן א שרעק. איך האָב זיך דערמאָנט אין מײַן אלטן באקאנטן
ניקאָלײַ קאָסטענקאָ, וועלכער איז אײינמאָל ארײַנגעפאלן אין פּונקט אזא לאגע... װאָס קאָן מען
דאָ טאָן? איך האָב געפּרוּװוט פאָרשטעלן זיך, װאָס עס װעט באלד געשען..

כ'האָב אָנגעשטרענגט די נערוון. און סאָפקאָלסאָף, נאָך אלע מײַנע באמיונגען, --פאר-
שטייט זיך, פונעם ווילן, פון די קענטענישן, פון די פּילאָטאזש-געװױנהײַטן, פון דער דערפא-
רונג, פונעם פארלאנג צו לעבן--האָט די טורבינע װידער גענומען ארבעטן ניט שײַעך צו
ריידן, װאָס איך האָב דערבײַ געפילט!

צוגעערדיקט זיך, האָב איך געווארט אף אן אומאָנגענעמען שמועס, און עפשער --אף א
שטראָף. איך ווייס ניט, װאָס עס איז געשען מיטן מאָטאָר, איבער וועלכע סיבעס ער האָט
אופגעהערט צו ארבעטן. ארום דעם מאָטאָר האָט זיך פארזאמלט אן אװטאָריטעטער קאָנסיליָום
פון אינזשעניערן. עפשער האָב איך אליין איבער מײַן אומפאָרזיכטיקײַט געצװוּנגען די טור-
בינע אנשוויגן װערן, און דערנאָך האָב איך ,העלדיש", װי מע זאָגט בא אונדז, אומגעקערט
איר דאָס לעבן,

נאָך א גענויעם אנאליז פונעם דעפעקט זײַנען צו מיר קיין פּרעטענזיעס ניט געווען. די
האנדלונגען פונעם פליער, די טעכניק פונעם פּילאָטירן איז געווען אין פולער אָרדענונג.

איך גיי ארויס פונעם שטאב-צימער אף דער גאס. איך אָטעם אָפּ לײַכטער, לאָז זיך אוועק
אפן אעראָדראָם, צו מײַן אעראָפּלאן. באם אָפּשטעל יאָגט מיך אָן א ,גאזיק". אין פענצטערל
פון דער קאבינע באװײַזט זיך דער שעף פונעם פּאָלקישטאב:

-- פּאָפּאָװויטש, מע רופט אײַך ארויס אין שטאב,

--;מיך? -- וידער פאלט די שטימונג ביז נול. הייסט עס, אינעם אנאליז האָט מען געפו-
נען עפּעס נײַס. א נײַער קער אין מײַן גוירל,

-- יאָ, יאָ, אײַך. פּינקטלעכער, ניט אין שטאב, נאָר אינעם פּאָליטאָפּטײל.

ניט שוין זשע ווייסט מען שוין דאָרט, אז דער מאָטאָר האָט זיך אָפּגעשטעלט?-- טראכט
איך מיט פארדראָס און קער זיך אום צוריק. און די געדאנקען מײַנע זײַנען איינער פינצטערער
פונעם צווייטן,

אין קאבינעט פונעם שעף פון פּאָליטאָפּטײיל בין איך ארײַן אָן ענטוז:אזם, און דאָרט האָב
איך דערזען א מעדיצינישן טוער. ,װײַזט אויס, אז וועגן דער געשעעניש אין דער לופט ווייסן
שוין אויך די דאָקטוירים". א געדאנק, װאָס שמעקט מיט פּאניק. פאר א פליַער איז דער דאָק-
טער א פיגור, װאָס האָט פיל באטײיטן: ער איז א פארטיידיקער, אָבער...

-- קאפּיטאן פּאָפּאָװויטש אִיז געקומען לוט אײַער באפעל, -- ראפּאָרטיר איך מיט ציטער
אין דער שטים,

דער שעף פונעם פּאָליטאָפּטײל האָט באמערקט מײַן צושטאנד. ער לאכט.

-- מיר האָבן ניט באפוילן, נאָר אײַנגעלאדן. באקאנט זיך. א פאָרשטייער פונעם אינסטי-
טוט... -- און ער רופט אָן אן אװטאָריטעטן, נאָר װײיניק באװוּסטן אנשטאלט,

דער דאָקטער שטעלט זיך פאָר: --- ניקאָלײַ ניקאָלײַעװיטש!

לאכלוטן ניט מיליטעריש. ער נעמט די איניציאטיוו אין זײַנע הענט, לאדט אײַן זיך צו-
זעצן און הייבט באלד אָן דעם שמועס. מיר ריידן וועגן דעם געזונט, וועגן דער שטימונג.
אומגעריכט גיט ער א פרעג:

-- אף דער נײַער טעכניק האָט איר כיישעק צו פללען?

-- אונדזער טעכניק איז ניט קיין אלטע, -- ענטפער איך, מיינענדיק, אז דער גאסט איז,
אפּאָנעם, שוואך אינפאָרמירט,

-- און אף דער נאָך נײַערער? נו, לאָמיר זאָגן, אף דער קאָסמישער?

-- װוער זשע װעט זיך דערפון אָפּזאָגן?! איך בין גרייט כאָטש טייקעף.

-- טייקעף איז, פארשטייט זיך, צו פרי, -- קילט אָפּ מײַן היץ דער דאָקטער. -- הערט אויס
אלץ ביזן סאָף. מאָרגן, ווען איר װעט גוט דורכטראכטן די זאך, װועט איר זאָגן אײַער באשלוס...

און גיך, זייער גיך בין איך געפאָרן קיין מאָסקװע...

פּאוועל ראָמאנאָװיטש איז געווען איינער פון די מיטגלידער פונעם ערשטן אָטריאד קאָס-
מאָנאווטן. אים איז באשערט געווען צו טרעפן זיך א סאך מאָל מיטן הױפּט-קאָנסטרוקטאָר
סערגיי פּאװלאָװיטש קאָראָליאָוו. ער דערמאָנט זיך;

-- מיר האָבן זיך באקאנט מיטן הױפּט-קאָנסטרוקטאָר נאָך דעמלט, ווען עס האָט זיך גע-
בויט די שיף ,װאָסטאָק"!". ער, דער שעפער פון דער שיף, האָט אליין דערקלערט איר קאָנ-
סטרוקציע, דערציילט, וועלכע שיפן עס ווארטן אף אונדז אין דער צוקונפט. דערנאָך, ווען
גאגארין איז שוין געפלויגן, ווען אנדערע האָבן זיך געגרייט, האָט ער פּלוצעם זיך באוויזן אין
,שטערן-שטעטל". אלע האָבן געװוּסט, אז ער האָט איצט אורלויב, רוט ערגעץ אין קרים. מיט-
אמאָל זעען מיר, װי ער שפּאנט איבער דער ברייטער אליי. אין צען מינוט ארום האָבן מיר
אלע זיך פארזאמלט. עמעצער האָט א פרעג געטאָן וועגן דעם איבערגעריסענעם אורלויב. ער
האָט, ניט ענטפערנדיק אף דער פראגע, אליין געפרעגט:

-- וי גייט די טרענירונג?

מיר האָבן א שאָט געטאָן א זאק מיט אָנקלאָגעס: דאָס איז װײניק, יענץ איז ביכלאל ניטאָ.
א סאך איז גערעדט געװאָרן וועגן דער לערן-באזע. שווער צו קריגן די ספּעציַעלע אויסשטא-
טונג, װײיניק טרענאזש-אפּאראטור...

-- מירן זען עפּעס טאָן.. -- האָט טרוקן צוגעזאָגט דער הױיפּט-קאַנסטרוקטאַר,

אין א װאָך ארום זײַנען צום , שטערן-שטעטל? צוגעפאָרן צוויי לאסט-מאשינעס מיט דער
לאנג דערווארטער אויסשטאטונג..,

בא די מענטשן, װאָס האָבן געקענט קאָראָליאָוון, האָט זיך געשאפן וועגן אים װײַט ניט
איין און די זעלבע מיינונג. איינע פלעגן ניספּאָעל ווערן פון זײַן פּאשטעס און אופריכטיקײַט;
אנדערע האָט שאָקירט זײַן שטרענגקײַט און פּעדאנטישקײַט: די דריטע, וועלכע האָבן אים
געזען בלויז אף דער ארבעט, פלעגן שטוינען: צי ווייסט אזא מענטש פון א פּערזענלעך לעבן!
דוכט זיך, ער האָט קיינמאָל ניט פארלאָזט זײַן ארבעטס-אָרט. קיין װידערשפּרוכן זײַנען דאָ
ניטאָ. דאָס איז געווען א קאָלאָריטפולע, א הערלעכע און שטארקע פּערזענלעכקײיט. יאָ, קאָראָ-
ליאָוו איז געווען זייער הארציק, פּאָשעט און צוטריטלעך, ער האָט אָבער געקאָנט זײַן אומדער-
בארעמדיק שטרענג, אפילע הארב, אויב ער האָט געזען לליכטזין, פױלקײַט.

שטענדיק און אין אלץ האָט ער געפאָדערט פּינקטלעכקײַט, אָרדענונג, ער האָט געשעצט

0

מיזאמקײַט, טאכלעס סינע פײַנט געהאט גײַװע. איך געדענק, ווען מיר האָבן זיך פארזאמלט
דאָס ערשטע מאָל באם הױפּטיקאָנסטרוקטאָר, האָט ער מיט דער כאראקטעריסטישער פאר אים
אָפּנקײַט געװאָרנט:

-- אויב איר זײַנט געקומען קעדיי באװײַזן העלדנטאטן, איז אומזיסט אײַער טירכע.
עס שטייט פאָר אן ארבעט. א שװוערע, אָבער זייער א נייטיקע. אָט דערוף דארף מען זיך
אָריֶענטירן...

דערנאָך האָבן מיר זיך דערװוּסט, אז לעבן זײַן ארבעטס-קאבינעט געפינט זיך א קליין
צימער, װוּ עס שטייט א בעטל. אין די אָנגעשטרענגטע טעג פון גרייטן זיך צו די פלוגן, ווען
ער איז געווען זייער פארנומען, פלעגט ער אָפּרוען אין אָט דעם צימער, לעבן דעם קאבינעט.

דאָס הארץ האָט שוין קאפּריזעװעט, די נערוון אָנגעשטרענגט ביז דער לעצטער מאדרייגע,
אָבער בא דער ערשטער נױטװענדיקײַט איז ער געווען אף זײַן ארבעטס-אָרט.

מיר האָבן גערופן דעם הויפּט--ס. פּ. (סערגיי פּאװלאָװיטש). צוויי אויסיעס, וועלכע
האָבן געהאט פאר אונדז אזא גרויסע באדײַטונג.

דער שמועס אין רעדאקציע האָט בארירט טשיקאווע דעטאלן פונעם קאָסמאָסילעבן. אָט
װײַזט זיך ארויס, אז איין מינוט זיך געפינען אף דער אָרביטע מיצאד דעם ערשטן אסטראָנאווט
פון די פארייניקטע שטאטן דזשאָן גלען (דער פלוג איז פאָרגענומען אין 1962 און האָט גע-
דויערט 3 שאָ מיט 54 מינוט), -- האָט אָפּגעקאָסט 1 מיליאָן 680 דאָלער. יעדע סעקונדע, װאָס
די מאנשאפט פון ,אפּאָלאָןך12? האָט זיך געפונען אף דער לעװאָנע, האָט אָפּגעקאָסט 30 טויזנט
דאָלער, װער עס איז כאָטש עטװאָס באקאנט מיט אריפמעטיק, קאָן לײַכט אויסרעכענען די
אלגעמיינע סומע -- די אסטראָנאווטן זײַנען אָפּגעװען אף דער לעװאָנע 2 שאָ מיט 40 מינוט---
0 סעקונדעס... װאָס אָנבאלאנגט דעם לעװאָנע-גרונט, וועלכן די אמעריקאנער האָבן גע-
בראכט אף דער ערד, האָבן זײַנע 32 קילאָגראם, נעמענדיק אין אכט אלע פר;עריקע הױצאָעס,
אָפּגעקאָסט א מיליארד דאָלער!

ווען פּאװעל ראָמאנאָװיטש דערציילט וועגן דעם, רופט זיך אָפּ מארינע לאוורענטיעוונא:

-- עס איז א סאָפּעק, צי אף אונדזער פּלאנעטע איז פאראן נאָך אזא ווערטפולע זאך, װאָס
איז אײַנגעקויפט געװאָרן בוכשטעבלעך פאר א קאָסמישער פּרײַז!

איז דען אף דער ערד ניטאָ קיין מער דרינגענדיקע פּראָבלעמען, וועלכע פאָדערן, אגעוו,
אויך ניט קיין קליינע הױצאָעס. לאָמיר זאָגן די זוכונגען אונטערן וואסער (דער ארויסבאקום
פון נאפט, גאז, מעטאלן פונעם יאם-גרונט), די נוקלעארע פיזיק (דאָס באקומען א טערמישע
נוקלעארע רעאקציע, מיט וועלכער מענטשן פירן אָן), די מעדיצין. צו װאָס דארף די מענטש-
הײַט האָבן דעם קאָסמאָס?

אָט װאָס עס האָט וועגן דעם געזאָגט בייס דער באגעגעניש פּאװעל פּאָפּאַװיטש:

-- צו דער קאָסמאָנאװטיק קומען הײַנט אָן פּראקטיש אלע וויסנשאפטן, א סאך געביטן
פון דער פאָלקסווירטשאפטלעכער טעטיקליט:

ציאַלקאָווסקיס טרוים -- נעמען בא דער קאָסמאָנאװטיק ,בערג מיט טװוּע" באקומט רעאלע
שטריכן, =

וי באװוּסט, ארבעטן אף אונדזער פּלאנעטע מער פון 15 טויזנט מעטעאָראָלאָגישע סטאנ-
ציעס, דערונטער אין פססר 10 טויזנט סטאנציעס און באאָבאכטונגס-פּונקטן.

די אופגאבע פון אָט דעם אמט איז קלאָר פאר אלעמען: מע דארף װאָרענען וועגן גע-
פערלעכע נאטור-דערשײַנונגען (פריִע פרעסט, שטורעמס, הוראגאנען אאוו.) און אונטערזאָגן,
וויאזוי צו פארקלענערן די פאָלגן פון סטיכייישע אומגליקן,

אין 1967 האָט בא אונדז אין לאנד אָנגעהױיבן ארבעטן די מעטעאָראָלאָגישע קאָסמישע
סיסטעם , מעטעאָר". זי גיט אָפּעראטיוע אָפּשאצונגען וועגן דעם צושטאנד פון די װאָלקנס
און פונעם שניי-צודעק, אינפאָרמירט וועגן דער אײַזיסיטואציע, וועגן דעם טערמישן רעזשים
פון דער ערד, וועגן די אופקומענדיקע הוראגאנען און סמערטשן.

די קאָסמישע אינפאָרמאציע וועגן דעם װועטער איז א סאך ברייטער, פּינקטלעכער, אָפּע-
ראטיווער איידער די ערדישע. די אָקעאנען און יאמען פארנעמען 71 פּראָצ. פונעם ערדקײַלעך,
און באקומען א זיכערע אינפאָרמאציע וועגן דעם װעטער אין די דאָזיקע ראיאָנען קאָן בלויז
א ספּוטניק אָדער א קאָסמישע שיף,

א צווייטער בײַשפּיל. יעדעס יאָר לײַדט אונדזער פּלאנעטע פון ערדציטערנישן. אייניקע
פון זיי, וי די אשכאבאדער (אין 1948), פּערואנער (1970), כינעזישע (1976), װעלן אף לאנג
פארבלײיבן אינעם זיקאָרן פון דער מענטשהײַט.

, שולדיק" אין די ערדציטערנישן זײַנען די טעקטאָנישע פּראָצעסן, וועלכע קומען פאָר
אין די טיפענישן פון דער ערד. די געלערנטע האלטן, אז די ליטאָספער -- דאָס פעסטע ערד-

8

הײַטל -- באשטייט פון עטלעכע בלאָקן, און ווען זיי בײַטן זיך מיט זייערע ערטער, שאפן זיי א
ניט סטאבילקײַט אין די באהעפטונגען, די בארג-מינים פּלאצן, עס קומט פאָר אן איבערוק.
פון דער הייך פון די קאָסמישע אָרביטעס זעט מען גוט, װוּ די ערד-קאָרע איז אָנגעבראָכן. אין
די ראיאָנען פון אָט די שפּאלטן איז בעסער ניט בויען קיין נײַע שטעט.

װאָס העכער עס איז דער פּונקט, פונוואנען ס'ווערט געמאכט די פאָטאָגראפיע, אלץ מער
דעטאלן קאָן מען זען אף איר. די קאָסמישע פאָטאָגראפיעס פארמאָגן אזא מײַלע: אף זיי זעט
מען קלאָר די טיפעניש-סטרוקטורן פון דער ערד. זיי זעען זיך אָן דורכן צודעק פון ווייכער
ערד, פּונקט וי די קאָנטורן פון א סטאטוע, װאָס איז איבערגעדעקט מיט שטאָף ביז דער
פײַערלעכער עפענונג.

שטודירנדיק די פאָטאָגראפיעס, וועלכע זײַנען געמאכט געװאָרן מיט דער הילף פון די
קינסטלעכע ספּוטניקעס פון דער ערד, האָבן די סאָוועטישע געאָלאָגן צונויפגעשטעלט א מאפּע
פוֹן געאָלאָגישן געבוי פון מײַרעװ-סיביר. דאָס האָט געהאָלפן די אױיסשפּירער פון די ערד-
טיפענישן באם זוכן נוצלעכע מינעראלן. די קאָסמישע געאָלאָגיע איז טעטיק בא די זוכונגען
פון קױלנרײַכע ראיאָנען, אונטערערדישע וואסערן אין די מידבאָריעס און געפיןיערטער
פון ארץ,

די אוניקאלע קאָסמאָסיבאדינגונגען -- די װאַגלאָזיקײַט, דער טיפער ואקוּוּם און די נידע-
ריקע טעמפּעראטורן, וועלכע עס איז פּאָשעט אומעגלעך צו מאָדעלירן אף א לאנגער צײַט אין
די ערדישע באדינגונגען, האָבן ארויסגערופן צום לעבן א נײַעם געביט פון דער וויסנשאפט
און טעכניק -- די קאָסמישע פּראָדוקציע און טעכנאָלאָגיע.

די מעגלעכקײַט צו באקומען אין די קאָסמאָס-באדינגונגען איינארטיקע געמישן פון מע-
טאלן מיט גאזן עפנט דעם וועג צום שאפן מאטעריאלן פון א באזונדערער פעסטקײַט. שטאָל,
לעמאָשל, װאָס איז באקומען געװאָרן אין די קאָסמאָס-באדינגונגען, אנטהאלט 87 פּראָצ. גאז
און בלויז 13 פּראָצ. מעטאל, דערבײַ פארלירט ער ניט זײַן פעסטקײַט.

עס איז ניט ריכטיק צו מיינען, אז מיר קאָנען איצט ארבעטן בלויז מיטן ,נאָענטן קאָס-
מאָס". די ,סאָיוזן" און ,סאליוטן" גיבן א סאך אינפאָרמאציע אויך וועגן דעם ,װײַטן קאָסמאָס".

לעמאָשל, די ארבעט פון זוכן א וויסנשאפטלעכע קאָנצעפּציע, א פעסטע טעאָריע וועגן
דעם אָפּשטאם פון דער ערד, גאלאקטיק, אלװועלט, פארשטיין די פארבינדונגען ,ערד-זון",
,ערדיגאלאקטיק", ,גאלאקטיק-אלוועלט". איצט זײַנען זייער פּאָפּולער די טעאָריעס וועגן די
ענדערונגען פונעם קלימאט אף אונדזער פּלאנעטע. עס זײַנען פאראן אָנהענגער פון דער ווער-
סיע, אז אף דער ערד װערט קעלטער, אנדערע האלטן, אז עס האָט זיך אָנגעהױבן א פּעריאָד,
ווען עס ווערט ווארעמער. וי איר זעט, זײַנען די מיינונגען דינאמעטראל-קעגנזעצלעכע.

יענע, װאָס האלטן, אז די צוקונפט פון דער ערד איז אָפּהענגיק בלויז פון דער פּלאנעטע,
האָבן א טאָעס. גראָד דער קאָסמאָס װעט העלפן צו פאָרויסזען אונדזער מאָרגן. די פּראָצעסן,
װאָס קומען פאָר אין זײַנע טיפענישן, װוירקן אויך אף אונדז.

דעם 28 יאנוואר 1976 איז פארפיקסירט געװאָרן דער אומקום פון א שטערן, די גרייס
וי די זון. פאר װאָסערע 40 סעקונדעס איז דער שטערן צונויפגעקוועטשט געװאָרן, ביז ער
איז לויט דער גרייס געװאָרן גלײַך צו דער לעװאָנע, דערבײַ איז אויסגעטיילט געװאָרן פון
אים אזא צאָל ענערגיע, אז זי װאָלט בא דער איצטיקער באפעלקערונג פון דער ערד געקלעקט
אף א מיליארד יאָרן.

אָט די קאָסמישע דערשײַנונג איז ניט באגלייט געװאָרן מיט קיינע אויסשטראלונגען, װאָס
די אויגן קאָנען זען. די אפּאראטן האָבן פארפיקסירט די אינטענסיװוקײַט פון די גאמא-שטראלן,
וועלכע זײַנען לוט דער קראפט עקוויוואלענט צו 110 מיליארד זוןיאויסברוכן.

דערלערנען די קוואלן פון די גאמא-אויסשטראלונגען איז שװוערער, איידער די קוואזארן
און פּולסארן. די אטמאָספער לאָזט ניט דורך קיין גאמאישטראלן צו די ערד-אפּאראטן, זי
ווערן פיקסירט בלויז דורך דער אפּאראטור פון די ספּוטניקעס. װײַזט אויס, אז דער דאָזיקער
שטערן איז אומגעקומען אין אן אנדער גאלאקטיק,

מע האלט, אז אזעלכע דערשלינונגען קומען פאָר, ווען עס ווערן געבוירן די אזויגערופענע
װײַסע קארליקעס.

לויט א צווייטער היפּאָטעזע ווערט דער אופקום פון א גאמא-אויסשטראלונג באגלייט מיט
די טויט-אגאָניעס פון שטערן, וועלכע ווערן פארוואנדלט אין , שווארצע לעכער".

נאָך גאָר ניט לאנג צוריק האָט מען געהאלטן, אז די שווארצע לעכער זײַנען בלויז א
דערשײַנונג, װאָס װערט דערלאָזט טעאָרעטיש. ערשט אין 1971 האָבן די אסטראָנאָמען אנט-
דעקט, אז אף דער אָרביטע ארום דעם גיגאנטישן בלויען שטערן אינעם שוואנען-געשטערן
געפינט זיך, קאָן זײַן, אזא אָביעקט. זינט דעמלט האָט מען אנטדעקט צוויי , קאנדידאטן" אף

9

אָט דער ראָל --- איַינעם אינעם געשטערן פּערסײ, א צווייטן -- אף דער גרענעץ פון אָריאָן און
8 -(א נאָמען פון א געשטערן, באטײַט אײנהאָרן). סאכאקל איז אין אונדזער גא-
לאקטיק, אינעם מילך-וועג, פאראן, לוט די אויסרעכענונגען פון די געלערנטע, אמװייניקסטנס
0 מיליאָן שווארצע לעכער,

וי עס באהױיפּטן אייניקע טעאָריעס, דארף דער שטאָף, װאָס ווערט אײַנגעשלונגען דורך
דער שווארצער לאָך, ערגעץ-וווּ און ווען-ניט-איז װוידער באװײַזן זיך---אן עמעסער טונעל
אין דער צײַט און אין רוים. אייניקע אװטאָרן, וועלכע האלטן זיך בא היפּאָטעטישע סװאָרעס,
זאָגן ארויס א מיינונג, אז די שווארצע לעכער קאָנען זײַן סיסטעמען פון שנעלן אריבערטראָגן
די מאטעריע אין דער אלוועלט, אָדער אפילע אין אנדערע אלװועלטן.

שטעלט זיך פאָר, װי אינטערעסאנט עס איז צו פעסטשטעלן דעם עמעסן מעהוס פון די
שווארצע לעכער! איך וויל באטאָנען, אז אן אופגאבע איז דאָס שוין ניט פון דער גאָר װײַטער
צוקונפט. לעמאָשל, ווען מע זאָל ,איבערקוקן" די אינטערעסירנדיקע אָביעקטן מיט דער הילף
פון ראד;אָיטעלעסקאָפּן, װעט דאָס געבן זייער א סאך, באזונדערס אויב מע זאָל נעמען אין
אכט, אז אן ,אָרט* דערצו קאָן מען געפינען אף דער אָרביטע, אינעם לופטלאָזן רוים. נאָך מער,
אזא עקספּערימענט איז שוין געמאכט געװאָרן. וולאדימיר ליאכאָוו און וואלערי ריומין האָבן
מיט אזא ראדיאָטעלעסקאָפּ דורכגעפירט א זאָנדאזש אין דער אלװעלט..

אויב מע זאָל ריידן מיט דער שפּראך פון עקאָנאָמיסטן, װעט זײַן ריכטיק צו זאָגן, אז
,דער קאָסמאָס -- ניט בלויז ער דעקט אליין די הױיצאָעס אף אים, נאָר ער ברענגט אויך היפּשע
האכנאָסע?...

ווען פּאװועל ראָמאנאָװיטש האָט ארויסגעבראכט די דאָזיקע ווערטער, איז ארום טיש פון
דער באגעגעניש געװאָרן באזונדערס אופגעלעבט. מארינע פּאָפּאָװויטש האָט , דערווידערט??

-- דערפאר אָבער לײַדן דערפון העזעק די פרויען פון די קאָסמאָנאװטן. דעם מאן זעסטו
פּראקטיש ניט: אָדער ער איז אף די טרענירונגען --אן אנדערש מאָל זיצט ער זיך אין דער
סורדאָקאמער א גאנצן כוידעש און טוט גאָרנישט ניט, --אָדער ער איז אין קאָסמאָס. באומרולק
זיך דאָ פאר אים...

-- וי זאָגט מען עס, -- האָט א שמייכל געטאָן פּאוועל ראָמאנאָװיטש, --אויך מיר א באומ-
רויַקונג! דער מאן איז אין דער היים ניטאָ, ער פליט אין קאָסמאָס... שליס אײַן דעם טעלעווי-
זאָר און קוק, װאָס דער מאן טוט דאָרט. יעדער טראָט זײַנער איז אף דער דלאָניע..

װײַטער דערציילט דער שטעלפארטרעטער פונעם שעף פון דעם צענטער פאר צוגרייטן
קאָסמאָנאװטן וועגן דעם ,שטערן-ישטעטל", וועגן דעם, װי עס לעבן און ארבעטן די , הערשער
פון דער אלוועלט" עמעצער פון די בײַװעזנדע טוט א פרעג וועגן די ,פּליַענדיקע טעלער" און
וועגן די באשעפענישן פון אנדערע פּלאנעטן...

-- איך האָב שוין געהאט מיט זיי א באגעגעניש,

9 ==

-- דאָס איז פאָרגעקומען בייס מײַן פלוג אפן אָרביטאלן קאָמפּלעקס ,סאליוטיג"--
,סאָיוז"14?.

איינמאָל נאָך אן אָנגעשטרענגטן ארבעטס-טאָג האָב איך פארנומען מײַן אָרט באם באָרט
פון דער סטאנציע, געלייענט א ביסל און באלד אנשלאָפן געװאָרן.

אָפּגעשלאָפן א שאָ צוויי, דערנאָך פיל איך: עמעצער קומט ארײַן אין דער סטאנציע דורכן
ארײַנגאנגיקאנאל! װײַטער נאָך מער -- ער גאנוועט זיך, קומט צו נעענטער צו מיר און ווארפט
זיך פּלוצעם שלאָגן. ער פּאטשט מיר שטארק אין די באקן, אין איין באק, אין דער צווייטער,

פארשטייט זיך, איך סטארע זיך א קוק טאָן, װער איז דאָס: א מענטש, צי אן אומבאװװוּסט
וועזן, א באשעפעניש פון א פרעמדער פּלאנעטע? מע זעט ניט.

איך טשעפּע אים ניט, איך טראכט, מע דארף אים אָפּהיטן -- פאר דער וויסנשאפט. איך
רוף צוהילף מײַן קאָלעגע --יורי ארטיוכינען. יענער טרייסט מיך. דאָס העלפט מיר אָבער
ניט, װײַל דער אומבאקאנטער האָט זיך דערפילט אלס פולער באלעבאָס--ער פּאטשט מיך
און פּאטשט אין די באקן. דעמלט האָב איך ניט אויסגעהאלטן (גאסטפרײַנטלעכקײַט איז גאסט-
פרײַנטלעכקײַט, אָבער א גרענעץ דארף מען דאָך וויסן...) -- און איך גיב אים אויך א פּאטש..

און אזא שטארקן, אז איך האָב זיך אופגעכאפּט,

עס האָט זיך ארויסגעוויזן, אז דאָס בוך, װאָס איך האָב געלייענט פארן שלאָף, שווימט
איבער דער סטאנציע, פון דער ווענטיליאציע מישן זיך די בלעטער און פּאטשן מיך גאנץ
שטארק אין פּאָנעם...

נאָר אויב ריידן ערנסט, פארבלײַבט דערװײַל אָן אן ענטפער די פראגע וועגן דער מעג-
לעכקײַט, אז די קאָסמאָנאװטן זאָלן זיך באגעגענען מיט באשעפענישן פון אנדערע פּלאנעטן.

10

איך װאָלט געווען צופרידן פון אזא באגעגעניש. נאָר װאָס אָנבאלאנגט דער פראגע ועגן
פּראָגנאָזירן אירע טערמינען, זײַנען מיר דאָ, ליידער, מאכטלאָז. נאָך מער, איך האלט, אז
שטרײַטן איצט וועגן געקומענע פון אנדערע װעלטן, פון אנדערע גאלאקטיקעס האָט ביכלאל
ניט קיין זין. עס איז א סאָפּעק, צי מיר װעלן צו זיי זיך דערקלײַבן אין די נאָענטסטע עטלעכע
טויזנט יאָר,

מײַן מיינונג אין אָט דער פראגע פאלט צונויף מיט דער מיינונג פונעם באװוּסטן סאָװוע-
טישן געלערנטן יאָסיף שקלאָווסקי. ער האָט געזאָגט אזוי:

,איך האלט, אז דאָס לעבן פון דער מענטשהײַט האָט א סאָף, דערפאר זאָגן פיל, אז איך
בין א פּעסימיסט. מע זאָגט: הייסט עס, עס װעט קומען א צײַט, ווען קיין מענטשהײַט ועט
אף דער וועלט ניט זײַן? יאָ, די מענטשהײַט װעט ניט זײַן, װי זי איז ניט געווען. קיין קאָנ-
קרעטע פאָרם פונעם סאָף פון דעם פארנונפטיקן לעבן קאָן איך ניט אָנרופן, און קיינער וועט
ניט אָנרופן. עס איז געווען א צײַט, ווען אף דער וועלט איז ניט געווען ניט בלויז א לעבן, עס
איז ניט געווען ערד און זון און שטערן.

יעדע פאָרם פון מאטעריע איז א היסטאָרישע קאטעגאָריע, וועלכע עקזיסטירט בלױיז א
געוויסן צײַט-אָפּשניט. און מע קאָן ניט האלטן, אז דער מענטש איז אן אויסנאם פון אָט דעם
קלאל".

פּאוװועל ראָמאנאָװיטש האָט אָפּגעמערקט, אז אפן הײַנטיקן עטאפּ פון דער קאָסמישער פּראָ-
גראם איז דאָס וויכטיקסטע -- דערלערנען דעם רוים לעבן דער ערד. קאָסמישע שיפן פארמאָגן
מיר א סאך, מע בויט זיי איצט סעריעסװײַז. אין קאָסמאָס פליִען לויט איין פּראָגראס עטלעכע
שיפן, קאָלעקטיוו ארבעטן אויך די מענטשן אין קאָסמאָס.

איצט גייט דער קאָסמאָס אלץ מער ארײַן אין אונדזער אלטעגלעכן לעבן. די ראָמאנטיק,
װאָס איז פארבונדן מיט אים, איז עפשער געװאָרן א ביסל בלאסער, דערפאר זײַנען די אופ-
גאבן קאָמפּליצירטער. די קאָסמאָנאװטן אף דער אָרביטע פארנעמען זיך מיט װאָכעדיקע אינ-
יאָנים: זיי פאָטאָגראפירן, באאָבאכטן, פאָרשן,

פּאוועל ראָמאנאָװיטש האָט דערציילט וועגן די אײַנדרוקן בייס זײַנע צוויי פלוגן, וועגן
מעגלעכע קינפטיקע פּראָגראמעס, וועגן דער צווישנפעלקערלעכער קאָסמישער מיטארבעט. ער
האָט געענטפערט אף פיל פראגן,

מיט ווארעמע וװוערטער האָט ער אויסגעדריקט א דאנק דער רעדאקציע פון , סאָװעטיש
היימלאנד" פארן פארלאנג גענוי און אויספירלעך צו דערציילן די ייִדישע לייענער װעגן די
קאָסמישע פּראָבלעמען. ער האָט באגריסט דאָס נײַע ,קאָסמישע ווינקל" אין אונדזער זשורנאל,

צום שלוס האָט דער הויפּטירעדאקטאָר פון , סאָװעטיש היימלאנד" ארן ווערגעליס בא-
דאנקט די געסט און אונטערגעטראָגן זיי אלס אָנדענק דעם דערשינענעם אין א ייִדישער
איבערזעצונג בוך פון לעאָניד איליטש ברעזשנעוו און א פרישן נומער פונעם זשורנאל , סאָ-
וועטיש היימלאנד".

פ

יורי דאַָקוטשײַעװ

דער קאָמאנדיר

מיט גרויס אינטערעס האָב איך און פיל אונדזערע לייענער פון כארקאַוו
געלײענט אין 10'טן נומער ,סאָוועטיש היימלאנד" פאר הײַנטיקס יאָר דעם
אינטערווין, װאָס דער בארימטער קאָסמאָנאװוט געאָרגי בערעגאָװאָי האָט גע-
געבן דעם קאָרעספּאָנדענט פון אונדזער זשורנאל ,סאָװעטיש היימלאנד".

איך האָב א באקאָשע צו דער רעדאקציע: אוב עס איז מעגלעך, זאָל עפ-
שער דער זעלבער פאָרשטייער פונעם זשורנאל זיך נאָכאמאָל באגעגענען מיטן
קאָסמאָנאווט--דעם ;אָנהײבער?" פונעם קאָסמישן װינקל אין ,סאָװועטיש
היימלאנד", און ער זאָל נאָכדעם אָנמאָלן אונדז אין א גענויער פארצייכענונג
דאָס עמעסדיקע געשטאלט פון דעם העלד.

מ. פרידמאן
שלאָסער:אפאראטשיק
אפן כארקאַווער
טראקטאַָר-זאװאַד.

די פילפארביקע אַרדעןיסטענגעס אפן גענעראלס קיטעל פּאסן זיך זייער צו זײַן פּאַנעם,
זי דערמאָלן, קאָן מען זאָגן, זײַן פּאָרטרעט, דערציילן וויכטיקע פּראָטים פון זײַן ביאָגראפיע,
פארבינדן זײַן מענטשלעכן גוירל מיט דער געזעלשאפטלעכער אנערקענונג בא זיך אין פאָ-
טערלאנד און אין אויסלאנד:

-- אין בולגאריע איז ער באלוינט געװאָרן מיטן גאָלדענעם שטערן פון א העלד פון
סאָציאליסטישער מי און מיט א געאָרגי דימיטראָװ-אָרדען;

-- אין אונגארן -- מיט אן אָרדען פון דער רעפּובליקאנישער פאָן, ערשטע מאדרייגע;

-- אין פּױלן -- מיט א גאָלדענעם גרינוואלד-קרייץ, ערשטע מאדרייגע;

-- אין רומעניע -- מיט א טודאָר וולאדימירעסקי-אָרדען, 5יטע מאדרייגע.

די דאָזיקע רעגאליעס זײַנען ניט בלויז אן אויסדרוק פון אכטונג צו געאָרגי בערעגאָװאָיס
קאָסמישן העלדנטאט. נאָך לאנג ביז דעם פלוג פון ,סאָיוזי3*" איז ער אריבער די גרענעץ פון
זײַן היימלאנד און זיך געלאָזט איבער די אײראָפּעישע לופט-וועגן, זײַענדיק איינער פון די
באפרײַער פון די פעלקער, וועלכע האָבן געשמאכט אונטערן יאָך פון דער פאשיסטישער
שקלאפערײי,

...יענאקיעװאָ. עס קרייצן זיך גלײַכע גאסן, װוי זיי װאָלטן געווען געצייכנט מיט א ווירע.
אף וועלכער גאס איר זאָלט זיך ניט געפינען, זעט איר פאר זיך די טעריקאָנען, װאָס רינגלען
ארום די גאנצע שטאָט. באנאכט שײַנען די גאזיפּײַערן.

דאָ שמעלצט מען מעטאל,

קאיאָר דערהערט זיך אין שטאָט דער הויפּט-:הודאָק: דער מעטאלורגישער זאװאָד רופט
צו דער ארבעט. ווען עס צעפליפט זיך דער צווייטער הודאָק, זײַנען שוין די גאסן פול מיט
מענטשן. װאָס נעענטער צו די זאװאָדיטױערן, צו די שאכטעס, אלץ געדיכטער איז די גאס
מיט מענטשן,

דאָס זײַנען געווען די ערשטע נאָכרעװאָליציעײיאָרן. אלץ, װאָס מע האָט דעמלט געטאָן,
איז געווען צום ערשטן מאָל. און די מענטשן, װיסנדיק דערפון, האָבן געביטן זייער באציונג
צו דער ארבעט, זייערע באציונגען צװוישן זיך, צו דער געזעלשאפט.

דאָס געפיל פון אָנטײלנעמער אין אָט דער גרויסער ארבעט האָט באפליגלט די מענטשן.

12

פון יאָר צו יאָר האָט יענאקיעוואָ זיך אלץ
מער געענדערט. אָט האָט מען אויסגעבויט א
נײַע קינדער-שול, א טעכנישע קינדעריסטאנ-
ציע. אָט האָט מען געעפנט אן אעראָקלוב, א
סטאדיאָן, -- צו ספּאָרט האָט געצויגן אלעמען.

אין עלטער פון 10 יאָר איז געאָרגי בערע-
גאָװאָי פארכאפּט געװאָרן מיט אװלאמאָדעליזם.
ער האָט גענומען אן אָנטײל אין פארמעסטונ-
גען. צו צוועלף יאָר איז ער שוין געװען אן
אינסטרוקטאָר אין א טעכנישער קינדעריסטאנ-
ציע. און ווען אין אעראָקלוב האָט זיך געעפנט
א פּלאנער-שול, איז געאָרגי געקומען אהין דער
ערשטער,

טרוימענדיק וועגן הימל, האָט ער זיך ניט
אָפּגעריסן פון דער ערד, װוּ אלץ האָט געפאָ-
דערט זייער פיל מי, -- עס האָבן געפעלט אר-
בעטסיהענט. נאָכן אכטן קלאס האָט ער זיך

! געלערנט פאר אן עלעקטראָשלאָסער אינעם

6 מעטאלורגישן זאװאָד. אף אָט דער ארבעט איז
ער געגאנגען ניט צופעליק. איינמאָל האָט ער
געזען, װי מענטשן רעגולירן דאָס פײַער און
באקומען ארויס מעטאל. ער איז געווען איבע-
ראשט פונעם בילד. פאר אן עלעקטראַשלאָסער איז ער געגאנגען אויך דערפאר, װײַל מע האָט
אים געזאָגט: ,דו ווילסט ווערן א פליִער? דערצו איז נייטיק פארהארטעווען זיך דורך ארבעט"..
עמעצער פון די פרײַנט האָט אים געזאָגט, אז א מענטשן, װאָס קאָן קוקן אף דער זון און ניט
פּינטלען מיט די אויגן, נעמט מען אָן פאר א פליער, אין אעראָקלוב האָט מען אים אָנגענומען..
אלץ איז געווען ריכטיק, אָבער צו דער זון האָט עס קיין שײַכעס ניט געהאט... געזונט האָט
אים געקלעקט. קענטענישן -- אויך, דעריקער -- אים האָט זיך גוואלדיק געװאָלט פליען.

ווען מע האָט אים שוין אָנגענומען אין אעראָקלוב, האָט דער קאיאָר זיך אָנגעהויבן בא
אים פר;ער איידער בא אלעמען: דרײַ באנאכט איז ער שוין געווען אף די פיס, פון פינף בין
זיבן --- געפלויגן. דערנאָך -- אפן זאװאָד, צו די פלאקערנדיקע, הייסע, װי די זון, אויוונס. פון
זעקס אָװנט ביז פינצטער --- ווידער אין אעראָקלוב, אף טעאָרעטישע לימודים.

עס דערמאָנען זיך איצט די אומגעהייערע שװעריקײַטן פון יענער צײַט. מענטשן האָבן
ניט דערעסן. עס זײַנען נאָך געווען ברויטיקארטלעך, מע האָט ניט געהאט מיט װאָס צו הייצן.
געאָרגי מיט די ברידער, װיקטאָר און מיכאיל, האָבן, וי אלע קינדער פון די דאָנבאסער שאכ-
טיאָרישע ייִשׁוּווים, זומער געקליבן אף די טעריקאָנען שטיקלעך קוילן, קעדיי ווינטער הייצן
אין שטוב. װײַט הינטערן שטאָט האָט מען געזעצט קארטאָפל און הארבסט-צײַט געשלעפּט אף
די פּלײיצעס די גערעטעניש אהיים. און די האָרעפּאשנע קינדער האָבן זיך געלערנט, געלערנט.

דער ערשטער איז אוועק אין דער אוולאציע דער עלטערער ברודער װיקטאָר ---א מוטי-
קער, שטארקער אָפנהארציקער מענטש. געאָרגי האָט זיך געגרייסט מיט אים און זיך באמיט
צו זײַן ענלעך אף אים. װיקטאָר איז יונג אוועק פון דער וועלט.

געאָרגי איז געוואקסן אין פלאם פון די ערשטע פינפיאָרן, ווען אף די קאָלווירטישע פעלדער
האָבן זיך באוויזן אונדזערע ערשטע טראקטאָרן, װען מע האָט געבויט די מאגניטקע, דעם
דגיעפּראָהעס און די ערשטע מעטראָ-סטאנציע אין לאנד, אין יענער צײַט האָבן פּראָקאָפיעװ,
בירנבוים און גאָדונאָוו אופגעהויבן זיך אפן גיגאנטישן סטראטאָסטאט ,פססר" אף א הייך פון
9 טויזנט מעטער. דערנאָך האָט דער סטראטאָסטאט ,אָסאָאװיַאכים-1* דערגרייכט די הייך פון
2 טויזנט מעטער, אָבער-באם אומקערן זיך אף דער ערד זײַנען די סטראטאָנאווטן פּאוועל
פעדאָסייענקאָ, אנדריי וואסענקאָ און איליא אוסיסקין אומגעקומען. דעמלט האָט דער מיטגליד
פונעם אעראָקלוב געאָרגי בערעגאָװאָי פארשריבן אין זײַן טאָגבוך די שורעס פון דער
, פּראוודא":

;ערשט מיט דרי טעג צוריק האָט מען די נעמען פון די דרײַ געװוּסט בלויז אין אן ענגן
כאווערישן קרליז. אייערנעכטן האָט די דאָזיקע נעמען געהערט די גאנצע וועלט. די װעלט
האָט אינעם גלאנץ פונעם איבעראשנדיקן טר:ומף זיך דערװוּסט, ויאזוי די דרייסטע זיגער פון
דער סטראטאָספער, די געוואגטע מאזלדיקע מענטשן האָבן זיך דורכגעריסן דורך דער ערדי-

13

שער אויבערפלאך אף אן אומגעהערטער אין דער געשיכטע פון אונדזער פּלאנעט הייך...* און
נאָך... ,א טאָג איז אוועק, און אין דער ציכטיק-קלאָרער פרייד פונעם זיג, אָן איין װאָלקנדל,
האָט זיך ארײַנגעריסן דער טראגיזם. מיליאָנען מענטשן, וועלכע פײַערן דעם טריומף פון די
דרײַ פּליַער, טרויערן איבער זייער אומקום.

א רומפולער זיג, א רומפולער בעקאָװעדיקער טויט?.

די דאָזיקע נאָטיץ זאָגט זייער פיל. געאָרגי בערעגאָװאָי האָט אף שטענדיק געמאכט זײַן
אויסוואל! :6

דערנאָך איז פאָרגעקומען די לעגענדארע עפּאָפּײ פון ראטעװוען די טשעליוסקינצעס.
דעמלט זײַנען געבוירן געװאָרן די ערשטע העלדן פונעם סאָוועטנפארבאנד -- װאָדאָפיאנאָוו,
קאמאנין, דאָראָנין, ליאפּידעווסקי, לעוואנעווסקי, מאָלאָקאָוו, סלעפּניאָוו... פליִער! מענטשן פו-
נעם הימל, װוּהין ער האָט זיך געריסן.

געאָרגי איז נאָך געווען א קורסאנט פונעם אעראָקלוב, ווען טשקאלאָװו, בײַדוקאָוו און בע"
ליאקאָוו האָבן דורכגעמאכט זייער פלוג פון מאָסקװע דורכן צאָפןפּאָליוס קיין פּאָרטלענד
(פארייניקטע שטאטן פון אמעריקע).

דערנאָך האָבן נאָך דרײַ מענטשן פונעם סאָוועטןילאנד אריבערגעשפּאנט די גרענעצן פון
מעלוכעס און קאָנטינענטן -- גראָמאָװו, יומאשעוו און דאנילין -- אף פּונקט אזא אעראָפּלאן פון
טופּאָלעװס קאָנסטרוקציע, אנט-25". זיי זײַנען דורכגעפלויגן דורכן אײַזיאָקעאן, דורך דער
גאנצער טעריטאָריע פוֹן די פארייניקטע שטאטן פון אמעריקע און געלאנדעט הארט בא דער
ימעקסיקאנער גרענעץ, ארויסרופנדיק אנציקונג בא אלע מענטשן פון דער פּלאנעט.

טשקאלאָוו האָט אין יענע יאָרן געטרוימט וועגן העכערס --א פלי טאָן ,ארום דעם קײַי
לעכלץ

דאָס האָבן שפּעטער געטאָן די קאָסמאָנאװטן. און צװישן זיי געאָרגי טימאָפייעװיטש בע"
רעגאָװאָי. נאָר דאָס איז געווען העט שפּעטער...

א טײַערע צײַט איז דעמלט געװוען! זי האָט גערופן, באפוילן, געײַלט, געלערנט די יונגע
צו זײַן מוטיק. ווען אין א צענדליק יאָר ארום האָבן די זשורנאליסטן געװאָלט אָנשרײַבן װעגן
בערעגאָװאָיען, וועלכער איז שוין געווען א פליַער אן עקספּערימענטאטאָר, אז ער איז טייקעף
נאָך די ערשטע פלוגן אף די פראָנטן פון דער פאָטערלענדישער מילכאָמע געװאָרן אן אס,
האָט געאָרגי קאטעגאָריש אָפּגעלײקנט אזא אָפּשאצונג:

-- איך האָב דאָך בלויז געלערנט זיך מײַסטערשאפט בא די עלטערע און פּאַשעט באמיט
זיך צו פליען אזוי, אז מײַנע קאָמאנדירן זאָלן צו מיר קיין טײַנעס ניט האָבן. איך האָב נאָכי
געמאכט. יעדנפאלס, האָב איך באמיט זיך זײַן ענלעך אף די העלדן פון מײַן יוגנט-טרוים. אגעוו,
זײַנען זי אפן פראָנט געװאָרן מײַנע קאָמאנדירן: מיט , מײַן" לופט-ארמיי האָט אָנגעפירט
גראָמאָוו, מיטן קאָרפּוס -- קאמאנין, מיט דער דיוויזיע -- בײַדוקאָו. :

ווען געאָרגי בערעגאָװאָי איז געקומען אין קאמאנינס אװלא-קאָרפּוס, איז אים געגאנגען
דאָס איין-און:צוואנציקסטע יאָר. די דערפארונג האָט ער באקומען מאמעש אין גאנג פון די
אָפּעראציעס. דער צוטרוי צו אים איז בא די פליער געבוירן געװאָרן אין די שלאכטן, פון
וועלכע זיי האָבן מאמעש ניט געװוּסט קיין אָפּרו. דער קאלינינער און װאָראָניעזשער פראָנט,
דערנאָך דער ערשטער און צווייטער אוקראינישער. ביטערע שלאכטן הינטער קורסק און
קיעוו. עס איז געוואקסן די מײַסטערשאפט, די שלאכט-דערפארונג. אין דער מילכאָמע איז
בערעגאָװאָי דורכגעגאנגען דעם װעג פון א סערזשאנט ביז א קאפּיטאן, פון א געװיינלעכן
פּליער ביז א קאָמאנדיר פון אן עסקאדריליע. אין אווגוסט 1943 איז ער אָנגענומען געװאָרן
אין דער פּארטיי.

דער קאפּיטאן בערעגאָװאָי האָט געפירט זײַנע כאוויירים אין שלאכט קעגן דעם סױנע
מיט עפּעס אן אומבאשרײַבלעכער דרײיסטקײַט. אינדערעמעסן אָבער איז דאָס געווען ניט אינ-
גאנצן אזוי. די זאך באשטייט דערין, װאָס ניט קיין סאך פליִער-שטורמאָװויקעס, וועלכע האָבן
מילכאָמע-צײַט דורכגעפירט, אזוי װוי בערעגאָװאָי,. ארום 200 שלאכט-פלוגן, האָבן געקענט
פארהיטן, װי ער, דאָס לעבן פון די לופט-שיסער. פאקטיש פלעגן זיי דאָך, די לופט-שיסער,
די ערשטע אופנעמען אף זיך די אטאקעס פונעם סוינעס פארניכטלער און גאנץ אָפט--די
ערשטע אומקומען,

עס איז געווען א פאל, ווען בערעגאָװאָיס שטורעם-מאשין האָט געפלאקערט װי א פאקעל.
געראטעװועט האָט אים די קאלטבלוטיקײַט, דרײיסטקײַט, מײַסטערשאפט. א מאנעװער אף א
ברענענדיקן אעראָפּלאן (דער מאנעװוער האָט געדארפט אויסגעפילט װערן אין מעשעך פון
עפּעס א טייל פון א סעקונדע) האָט געראטעוועט דאָס לעבן פונעם לופטישיסער פּיאָטער אנא"

14 שי

ניעוו און בערעגאָװאָיס לעבן. א צווייט מאָל האָט ער זיך געראטעוועט, קונציק אוועקזעצנדיק
די ,פארװוּנדעטע? מאשין אף א וואלד-פּאָליאנע,

דעם 21 יול 4 איז באפרליט געװאָרן לװאָוו. די פאשיסטישע האָרדעס האָבן זיך אָפּגע-
קײַקלט פון סטאניסלאוו. דאָס מיליטער פונעם ערשטן אוקראינישן פראָנט האָט זיי ארויסגע-
יאָגט פון דער פעסטונג פּערעמישל. פון דער לופט האָט די דאָזיקע אָפּעראציע אונטערגעהאלטן
דעם גענעראל קאמאנינס פינפטער וויניצער, באלוינטער מיטן באָגדאן כמעלניצקי-אָרדען קאָר-
פּוס פון דער שטורעם-אוויאציע, װוּ עס האָט זיך געשלאָגן געאָרגי בערעגאָװואָי. וי אלע סאָ-
וועטישע קריגער, האָט ער געטרוימט שוין גיכער צוגיין צו דער מעלוכע-גרענעץ פונעם היימ-
לאנד.

און אָט איז די גרענעץ.

פאר געאָרגיס אויגן האָט זיך דורכגעטראָגן זײַן לעבן: די קינדערײיאָרן, די יוגנט, דער
ערשטער פלוג, די שווערע טעג פון צוריקטריט, די שלאכטן, דורך וועלכע ער איז געגאנגען
און דערגאנגען ביז אָט דער גרענעץ. אָבער דאָרט, אין הינטערלאנד, ליגן כאָרעװוע שטעט און
דערפער, זײַן פארפּײַניקטע היים-ערד,

פאָרויס איז נאָך געװוען פּױלן. מע האָט געטיילט די נײַע מאפּעס. געאָרגי האָט שוין אין
א טאָג ארום געקאָנט אָנרופן לויטן זיקאָרן די וועגן, ייִשׁוּװוים, שטעט, וועלכע זײַנען פארשריבן
אף אָט די מאפּעס. ער, דער פירנדיקער, האָט געמוזט בעסער פון אלעמען וויסן יעדעס בער-
געלע, יעדן טאָל אין אָט דעם מיט טײַכן בלוט באגאָסענעם לאנד.

עס האָט זיך אָנגעהױבן דער מארש צו דער װײַסל. אף דעם בארימטן סאנדאָמירער פּלאצ-
דארם, וועגן וועלכן עס האָבן געשריבן די צײַטונגען און זשורנאלן פון גאָר דער וועלט, האָט
דאָס סאָוועטישע מיליטער ווידעראמאָל באוויזן העלדנמוט און ‏ קריגערישע קונסט.

עס איז קיין מוז ניט צו זײַן א פּראָפּעסיאָנעלער מיליטערמאן, קעדיי פארשטיין, פארװאָס
די פאשיסטן האָבן גראָד דאָ ארויסגעוויזן אזא שטארקן ווידערשטאנד. זיי האָבן געגארט אום
יעדן פּרײַז אײַנהאלטן דעם דראנג פונעם סאָװעטישן מיליטער. אף אָט דעם פראָנט, גראָד דאָ,
איז געווען די צענטראלע פּאָזיציע, פונוואנען עס האָט זיך געעפנט דער וועג צוֹ באפרײַען
פּױלן און װײַטער אָנגרײַפן אף מײַרעװ.

ווען עס איז באפרײַט געװאָרן די פּולישע שטאָט זשעשטשוּוו, האָט מען באשלאָסן אויס-
בויען הינטער דער שטאָט א פעלד-אעראָדראָם.

די פליִער געדענקען דאָס גרויסע קארטאָפל-פעלד, די פּולישע פּוערים, וועלכע זײַנען
געשטאנען אין א זײַט און צוגעקוקט, ויאזוי די סאָוועטישע אינזשעניערן און טעכניקער גייען
איבער די בייטן און שאָקלען פארזאָרגטע מיט די קעפּ. קעדיי אויסבויען דאָ דעם פלי-פּלאצדארם
האָט מען באדארפט אויסגלליכן א פּלאץ פון 400 מעטער די ברייט און א קילאָמעטער די לענג,
עס זאָל קיין סימען ניט בלײַבן פון די בייטן. און װאָס װעט זײַן מיטן קארטאָפל! דאָ, אין
פּױלן, װי אף דער גאנצער טעריטאָריע, וועלכע די פאשיסטן האָבן געהאט אֶקופּירט, האָבן

דאָך די מענטשן געהונגערט. און װאָס וועלן זאָגן די פּוערים, וועלכע שטייען דאָ מיט אראָפּ-
געלאָזטע קעפּ?

נאָר אָט איז צוגעגאנגען צו די פליער איינער פון די פּויערים. ,וועגן װאָס זאָרגן זיך די
פּאַנעס קאָמאנדירן? וועגן די בייטן! גלײַכט אויס מיט דער ערד, מיר װעלן אײַך העלפן. בע-
סער הונגערן, איידער לעבן אזוי װוי מיר האָבן געלעבט.."

בערעגאָװאָי האָט פארגעדענקט דעם לופט-וועג קיין קראָקע. דאָס איז געווען די הויפּט-
מאגיסטראל, דורך וועלכער דאָס פאשיסטישע מיליטער האָט באקומען שלאכט-מאטעריאלן,

דורכגיין דורך דער פײַער-וואנט און דערבײַ ניט ענדערן די הייך און די שנעלקײַט, ניט
מאנעוורירן -- דאָס איז פּאָשעט געווען אומעגלעך. דעריבער האָט א פלוג פון די שטורמאַװי-
קעס אָפּט דערמאָנט א מאָדנעם אומפארשטענדלעכן לופט-טאנץ, װוּ דער גאנצער אנסאמבל
כאזערט איבער די באוועגונג פונעם סאָליסט. דער סאָליסט איז אין דעם פאל געווען בערעגאָ-
װאָי, וועלכער איז געפלויגן בעראָש פון זײַן עסקאדריליע שטורעם-אעראָפּלאנען. זײַן דערפא-
רונג האָט אונטערגעזאָגט די פליִער די נייטיקע מאנעוורען. די מאשינעס האָבן זיך געשלײַ-
דערט אמאָל אף רעכטס, אמאָל אף לינקס, אמאָל אראָפּ, אמאָל ארוף,

ווען דעם סוינעס ווידערשטאנד אינעם ראיאָן פון סאנדאָמיר איז אײַנגעבראָכן געװאָרן,
איז דער קאָרפּוס פונעם גענעראל קאמאנין אריבערגעפלויגן די גרענעץ פון רומעניע, פון
דאָרט האָט ער זיך געלאָזט שטורעמען די פּאָזיציעס פונעם דײַטשישן מיליטער, װאָס איז צו"
ריקגעטראָטן פון דער אונגארישער טעריטאָריע,

15

אין הארבסט 1944 האָט דער קאָרפּוס שוין באזירט זיך אינעם באפרײַטן אונגארן. מיט א
ברייטן פראָנט איז געגאנגען אונדזער אָנגריף. דעם יאָרטאָג פון דער אָקטיאבער-רעװאָליוציע
האָט בערעגאָװאָי באגעגנט אין דער קאבינע פונעם אעראָפּלאן. דעם 7 און 8 נאָיאבער 1944
האָבן אונדזערע טיילן פאָרסירט דעם טײַך טיסא. אינגיכן איז צעקלאפּט געװאָרן דעם סוינעס
בודאפּעשטער גרופּירונג.

אָט דער פּעריֵאָד איז באזונדערס פארבליבן אין בערעגאָװאָיס זיקאָרן: מע האָט אים בא"
ערט מיטן טיטל העלד פון סאָוועטנפארבאנד. דעם אוקאז פון פּרעזידיום פונעם אױיבער-סאָװעט
פון פססר האָט די קאָמאנדשאפט איבערגעלייענט פארן גאנצן פּאָלק. דאָס איז פאָרגעקומען
אינעם שטעטל בוטשעטעלעפּע.

פרילינג 1945 איז בערעגאָװאָי געפלויגן מיט זײַן שלאכט-ימאשין איבער טשעכאָסלאָווא-
קיע. דער צווייטער אוקראינישער פראָנט האָט זיך דערנעענטערט צו בראטיסלאווא. די פליער
פונעם פינפטן וויניצער, איצט שוין רױטפאָניקן, מיטן קוטוזאָװויאָרדען און באָגדאן כמעלניצקי-
אָרדען באלוינטן אװויאציע-קאָרפּוס פון שטורעם-מאשינעס, האָבן אונטערגעהאלטן דעם אָנגריף.

גלענצנדיק האָט פארענדיקט די מילכאָמע די פארייניקונג פונעם קינפטיקן קאָסמאָנאװט --
זי האָט דערצויגן אין אירע באפליגלטע רייען זעקס און זיבעציק העלדן פונעם סאָוועטנפאר-
באנד.

ס'איז געקומען דער 9 מײַ 1945. די װײַסיראָזעװע סעדער האָבן נאָך ניט באוויזן אָפּצַו"
טרייסלען פון זייערע צװײַגן דעם גרויען אש פון די סרייפעס, און די מענטשן האָבן שוין
גערעדט וועגן א פרידלעך לעבן:

,אָט קער איך זיך אום אהיים, און װעל, עפשער, זיך פארנעמען מיט.." א סאך מענטשן
איז שווער געווען צו באשליסן, מיט װאָס זיי װעלן זיך פארנעמען.

פול מיט פרייד פונעם ניצאָכן, האָבן די פל;ער געבלאָנדזשעט איבער דער שטאָט ברנאָ.
עמעצער פון די פרײַנט האָט א פרעג געטאָן בא בערעגאָװאָיען:

-- און װאָס קלײַבסטו זיך טאָן, אז דז וװועסט קומען אהיים, געאָרגי?

-- איך װעל פּליען, -- האָט געענטפערט בערעגאָװאָי, -- ניטאָ קיין בעסערע ארבעט אף
דער ערד!

.-נאָכן ניצאָכן האָבן די ברידער בערעגאָװאָי זיך באגעגנט. מיכאיל איז שוין געװען א
צוהערער פון דער מיליטערישער אקאדעמיע. געאָרגי דארף זיך אויך לערנען, און כאָטש צו
יענער צײַט האָט ער פארענדיקט אן אָפיצערישע הויכשול, דארף ער אלץ אָנהייבן פונדאָסגלי,
װײַל עס האנדלט זיך ניט בלויז וועגן קריגס-וויסנשאפטן, נאָר אויך וועגן אלגעמיינער ביל-
דונג. בײַקומען די אומבאקװועמלעכקײַט פון זעצן זיך אף דער שול-באנק ניט װי א שטעלפאר-
טרעטער פונעם פּאָלקיקאָמאנדיר, נאָר פּאָשעט, װי א שילער פון א צעניאָריקער שוֹל.. אך,
וי ניט פּאָשעט דאָס איז!

געאָרגי בערעגאָװאָיס נײַער העלדנטאט האָט זיך אָנגעהױבן עפשער גראָד דעמלט, ווען
ער, אן אָפיצער, א העלד פון סאָוועטנפארבאנד, א מילכאָמע-וועטעראן, איז איבערגעטראָטן
די שװעל פון דער אָװונט-שול און האָט אין צוויי יאָר ארום באקומען א צײַגעניש, אז ער האָט
אויסגעהאלטן דעם מאטורע-עקזאמען.

אין דער אוולאציע קומט אויס צו טאָן פארשיידענע ארבעטן. די שווערסטע איז-- זײַן א
פליִער אן עקספּערימענטאטאָר. דאָס ווייסן אלע. ניט אלע ווייסן אָבער, אז שווער איז אָט די
ארבעט אויך דערפאר, װײַל קיינע כעזשבוינעס פון די קאָנסטרוקטאָרן און מאטעמאטיקער
קאָנען ניט פעסטשטעלן אבסאָליוט פּינקטלעך, לאכלוטן אָן א גרײַז, וויָאזוי װעט די נײַע מא-
שין זיך פירן, ווען זי װעט פּליען צו דער ערד אין שטאָפּאָר, אָדער װען בא איר װעט זיך
אָפּשטעלן דער מאָטאָר. צי װעט מען זי קאָנען אוועקזעצן? און װאָס דארף טאָן דער אָרדינא-
רער, געוויינלעכער פליִער, ווען..

אגעוו אלע פאלן ,ווען" איז אומעגלעך איבערצורעכענען. טאקע קעדיי באם ארבעטן מיט
א נײַעם אעראָפּלאן זאָלן ניט אופקומען קיינע ספייקעס, איז אײַנגעפירט דער פאך ---,פליער-
אױספּרוּוולער".

בערעגאָװאָי איז אָנגעקומען אף קורסן פון פּליער-אױספּרוּװלער און געענדיקט זי אין
8 דערנאַך איז ער אוועק ארבעטן אף איינעם פון די הינטערמאָסקװער אעראָדראָמען. מא"
טורע-עקזאמענעס, קורסן -- דאָס זײַנען בלויז טרעפּלעך צו די גרויסע קענטענישן, וועלכע
זײַנען נייטיק געווען פאר זײַן נײַער שווערער און פאראנטװאָרטלעכער ארבעט. די דאָזיקע
קענטענישן האָט ער נאָך געדארפט באהערשןי.

דאָ מוז מען מאכן א קורצן איבערײַס און דערציילן וועגן איינער א באגעגעניש.

1--0 6

ווען בערעגאָװואָי האָט נאָך געדינט אינעם פארניכטלער-פּאָלק, האָט ער זיך געטראָפן מיט
א שװעסטער פון איינעם פון די אָפיצערן, א שילערן פון נײַנטן קלאס. געקומען איז זי אין
פּאָלק זיך זען מיטן ברודער. אין א יאָר ארום איז זי װוידער געקומען. עפשער האָט זיך איר
פארװאָלט נאָכאמאָל זען דעם פליָער, װאָס פלעגט בייס די באגעגענישן זיך רויטלען, שעמען
זיך פּונקט וי זי. זיי האָבן זיך באקאנט.

ער האָט אף איר געווארט. דערנאָך האָט לידע אים אָנגעשריבן, אז זי האָט געענדיקט די
שול מיט א גאָלדענער מעדאל און קומט אָן אין כארקאָווער אוניווערסיטעט אפן היסטאָרישן
פאקולטעט, שפּעטער --נאָך א יעדיע: ,באגריסט מיך, איך בין שוין א סטודענטקע פונעם
צווייטן קורס. אלע עקזאמענעס אויסגעהאלטן אף פינפן".

ער האָט געדולדיק געווארט, געהאָפט, זיך באומרויַקט. עס זײַנען אוועק קימאט פיר יאָר
ווארטעניש, ביז עס איז אָנגעקומען דער װיכטיקסטער בריוו: ,בא מיר איז אלץ גוט, װאָס בע-
סער, דוכט זיך, דארף מען ניט, איך האָב אָבער די גאנצע צײַט געפילט, אז דו פעלסט מיר
אויס. איצט קאָן איך שוין פּאַָשעט ניט לעבן אָן דיר. לידע".

ער האָט געבראכט לידען צו זיך אהיים. זי האָט זיך איבערגעפירט פונעם כארקאָווער אוני-
ווערסיטעט אינעם מאָסקװער, אפן אָװנט-אָפּטײל. געאָרגי איז אָנגעקומען זיך לערנען הינטער-
אױיגיק אין דער מיליטערישער רױטפאָניקער לופט-אקאדעמיע. ארבעטן און לערנען זיך איז
ניט קיין לײַכטע זאך,

אין איינעם א טאָג האָט געאָרגי טימאָפייעװיטש עטלעכע מאָל אופגעהויבן אין דער לופט
א נײַע מאשין און געלאָזט זי דערנאָך פליען אין א שטאָפּאָר אראָפּ. דער ציל?-- געפינען א
נײַעם מעטאָד, וװיָאזוי ארויספירן דעם אעראָפּלאן פון א פאלנדיקער ספּיראל און אים אוועק-
זעצן. דער אעראָפּלאן איז מיט א מעשוגענער שנעלקײַט געפלויגן צו דער ערד פון אָנדער-
האלבן טויזנט מעטער די הייך, און אָט די גאנצע צײַט (אויב מע קאָן רופן ,צײַט* געציילטע
סעקונדעס) האָט דער פליער געקעמפט פאר ראטעווען די מאשין. ערשט בא דער סאמע ערד,
ווען ביז איר זײַנען שוין פארבליבן װאָסערע הונדערט פופציק מעטער, האָט ער געצװוּנגען
די מאשין, זי זאָל זיך אונטערווארפן זײַן ווילן. דער אעראָפּלאן האָט מיט שװעריקײַטן אויס-
געהאלטן אזא אָנלאָדונג, ווען בערעגאָװאָי איז ארויס פון דער קאבינע און האָט, געפינענדיק
זיך אונטערן אײַנדרוק פונעם נאָרװאָס איבערגעלעבטן, קוים געשלעפּט די פיס איבערן פלי-
פעלד, האָט אים אָנגעיאָגט אן אװטאָ. פון דאָרט איז ארױיסגעשפּרונגען דער אינזשעניער און
א קורצע װײַלע שװײַגנדיק געגאנגען, באטראכטנדיק אים מיט כידעש. צום סאָף האָט ער
געזאָגט:

-- צי ווייסט איר, אז די פלאכקײיטן, דער עק און דער פיוזעליאזש זײַנען היפּש דעפאָר-
מירט?

דאָס האָט באטײַט, אז אין מאָמענט, ווען דער אעראָפּלאן איז ארויס פונעם פּיקיצושטאנד,
איז די איבערלאָדונג געווען אזא, אז דער פליִער אליין האָט געווויגן שיר ניט טויזנט קילאָ-
גראם...

אין יענעם טאָג האָט מען בא געאָרגי טימאָפייעװיטשן אין דער היים געפײַערט זײַן גע-
בורטסטאָג. באם יאָמטעװדיקן טיש האָבן זיך פארזאמלט פרײַנט. איינער פון די פליעריעקס-
פּערימענטאטאָרן האָט געזאָגט:

-- איך װאָלט װעלן זאָגן א טאָסט פאר געאָרגיס געבוירן װוערן הײַנט צום צווייטן מאָל,

און לידע האָט אלץ פארשטאנען. זי האָט א קוק געטאָן אפן מאן. ער האָט זיך צעשמייכלט
וי א שולדיקער און א װוּנק געטאָן צו איר, װי איינער זאָגט: לייג ניט קיין אכט, מאלע-װאָס
עס געשעט..

מער פון פופציק נײַע טיפּן מאשינעס האָט אױסגעפּרוּווט דער העלד פונעם סאָוועטנפאר-
באנד, פארדינסטפולער פליער-עקספּערימענטאטאָר פון פססר בערעגאָװאַי. ער האָט שוין דורכ-
געמאכט א גרויס לעבן: די אקאדעמיע --א זיכערער פונדאמענט פון קענטענישן, די פראָנט-
דערפארונג, די דערפארונג פון אן עקספּערימענטאטאָר. מיט אזא ,באגאזש" איז ער אין יאנ-
וואר 1964, א דרײַ-און-פּערציקיאָריקער, געװאָרן א קאָסמאָנאװט.

דער סאָף זומער -- אָנהײב הארבסט פון אכט-אוןיזעכציקסטן יאָר איז הינטער מאָסקװע
געווען א זעלטן ווארעמער, א שיינער און זוניקער. דער וואלד איז געווען װי אויסגעפּוצט,
גלײַך ער װאָלט וויסן, אז אין שטערןישטעטל גרייט מען זיך צו א נײַעם פלוג אין קאָסמאָס.
און אזעלכע פלוגן זײַנען בא אונדז אין לאנד שוין געװאָרן א געוויינלעכע זאך.

אָבער יעדעס מאָל, ווען מיר הערן דורך ראדיאָ די רוף-סיגנאלן פונעם היימלאנד און די
פײַערלעכע שטים פון דעם דיקטאָר: ,אף דער אָרביטע פונעם קינסטלעכן ספּוטניק פון דער

17

18

1 מאָסקװוע באגעגנט דעם העלד (1968).
2. דער פאָרזיצער פון פּרעזידיום פונעס
אויבעריסאָװעט פון פססר ל. אי
ברעזשנעוו גיט איבער געאָרגי בערעגאָ-
װואָיען דעם צייכן פון א פארידנסטפולן
פּליִער-אױיספּרוּװולער,

3 געאָרגי בערעגאָװאָי---א קורסאנט פון
דער שול מיליטער-פליַער (1929).

4 די מאמע, די פרוי און די טאָכטער.

ערד איז מיט דער הילף פון א מעכטיקער ראקעטע ארויסגעפירט געװאָרן די קאָסמישע
שיף..."-- הייבט אָן שטארקער קלאפּן דאָס הארץ מיט שטאָלץ פאר דעם סאָװעטישן מענטשן,
װאָס שוועבט אין אָט דער צײַט איבער דער פּלאנעטע. דערמיט, װאָס דער קאָסמישער פלוג
איז געװאָרן א געוויינלעכער באגריף, איז ער ניט געװאָרן װייניקער וויכטיק און אויך ניט
לײַכטער...

דעם 25 אָקטיאבער 1968 איז צוליב די מאנעװער-יעקספּערימענטן מיט אן אנדער קאָסמישן
אפּאראט ארויסגעפירט געװאָרן אף דער אָרביטע פונעם קינסטלעכן ספּוטניק פון דער ערד
די שיף , סאָיוז-2" אָן א פּילאָט.

ווען ,סאָיוז-2" איז דורכגעפלויגן איבערן ראיאָן פון בײַקאנור, האָט דעם 26 אָקטיאבער
1 אזייגער מיט 24 מינוט זיך אָנגעהױבן דער סטארט פון דער קאָסמישער שיף ,סאָיוזיב3",
וועלכע עס האָט געפירט דער פליִער געאָרגי טימאָפייעװויטש בערעגאָװאָי?.

אין יענע טעג האָבן די צײַטונגען געשריבן, אז דער פלוג פון יורי גאגארין איז ניט בלויז
א טריומף פון דער סאָוועטישער קאָסמאָנאװטיק, ניט בלויז א יאָמטעו פון אונדזער גאנצן
לאנד, נאָר אויך די , שטערןישאָ* פון דער גאנצער מענטשהײַט, די גרעסטע געשעעניש אין
איר טױזנטיאָריקער געשיכטע. דאָס איז א געשעעניש, װאָס מע קאָן פארגלײַכן מיט דערפינדן
דאָס פּײַער, מיט קאָלומבוסעס אנטדעקונגען, מיט דער ערשטער רײַזע ארום דער וועלט, מיטן
פרידלעכן צעשפּליטערן דעם אטאָם.

װי שטארק עס זאָל ניט זײַן דער אײַנדרוק פון די דערגרייכונגען פון די אװטאָמאטישע
קאָסמישע אפּאראטן, -- אפילע פון אזעלכע, װאָס העלפן אראָפּזעצן זיך ווייך אף דער לעװאָנע
אָדער פירן אויסמעסטונגען דירעקט אין דער אטמאָספער פון װענערע, -- רופן זיי ניט ארויס
אזא ענטוזיאזם, װי דעם מענטשנס פלוגן אין קאָסמאָס. דאָס באהערשן דעם קאָסמאָס, וי דאָס
באהערשן די ערד, קאָן פונדעסטוועגן ניט געמאָלט זײַן אָן דעם אָנטײיל פונעם מענטשן.

דאָס מאָל איז אין סאָוועטנפארבאנד פארטראכט און דורכגעפירט געװאָרן א קאָמפּליציר-
טער עקספּערימענט --דערנעענטערן די שיף ,סאָיוזי", װאָס װערט געפירט דורך א פליער,
מיט דער שיף ,סאָיוזי2", וועלכע ארבעט אװטאָמאטיש. די סאָוועטישע געלערנטע און קאָס-
מאָנאװטן זײַנען צוגעטראָטן צו פאנאנדערארבעטן די מעטאָדן פון פארייניקן די קאָסמישע
שיפן (װאָס אין אונדזער צײַט איז עס שוין געװאָרן א געוויינלעכע דערשײַנונג). געאָרגי בע-
רעגאָװאָי האָט געהאט די אופגאבע צו מאכן דעם ערשטן טראָט, דורכקאָנטראָלירן די ארבעט
פון דער סיסטעם פון אװטאָמאטישער דערנעענטערונג פון די שיפן און דערנאָך זיכערן די
עצעם פארייניקונג מיט דער הילף פון פירן די שיפן מיט דער האנט.

דער דאָזיקער עקספּערימענט פאָדערט פונעם קאָסמאָנאװט גרויסע דערפארונג, א רעאק-
ציע קעהערעף-אלן, פולשטענדיקע , צונויפגיסונג" מיט דער קאָסמישער שיף. אָט דערפאר טא-
קע האָט מען אף דורכפירן אים אָפּגעקליבן א קאָסמאָנאװט, וועלכער איז פריִער געװוען אן
אױספּרוּװולער פון נײַער טעכניק,

אויסגעפילט די גאנצע פּראָגראם פונעם פלוג, אין וועלכער עס גייט ארײַן ניט בלויז דאָס
אױספּרוּוון די מענעווריר-מעגלעכקײַטן פון דער שיף , סאָיוז", די ראצ;אָנעלקײַט פון איר קאָנ-
סטרוקציע און די זיכערהײַט פון אירע באָרט-סיסטעמען, האָט דער קאָסמאָנאװט דורכגעפירט
אין א היפּשן פארנעם וויסנשאפטלעכע אױספאָרשונגען און באטראכטונגען. דעם 30 אָקטיא-
בער האָט , סאָיוזיג* זיך אומגעקערט אף דער ערד.

בערעגאָװאָי. איז געפלויגן אף דער קאָסמישער שיף , סאָיוזיג" 94 שאָ מיט 51 מינוט. 64
מאָל האָט ער ארומגעקרײַזט אונדזער פּלאנעט.

עס האַבן זיך געפרייט די כאוויירים, װאָס האָבן געדינט מיט אים אין איין פּאָלק:

-- אונדזער בערעגאָװואָי איז אין קאָסמאָס!

-- אונדזער בערעגאָװאָי! -- האָבן געזאָגט די פּליער-עקספּערימענטאטאָרן.

-- אונדזער זשאָרא, אונדזער לאנדסמאן! -- האָבן זיך געפרייט די יענאקיעווער ארבעטער,
די לערער און שילער פון זײַן שול.

מיליאָנען פּאָליאקן, רומענער, אונגארן, בולגארן, יוגאָסלאװן, דײַטשן, װען זיי האָבן
צעעפנט די פרימאָרגן-צײַטונגען, געהערט אינפאָרמאציע דורך ראדיאָ, האָבן זיי אין די גע-
דאנקען זיך אומגעקערט צו יענע צײַטן, װען אין הימל האָבן געהודעט די מאָטאָרן פון די
סאָוועטישע שטורמאָװויקעס, װוען אונטערן דראנג פונעם סאָװועטישן מיליטער זײַנען געלאָפן
צוריק אף מײַרעוו די פאשיסטישע האָרדעס און עס זײַנען באפרײַט געװאָרן פונעם פאשיסטישן
יאָך גאנצע מעלוכעס פון אײראָפּע.

מענטשן האָבן זיך דערװוּסט, אז אין קאָסמאָס געפינט זיך איינער פון יענע סאָוועטישע

20

העלדן, וועלכע האָבן אומגעקערט איראָפּע די פרײַהײַט און דעם װײַס-יראָזעװן פרילינג פון
5 אאָר,

דאָס איז אן אייגענער מענטש אין דער װעלט, אין אײיראָפּע און באזונדערס אין יענע
אײראָפּעישע לענדער, װוּהין ער האָט בעשײַטע געבראכט דעם שאָלעם אף די פליגלען פון
זײַן שלאכט-אעראָפּלאן,

און ווידער--- די לאנד-גרענעצן. איצט איז שוין געאָרגי טימאָפייעװויטש געפלויגן דורך
די גרענעצן לוט דער אײַנלאדונג פון רעגירונגען, געזעלשאפטן פון פרײַנטשאפט מיטן סאָ-
וועטנפארבאנד, לויט דער ביטע פון פרײַנט. ער האָט זיך באגעגנט מיט אנטיפאשיסטן, וועלכע
האָבן מילכאָמע געהאלטן קעגן דעם היטלעריזם, מיט געוועזענע קאצעטניקעס פון די קאָנ-
צענטראציע-לאגערן, מיט געוועזענע פּארטיזאנער, מיט דער יוגנט, וועלכע האָט ניט געװוּסט
פון די פינצטערע מילכאָמע-טעג, נאָר ווייסט די פּרײַז פון שאָלעם און איז גרייט פארטיידיקן
דעם שאָלעם אף דער וועלט.

דער צענטער פון צוגרייטן קאָסמאָנאװטן אף יורי גאגארינס נאָמען (מיט אים פירט אָן
געאָרגי טימאָפייעװויטש בערעגאָװאָי) איז שוין געװאָרן א צווישנפעלקערלעכער צענטער, הא-
גאם דאָס װאָרט ,צווישנפעלקערלעכער" איז א פרײַער אויסדרוק פונעם אװטאָר פון אָט די
שורעס. נאָר זאָלן די לייענער אליין זאָגן, צי דאָס איז ניט אזוי.

געאָרגי טימאָפייעװיטש האָט דאָך אליין דערציילט וועגן דעם אין זײַן אינטערוויו, װאָס
איז געווען געדרוקט אין אָקטיאבער-נומער פון ,סאָװעטיש היימלאנד" פאר הײַנטיקס יאָר.
דער צענטער פון צוגרייטן קאָסמאָנאװטן נעמט איצט אוף, לויט די געזעצן פון ברודערשאפט,
פירט אָן מיט זייער צוגרייטונג און שיקט אָפּ אין קאָסמאָס פאָרשטײיער פון די לענדער פון
דער סאָציַאליסטישער געמיינשאפט.

אין , שטערןישטעטל", װוּ עס װוערן געגרייט קאָסמאָנאװטן, רופן אלע בערעגאָװאָיען, וי
מע װאָלט זיך צונויפגערעדט, פּאָשעט -- קאָמאנדיר. אזוי רופן אים אפילע פרויען און קינדער
פון די קאָסמאָנאװטן, די גאנצע באפעלקערונג. דאָס איז אן אויסדרוק פון אכטונג צו אים, דעם
זעלטענעם מענטשן, װאָס האָט געקענט פארהיטן, ניט געקוקט אפן שוערן לעבנסוועג זײַן
נאָבעלן כיין, די גוטסקײַט צו אנדערע מענטשן.

...די פילפארביקע אָרדעןיסטענגעס אפן גענעראלס קיטעל , דערמאָלן", קאָן מען זאָגן, ביזן
סאָף זײַן פּאָרטרעט, זיי דערציילן זײַן ביאָגראפיע, וועלכע איז באשײַנט און געקרוינט מיט
דער געזעלשאפטלעכער אנערקענונג אינעם אייגענעם פאָטערלאנד און אין אויסלאנד.

:

ליטערארישע געדענק:דאטעס

פּערעץ מארקיש

)1952---1895(

אין מעשעך פון א לענגערער צײַט האָט
פערעץ מארקיש געארבעט איבער א פאָי
עמע, װעלכע האָט געדארפט אָפּשפּיגלען
דעם װעג פון א פּאָשעטן ארבעטער, אָנ
הייבנדיק פון די פאררעװאָליוציאָנערע יאָרן
ביז די ערשטע פינפיאָרן. דער הויפּט-העלד
פון דער פּאָעמע-- עזרע-- שליסט זיך אײַן
אין דער רעװאָליוציאָנערער באוועגונג נאָך
אין דער יוגנט, מע פארשיקט אים אף קא:
טאָרגע קיין סיביר, און דאָס ווערט פאר אים
א שול פון סאָציאלער רײַפקײַט און פאר-
הארטעװעטקײַט. נאָכן זיג פון דער אָקטיא-
בער-רעװואָליוציע קערט ער זיך אום אהיים,
גײט דורך א צווייטע שול--אין די שלאכטן
פנעם בירגערקריג. לט די באזונדערע
אויסצוגן, וועלכע מיר האָבן אין אונדזער
רעשוס, קאָן מען פּונקטירלעך פעסטשטעלן
דעם װײַטערדיקן װעג פונעם הויפּט- העלד:
אין די 20-ער יאָרן פארענדיקט ער א הויכ-
שול, באטײליקט זיך אקטיוו אין דער א"
בערגעשטאלטונג פון זײַן היימשטעטל, אין
דער גרויסער ארבעט, װאָס עס פירט דורך
די קאָמוניסטישע פּארטיי און די סאָוועטי"
שע רעגירונג צו פּראָדוקטיויזירן די שטעטלדיקע ייִדישע באפעלקערונג, באזעצן ייִדן אף
ערד אין קרים.

די האנדלונג אין דער פּאָעמע קומט פאָר אין פארשיידענע ערטערר--צוערשט אין א
שטעטל, דערנאָך אפן בײַקאל, שפּעטער אין אוקראינע, קרים און מאָסקװוע.

אן אויסצוג פון אָט דעם װערק האָט פּערעץ מארקיש פארעפנטלעכט צום ערשטן מאָל אין
ליטעראריש-קינסטלערישן אלמאנאך , סאָוועטיש" אין 1934 אונטערן קעפּל , מאָסקװע" (,פּראַ-
לאָג"). די קאפּיטלען פון דער פּאָעמע, וועלכע זײַנען אָפּגעדרוקט געװאָרן אין דער רוסישער
איבערזעצונג אונטערן אלגעמיינעם נאָמען ,יערושע" (זע פּערעץ מארקישעס ‏ אויסדערוויילטע
װערק אין צװיי בענדער', ב. 2, זײַטן 245--318, מאָסקװע, פארלאג ,כודאָזשעסטווענאיא לֵיי
טעראטורא", 1960), דערפירן דעם הויפט-העלד עזרען ביזן מאָמענט, וען ער גײט אװעק אף
קאטאָרגע. נאָך דרײַ קאפּיטלען זײַנען פארעפנטלעכט געװאָרן אין דעם נומ. 1 פון ,סאָװועטיש
היימלאנד" פארן יאָר 1962.

אין צוזאמענהאנג מיטן 85'טן געבורטסטאַג פונעם גרויסן סאַװעטישן ייַדישן דיכטער
דרוקן מיר הײַנט א טײל פון די פארהיטע פראגמענטן פון זײַן ניט פארענדיקטער פּאָעמע.

אף אייניקע פון די אַריגינעלע זײַטלעך פונעם אַפּגעפונענעם מאנוסקריפט, וועלכער איז
געדרוקט אף א שרײַב-מאשין, זײַנען פאראן דעם דיכטערס אייגנהאנטיקע אויסבעסערונגען
(זע די פאָטאָסטאטן).

אין איינעם פון די קומענדיקע נומערן פון ,סאַװעטיש היימלאנד" װעלן פארעפנטלעכט
ווערן אויך אנדערע אומבאװוּסטע פראגמענטן פון דעם דאָזיקן ווערק.

22

פראנמענטן פון רער פּאָעמע ,יערושע"

נון

געהיימעניש --- אין יעדן טשערנאָמאָרסקיס טראָט.
מיט טשעסקיסן האָט קיינער קיין פארקער נאָך ניט געהאט דאָ:
אראָפּגעקומען זײַנען ביידע אפן פאיאנס-זאװאָד

וי זײַנע צוקינפטיקע באלעבאטים,

װאָס דארפן איבערעכענען פונסנלי,

אין אומרו היימלאָזער שפּאצירנד --

ניט נאָר די װוערט די גרויסע פון גריפּאריס פּאָרצעללי,
נאָר דעם באטרעף פון די פארשקלאפטע פּראָדוצירער
און זיי עס איינפאך געבן צו פארשטיין,

און עס מיט בײַשפּילן מיט פּראָסטע זיי דערקלערן,

אז ס'איז דער גוירל אין די הענט בא זיי אליין,

וי אָנהייבן זיי דארפן זיך צו װערן.

זיי האָבן אויסגעזען אין זייער ג'היימער פליכט

וי ערשטע אויסקוקערס אין סוינעס לאגער,

אין אָװנט האָבן זיי בא שטיקלעך צאנקענדיקע ליכט
מיט זיי שטודירט דעם וועג פון וואגן.

עס האָבן פײַערן געצונדן זיך אין בליק,

געצונדן האָט זיך דאָרט שווארצאפּל בא שווארצאפּל;
נאָר ס'איז דערװײַל געווען דאָס גרעסטע גליק,

מע זאָל זיי דאָ אצינד ניט כאפּן,

איז האָבן זיי גענעסטיקט זיך צום אָנהייב --

אזוי געפּרוּװוט, אזוי געשיקט,

אז אויב ס'וועט אויסקומען, זאָלן זי קאָנען

צו יעדער רעגע אויסרינען צוריק,

װײַל ס'קוקט געטרײַ זיי דער אוריאדניק נאָך,

און ס'ווייסט פון זיי ניט װייניקער דער פּריסטאו.
דעם נאכטלעג בײַטן זיבן מאָל אין װאָך,

צי װוילסט, צי ניט, איז מוז מען אף געוויס דאָך.

איז אָנגעהויבן האָבן זיי פון זינגען לידער,

באליבטע לידער פון דער פרײַ,

און אויסגעזונגען מ'האָט אזוי די כאָכמע פון דערווידער
און פון שטרײַק,

אז ס'האָט דער פּראָלעטאריער גאָרניט צו פארלירן,
אכוץ די קייטן, װאָס אין זיי איז ער געשמידט,
געווען בא קופּערמאנען זײַנען צוגעמאכט די טירן,
און ניט געפילט האָט מען, װי שניי אין דרויסן שיט,
און עזרע האָט מיט צוגעמאכט-פארטרויטע אויגן
דערזען אין יאָג פון שיטנדיקן שניי:

אין קייטן א געשמידטער גיבער -- אײַנגעבויגן,

װאָס איבער גאָר דער ערד ער גייט

און דרייט זי װי א זשארענע אזא מין,

װוי אזא מילשטיין א מעסוקענעם ער דרייט,

עס רײַסן זיך פון אויגן בא אים פלאמען,

און ס'טריפט פון אים א פּײַן אזא מין שטילערהייט,
אז אלץ, װאָס זײַנע אויגן זעען, האָט ער אליין באשאפן,
אז אלץ, װאָס אויסריידן מע קאָן, האָט ער געמאכט,
און זיך געלאָזט פון דעם פארשקלאפן

ניגעלאָזט אף זיך ארופווארפן די נאכט.

23

ער קוקט זיך אויס א וועג, דורכוואנען אף א גיי טאָן,
ארומגעקרויזט מיט שווערע טורמעדיקע ווענט,

ער װועט אראָפּווארפן פון זיך די קייטן,

װאָס אָנגעטאָן מע האָט אים אף די הענט.

און עזרע זעט מיט אויגן צוגעמאכט-פארגלייבטע

דעם גיבער גייענדיק דורך ווינט, דורך שניי און װועל,

וי ער פארפּרוּווט דעם קאָפּ זײַנעם א הייב טאַן

און װי מיט ציטער טרייסלט זיך די גאנצע וועלט,

אָט דאָ, בא קופּערמאנען, האָט מען זיך געטראָפן

איין מאָל אין װאָך נאָך האלבער נאכט,

געלערנט זיך די אויגן האלטן אָפן

און אף א שלאָס דאָס מויל פארמאכט.

בא טיי געפּארעטער, בא סקאָרינקעס בא דארע

און בא אן אויסגעזונגען טרויעריקער ליד

דערהערט האָט עזרע ס'ערשטע מאָל אין לעבן ,פּראָלעטאריער"--
און עפּעס האָט אין הארץ בא אים צעבליט.

אָט דאָ אין שטוב, װוּ אויגן אזוי ברענען,

וו הערצער זײַנען אזוי אופגעלויכטן העל,

האָט ער דערהערט, אז ס'איז פאראן ערגעץ א כאווער לענין,
װאָס טראָגט אף זיך די גאנצע וועלט.

אין יענעם אָװנט איז געגאן א קריג א גענעראלע,

ס'האָט טשערנאָמאָרסקי דורכגעלייענט לענינס בוך וועגן טאקטיק.
פארגאפטע צוגעהערט האָבן זיך אלע,

וי טשערנאָמאָרסקי טאָקט ארויס:---א טראָט פאָרויס און צוויי צוריק!
געווען איז אויך א פאָרשטייער פון בונד. א גימנאזיסט.
אן איידעלע זאך. א זונדל א נעגידישס,

װאָס האָט זיך אָנגענומען פאר די ארבעטער אומזיסט
צוליב א מיצווע, װײַל דאָס הארץ זײַנס איז א ייִדיש.

בא עזרען אויסגעהיבט האָט זיך א ביטל

צו זינדעלעך נעגידישע, װאָס קומען אלע יאָר אראָפּ

פון גרויסע שטעט מיט װײַסע ציצעס אף די בלויע היטלען
און מיט דער רועך ווייסט װאָס אין קאָפּ,

זי האָבן אלע װײַסע הענט,

פּונקט װוי באשמירט מיט פּוטער,

אנציקט פון זיך אליין ביז בלענד,

אזעלכע גלאטינקע און אויסגערוטע...

און ווען ס'האָט טשערנאָמאָרסקי פאַרגעלייגט

דעם שטרײַק אדורכפירן מיט אײַזנבאנלער רוסישע איניינעם,
װײַל ס'קעמפן ניט קיין ארבעטאָרער ייִדישע אליין,

אז מ'איז פון איינעם און דעם זעלבן בלוט און ביינער,

אז ס'זאָלן אײַזנבאנלער אָפּזאָגן זיך גרוזעווען דעם פראכט,
קיין רויווארג ניט באקומען זאָל גריפּארי,

און דעמלט װועט ער זען, װאָס הייסט א מאכט,

אף וויפל ס'וועט אים קלעקן מיט די ארבעטער זיך שפּארן.
האָט גלײַך דער גימנאזיסט די האנט געטאָן א הויב,

דעם נאָגל, טראכטנדיק, געטאָן א רײניק

און האָט דערקלערט, זיך שפּיגלענדיק אין שויב,

אז ס'בלײַבט דער בונד בא א באזונדער מיינונג,

געלאָזט האָט קופּערמאן פאָרויס א טראָט:

איז װי זשע װעט עס איצטער מיטן בונד זײַן?

װײַל ווייניט-ווי מיט קליינע ארבעטער פון שטאָט

מאכט ער דאָך פאָרט פארשיידענע דאָרט קונצן?!

צעהיצט האָט דעמלט טשערנאָמאָרסקי אוױיסגעאָטעמט

מיט דעם, װאָס שאבעס מאכט דער בונד פאר זיך אליין -- באטײַט,
אז ניט קיין פאָן באדארף ער, נאָר א טאלעסקאָטן,

אז פון די ארבעטער איז ער נאָך זייער װײַט!

ס'האָט טשערנאָמאָרסקי זיך געריסן און געזאָטן,

און ס'איז זײַן יעדער װאָרט געגאנגען גראד--

מיט דעם, װאָס ס'איז דער בונד פון ר.ס.ד. ארױיסגעטראָטן,
הייבט זײַן געשיכטע אָן דעם ציקל פון פאראט!

געקוקט האָט עזרע אפן גימנאזיסט,

ער װאָלט אים פּאָשעט אָנגענומען פארן קאָלנער

און אים געזאָגט: -- מיר ווייסן, װער דו ביסט!

איז גיי, דו קאָנסט אינגאנצן בלײַבן אָן א קאָל נאָך!

בא עזרען זײַנען הענט געווען א ביסל רויט שוין און צעטראסקעט,
זי האָבן אויסגעזעען עלטער פול פון זײַנע יאָר,

די העמד ארום דעם האלדז צעכראסטעט,

אין זײַנע אויגן איז געזעסן יאָך,

נאָר דאָס, װאָס ער איז אויך אין אָט דעם קריג

באגלײַך מיט אלעמען איניינעם

און כאפּט אף זיך דעם כאווער טשערנאָמאָרסקיס בליק,
צעגייט זיך עס װי אזא שמאלץ אין זײַנע ביינער,

ס'האָט אים פארכאפּט די זאך פון זײַן געהיים,

וי אזא ווינט געטאָן האָט עס א טראָג אים,

געשמייכלט האָט צו אים, װאָס קיינער ווייסט ניט אין דער היים,
װאָס קיינעם װעט ער עס ניט זאָגן.

נאָר עפּעס פרעגן װאָלט ער נאָר דעם כאווער טשערנאָמאָרסקי,
אזוי פון פּאָשעטן פארלאנג ארױסזאָגן א װאָרט,

נאָר עפּעס קאָן ער ניט געפינען נאָך קיין אָרט זיך,

און עפּעס שעמט ער זיך: -- דערנאָך! דערנאָך!.

נוון

אף מײַלן װײַט---איז ניט צו זען קיין ייִשעװו,
אף מײַלן װײַט-- פארטרויערט איז דער רוים.
בא טײַכן ערגעץ וויגן זיך קאמישן,

אינמיטן וועג --אן איינזאם-צאנקענדיקער בוים.

באם ראנד --- די בערג. גלײַך װי פארשטיינטע רײַטער
אין טהאָם פון טרויער און פון פּײַן פאריזט;

דער רוים באטרונקען, און באטרונקען זײַנען װײַטן
מיט שװוערן קלאנג פון קייטן אף די פיס.

דורך קייטן בערג אוראלער אף סיביר

זיא גרויסער טראקט אדורכגעשניטן--
געשמידטערהייט מ'האָט דורך דעם טראקט געפירט
דעם טרוים פון פאָלק דעם אופגעבליטן..

אין שטילע נעכט דערטראָגט פון טײַכן זיך דאָס פליסן,
און קייטנקלאנג דערקײַקלט זיך צו זיי, --

ס'האָט דער בײַקאל געברויזט און פעלדזן-בערג געריסן,
און מיט פארבאָרג האָט שטיל געוויינט דער יעניסיי.

אף מײַלן װײַט-- איז אויסגעשנייט א וויסטע,
עס טאָרטשעט איינזאם אונטערוועגס דער בוים;

29

26

אדורכגעגאן דאָ זײַנען דעקאבריסטן
דאָס לעבן אָפּגעבן פאר זייער טרוים...

עס האָבן שטערן זיך אינדר'הייך געשײַטערט,

געפּלאצט זיי האָבן בא די נעכט פון װויי;

געגאן מ'איז טאָג און נאכט. זיך אָפּגערוט -- און װײַטער,
און ס'האָט דער ווינט די טריט פארשאָטן און פארווייט.

געיאָגט האָט קעלט. געשמיסן האָט דער ווינט,

געוווי פון וואך -- מע זאָל אין וועג ניט אײַען

מיט א פארשיקטער מאכנע ז'עזרע איצט געגאן געשוינד,
וי אף אן אייגענער לעװײַע..

דער קייטנקלאנג האָט טויב גערעגנט,
פארטרויט אין טרויער האָט אים יעדער קלאנג,
אז דורכגאן איז דורך אָט די וועגן

אף קאטאָרגע דאָס גאנצע לאנד..

(ווון

קאטאָרזשאנעס -- דרײַ מאָל געשמידטע
צו קייטן, צו הונגער און טעג:

-- פאר א גרײַפּעלע גאָלד א געוויטער.
-- פאר א גרײַפּעלע גאָלד א געשלעג!

און אז עזרע --נאָך זיבן מאָל גראָבן
און נאָך זיבן מאָל לייגן דעם קאָפּ
האָט אין הייסע אין שווייסיקע טראָפּן
פון די טיפן דערטראָגן זײַן גאָב, --

האָט דער ווירט עס אים איבערגעוויגן,
פאר א טאָג אף סכאריטערכע דערקלערט, --
ניאז א בלוט געטאָן ס'האָט פון די אויגן,
נניאז א וואקל געטאָן ט'זיך די ערד.

און ער האָט אים די קײַלע באוויזן

לעם די גאָלדענע ציין -- דורכויס:

-- וויפל ציינער באדארפסטו אף הריזען,
און די איבעריקע -- טייקעף -- ארויס!

מ'האָט אים דעמלט אינפירן געשמידט דאָרט
און צופוס --- פונדאָסניי --'א וועג:

-- פאר א טראָפּעלע ברויט א געװיטער!
-- פאר א גרײַפּעלע ברויט א געשלעג!

נאָר אין פּײַן און אין צאָרן פארקלאמערט,
און פארקלאמערט אין קאטאָרזשנעם יאָך,
ט'ער דערגראָבן אין פינצטערסטן קאמער
דאָס ליכטיקסטע אכצנטע יאָר!

אף א ביקס ט'ער פארביטן די קײַלע,
דעם בײַקאל און די פעלדזן -- פארלאָזט
און זיך שלאָגן אף טויזנטער מײַלן
געגאנגען מיט זײַן באלעבאָס.

ון

א נאכט איז עזרע אָפּגעזעסן אין קאזאטין

אפן װאָקזאל צעװוישן רײַזנדיקע לײַט,

ער האָט דעם קאָפּ געדרייט אין אלע זײַטן

בארוישט, פארכידעשט און פארטײַ'ט.

אָט דאָ איז ער נאָך ווייניט-איז אינדר'היים,

ער קאָן וועגן צוריק נאָך אויך א קלער טאָן;

נאָר באלד װעט אים דער צוג דערלאנגען א פארדריי

און אופשפּארן פאר אים די פרעמד די אומגעהערטע,

װאָס וי אן אָפּגרונט לויערט זי און ווארט

און עסט מיט הײימלאָזע זיך קיינמאָל ניט צו זאט אָן.

איז מיטאמאָל אים ליב געװאָרן דאָס, װאָס ס'דויערט נאָך די נאכט,
און דאָס, װאָס ס'איז נאָך אלץ קאזאטין...

די לופט געביסן האָט, וי װאָל,

נאָר קיינעם האָט זי ניט געקאָנט דערוועקן.

א גאנצע וועלט געזעסן איז אף שטיינערדיקן פּאָל,

וי אף א קויטיקן און אויסגעקילטן בעקן,

און זיך אין שווייס אין בײַסיקן געפּרעגלט.

פארפּרעסט און צוגעטוליעט איינס צו איינס,

געווארט האָבן אין דרויסן שוין די וועגן

מיט קאָליִעס אויסגעשטשירעטע, וי ציין;

נאָר ס'איז נאָך מיטן נאכט,

ס'איז זייער, זייער פרי נאָך!

דערװײַל איז איבער קאָפּ א דאך,

נאָר װײַטן ווערן עפּעס גרין און גרינער...

געשלאָפן מ'איז מיט טשײַניקלעך געארעמט,

די פּענעמער די מאָגערע באדעקט מיט בערד,

און מײַלער אָפּענע פארקרימטע עפּעס גארן,

און אלע קראצן זיך די פּלײיצעס אומגעהערט.--

אז אָנשפּארן אין עפּעס ווילט זיך,

און ס'איז ניטאָ אין װאָס.

אין דרויסן הערט זיך אזא אומהיימלעכער גרילצן

מיט א באנאכטיקן פארדראָס.

נאָר לעבן עזרען זיצנדיק שלאָפּט אײַן א פרוי,

װאָס האָט איר קינד ניט לאנג ערשט אָנגעזויגן,

און מיט די הענטעלעך אזוי

עס פּאטשט און קריכט איר אין די אויגן
עס הענגט א ברוסט א הוילע זיך אראָפּ,
וי אזא טשײַניקל א בלעכנס און א בלאסלעכס,
בא איינעם לאָזט זיך אלע װײַל אראָפּ דער קאָפּ,
און איינער קײַעט שלאָפּנדיק די יאסליעס...

א נאכט איז עזרע אָפּנעזעסן אין קאזאטין

אפן װאָקזאל צעווישן רײַזנדיקע לײַט,

ער האָט דעם קאָפּ געדרייט אין אלע זײַטן,
בארוישט, פארכידעשט און פארטײַ'ש,
בארוישט פון מענגעס מענטשלעכע אזויפיל,
פארכידעשט פון די קלומעקעס און קוישן אלערליי,
װאָס אלע האָבן אָפּגעלאָזט זיך ערגעץ לויפן,
און ער מיט אלעמען -- אליין..

די גאנצע וועלט -- פון אלע עקן.--

זי זיצט אָט דאָ אפן װאָקזאל,

וי אף קויטיקן און אָנגענעצטן בעקן,

א װײַטע און א נאָענטע אזא,

+**

אז מיט דער האנט ער קאָן זי טאָן א ריר,

זי זיצט דאָ אויכעט מיט א קלומעקל דערנעבן, --
האָט ער דערפילט, אז ער איז אויך א טייל פון איר
און אז אָט דאָ, װוי קיינמאָל ניט, באגינט זײַן לעבן...

געווען עס איז נאָך פרי,

געהאנגען האָבן כמארעס, פּונקט וי נאָך געוועשן,

דורך פענצטער האָט געקוקט אף אים

אזא מין טריבער רעגנדיקער כעשוון..

װאָס ס'איז די גאנצע ערד
פאר אים געוועזן װײיניק --

און אז מע שטעלט לעם פענצטער איינער זיך אוועק,
איז װי זשע האלט מען אײַן זיך ניט צעוויינען?..

און ס'וויל דאָס קאָל ניט זײַן קיין קאָל,

זיך מיט געפאר באטרונקען פעסט;

דאָס שטארקע בענקט נאָך מערער שטארקערס,
וי שװוער ניט זײַן ס'זאָל דער פארמעסט,

װוי שטארק דער אָפּרײַס זאָל ניט וויי טאָן
מיט וויי פון פּײַנלעכן פארגייןן--

דאָס שטענדיק זען זיך אין א צווייטן,
און קיינמאָל ניט ---אין זיך אליין..

ס'איז גוט גענערט זײַן און גענארט
פון רעגנבויגנדיקע בלענדן--

װי שטארק ניט זײַן ס'זאָל דאָס געפאר
זיך צו פארלירן און פארלענדן..

אף הויכסטן בארג, אין טיפסטן אָפּגרונט,
דורך ווינט, דורך אופגעװועקטן שטיין--
נאָר ס'זאָל דאָס הארץ זיך ערגעץ קלאָפּן,
נאָר סזאָל דאָס הארץ ניט בלײַבן שטיין..

דאָס שטארקע בושעוועט און רײַסט זיף ‏
צום אומקום גלײַך װי צו באהערש;

-- פארליבטע װײַטקײַטן געטרייסטע,

אָ, איר -- באטראָטענע צוערשט!

ס'איז דרײַ מאָל לײַכט דעם גאנג פארדאָפּלען,
פונסנײַ אים אָנהייבן געשווינד --

און פרעגן זיך דעם וועג באם אָפּגרונט,

און הערן, װאָס סע זאָגט דער וינט,

און אָנקומען זיך א צעלאָז טאָן

מיט מעלדונג ליכטיקער פון טריט:

-- ס'איז זיבן מאָל שוין אָפּגעמאָסטן,
און איין מאָל מוז שוין זײַן דער שניט!.

ס'פארבליט א וװעלט מיט טעג, װי ביימער,
און צװײַגן רײַסן זיך אליין, --

עס רופן הויכן פון די היימען,

און ס'וויל די היים ניט זײַן קיין היים,

28

ס'איז גוט אף בארג-שפּיצן צעשפּרײיטע

און ס'וויל די שפּראך ניט מער וקיין שפּראך
זײַן, --

נאָר ס'מוז דאָס שטארקע זײַן פון שטאָל,

נאָר ס'מוז דאָס שטארקע זײַן אן אכזער!

אָט זײַנען זיי -- מיט האָב פון אוראלט,
מיט זאק, מיט שטערן און מיט שראם, --
באטרונקענע פון װעלט און שטורעם,
און אויסגעבראָכן היים און שטאם.

זיי גייען זיך מיט װײַט א וואש טאָן,
עס ברעכט פון טראָט זיך יעדער צאם, -
ארײַנגעריסענע, ארײַנגעראשטע!
באהאָפטענע, וי טײַך מיט יאם!

עס וויל דער טאָג קיין טאָג ניט זײַן מער,
עס וויל די נאכט קיין נאכט ניט זײַן,

און ניט פארקערט, און ניט צוזאמען --
ס'וויל יעדער רעגע זײַן -- די צײַט!

נאָך יאמען בענקען טײַכן גרויסע,

ס'פארנעמט דער יאם זי --גרויזאם-שטרענג;
און טײַכן טריקענען ניט אויסעט,

און ס'ווערט דעם יאם פון זיי ניט ענג.

נאָר הערצער לויפן אויס פון ליבע,
און בלוט -- דורך אָדערן זיך רײַסט,
איז װוער -- אוועק, און ווער -- געבליבן,
און אלע --ג'רעכט, געטרײַ און דרייסט!

און ס'פלעכטן צוגן זיך מיט צוגן,

און ס'פאָכען פלאכן אף געוויכט --
איז עזרע שטארק דען ניט גענוגנד
אף גארן שטארקערט נאָך פון זיך?

צי עפשער קראפט ז'פאראן אזא מין --
אן אױסגעשטאָלטע אין געביין --

ניט װעלן זײַן קיין טייל פון יאמען,
נאָר װעלן זײַן --א יאם אליין?!

אז אופגיין װוען ער װעט אין טאט דאָ,
פון װײַט פארופן און פארבלענדט --
זאָל ער ניט זײַן קיין בלינדער אטאָם,
נאָר ער זאָל זײַן אן עלעמענט!

און טעג, װי שײַטערס אופגעהעלטע,
מיט העלדזער ליכטיקע צעשטראלט --
פארטראָגן עזרען זיך א שטעל טאָן
אין זײַן אין אייגענעם געשטאלט,

ס'האָט הארץ צו ווינטן צוגעוווינט זיך
אף וועגן לופטיקע --געהיים,

אָט דאָ איז ער אליין און -- איינציק,
דאָ הערשט זײַן אייגנשאפט אליין;

און ניט די נידערנדע פּראָפילס,

װאָס לאָזן אף זיך שטראָמען שטײַף,
װוּ יעדער איינער איז א טראָפּן ‏
און אלץ איניינעם איז א טײַך--

פארטיילן פּײַן און פרייד פון שטײַגן,
פארטיילן פרייד און פּײַן פון גיין;
ס'איז װײיניק זײַן א פונק אין שײַטער,
מע דארף א שײַטער זיין אליין,

: -

66 742 י 7 2/,

פיפארבּליט א װעלט מיט טעג װי בּײמער,

אבב אס*רופן הויכן פון די הײמען
און סיװיל די הײם נִים זײן קײן אײם,

און סיװיל דאָס קֹאֵל נִים זײן קײן מאל
און סיװיל די שפֿראך ניט מער קײן שפּיאך זײן -
נְאָר סימוז דאָס שפארקע זײַן פגן שטאָל -
נאַר פ'סוו דאָם שטארקע זײן אן אכזערן

| אַס זײנען זײ - מיט האָגּ פון אוראלט

6 22 2

מיס זאק מיט שטערן און מיט שראם -'
בגּאטרונקענע פֿון װעלט און שטורעם'
אוּן אויסגעגראָכן הײם און שטאס,

זײ גיען זיך סיס װײס א װאש פאָן
עס גרעכס טראָט ויך יעדער צאם -'
ארײננעריסענע ארײנגעגאשטע 4

(װי סײך סיט יאסן
2ׂ)2ׂ,)ת,.

און טעג װי שײטערס אופגעהעטטע
2 העלדֿזער ליכטיקעץ צעשפראלטס -
פארטראָגן עזרען ויך א שטעל טאָ
אין זײן אין אײגענעם געשטאלם,

;ןאָט דא איז ער אלײן און - אײנציק,
8 הערשט זײן אײגנשאפט אלײן;
: א 2 1 :יס לע 4 * א

, ,8* 227+ - 0: 2 1

און נים די נידערגדע פּהאָפילסי

װאָס לאָון אף זיך שטראָמען שטײבֿ - *
װו יעדער אײגער איז א טראפּן

און אלץ אינײנעם אחן א שטײך -

פארטײלן פּײן און פרײד פון סממם שטײנן

פאורטײלן פוײד און פּײן פון גײן;
0 5,7/ 4 = 400/ 5// //137,

דאַרע כײַקינע

לוציעס ליב{

15

ס'איז געקומען א טאָג...

אָבער ביז דער דאָזיקער טאָג איז געקומען, איז יאקאָוו א לאנגע צײַט געווען ביז גאָר ניט
צופרידן מיט זיך, באשולדיקט זיך אין קלײינמוטיקײַט און אין פיל אנדערע ענלעכע כאטאָיִם.

,נו, װאָס ציסטו? װאָס לייגסטו אלע מאָל אָפּ אף שפּעטער -- האָט ער צו זיך געטײַנעט, --
װאָס שװײַגסטו? װאָס זאָגסטו ניט וועגן דעם אלעמען, װאָס דו װעסט מוזן סאָפּקאָלסאָף זאָגן?
און זאָגן דארפסטו דאָך אזעלכע פּאָשעטע, און אײינצײַטיק אויסערגעװויינלעך דערהויבענע
ווערטער, וועלכע קענען און דארפן װערן דער אָנהײב פון אײַער ביידנס נײַעם לעבן-- פון
דײַנעם און פון לוציעס. אין איר ליבע צווייפלסטו דאָך ניט? און אין דײַנער--אוואדע און
אוואדע ניט... נו,."

יאקאָוון קומען אפן זינען ייַנגלשע הענט -- הענט פון זײַנע סטודענטן, צי אביטוריענטן --
אף וועלכע עס טוט א פינקל א כופּע-רינגל, הענט, אף וועלכע ער קוקט לעצטנס מיט א בא"

ס אָ ף. אָנהייב זע , סאָװועטיש היימלאנד", נומ. 11, 1980.

30 אי

זונדערן אינטערעס, מיט נײַגער אפילע. בייס אן עקזאמען ציט זיך אזא האנט --אָפט א דארע,
א בלייכע, מיסטאמע א שוואכע, פּאָשעט א קינדערשע, נאָך א בילעט. און אָפּטלעך טרעפט,
וי אפצולאָכעס, איז דער ענטפער פון אזא כעוורעמאן אומבאהאָלפן, אויבנופיק, גאנץ נעבעכ-
דיק. אָבער אין איין פּראט--טראכט יאקאָוו---איז דער דאָזיקער באָכער העכער פון אים
מיט א קאָפּ, און אנטשיידענער איז ער פון אים, פון זײַן צײײַטװײַליקן ארביטער, פון זײַן ריכ-
טער, וועמעס אָפּשאצונג האָט אָפט א גרויסע וװערט אינעם באָכערס לעבן. יענער האָט געפו-
נען אין זיך מוט זאָגן זײַן ליבער אזעלכע װערטער, וועלכע ער, יאקאָוו, האָט נאָך ביז הליג"
טיקן טאָג ניט געזאָגט,

,איידער זאָגן לוציען די אלע װוערטער, וועלכע לייגן זיך אים אזוי שווער אף דער צונג, --
טראכט װײַטער יאקאָוו, ---איז עפשער בעסער געבן איר איבערלייענען דער מאמעס בריו,
װאָס קאָן, אייגנטלעך, הייסן א האסקאָמע;: דער מאמעס האסקאָמע, וועלכע ער האָט ניט גע-
בעטן, אָבער ניט געבעטן האָט ער בא דער מאמען קיין האסקאָמע ניט בלויז דערפאר, װײַל
עס איז ביכלאל פריצײַטיק דער מאמעס, אָן לוציעס האסקאָמע, ער װאָלט בא דער מאמען די
האסקאַמע סײַװי ניט געבעטן, און ניט מאכמעס ער וייסט אליין, װאָס ער האָט צו טאָן, צי
װײַל ער רעכנט זיך ניט מיט איר מיינונג, צי װײַל אין אזעלכע פאלן איז ביכלאל ניט שײַעך
זיך נאָכפרעגן אָפילע בא דער מאמען. די סיבע איז גאָר-גאָר אן אנדערע.

יאקאָוון ווילט זיך איצט ניט דערמאָנען זײַן טאטן, װײַל איצט װוילט זיך אים ריידן און
קלערן בלויז וועגן גוטן. און וויבאלד זײַן פאָטער קאָן ער צו גוטן ניט דערמאָנען---איבער
זײַן שלעכטער באציונג צו דער מאמען, און אזויארום צו דער גאנצער מישפּאָכע --- יל ער
אים ביכלאל פארשװװײַגן. אָבער דערמאָנען אים מוז ער פאָרט, װײַל בלויז איבער אים האָט
די מאמע איין מאָל, ווען ער, יאקאָוו, און זײַן שוועסטערל סאָניע זײַנען נאָך געווען קימאט
קינדער -- ער איז אלט געווען א יאָר זעכצן, סאָניע --א יאָר דרײַצן, --געזאָגט אזוי:

-- הערט אויס, קינדער מײַנע, אז גאָט װעט מיר העלפן, און כ'וועל דערלעבן, אז איר
זאָלט אויסוואקסן, און יעדערער פון אײַך װעט האלטן בא אױסקלײַבן פאר זיך א פרײַנט אין
לעבן, א פּאָר, זאָלט איר װיסן: קיין דייע װעל איך אין דעם ניט האָבן און קיין אייצעס װעל
איך אײַך אין דעם פּראט ניט געבן, איבער א פּאָשעטער זאך -- איך בין דאָ אליין א קנאפּער
מייוון. א סימען --- מײַן לעבן,

פון דער פריִער קינדהײַט איז יאקאָוו געװוינט געווען אלץ דערציילן וועגן זיך דער
מאמען. פלעגט ער איר דערציילן וועגן פריידיקן--- פלעגט זי זײַן צופרידן, האָט ער אויך
דערפון געהאט פארגעניגן, פלעגט אים אויסקומען דערציילן איר וועגן זיך װײַט ניט קיין
פריילעכע מײַסים טויווים זײַנע---ער האָט קיינמאָל גאָרנישט ניט אויסגעבאהאלטן פון איר --
פלעגט איר ווייטעק אים אויך וויי טאָן.

פיל פון דער דאָזיקער מידע איז אים געבליבן ביז הײַנטיקן טאָג, און דעריבער אפּאָנעם,
האָט ער געשריבן דער מאמען אין זײַנע בריוו וועגן לוציען נאָך דעמלט, ווען ער איז נאָך
אפילע מיט איר באקענט ניט געווען, ווען ער פלעגט זי בלויז באגעגענען, גײיענדיק אף דער
ארבעט. דערנאָך האָט ער גענוי באשריבן זייער באקאנטשאפט, באשריבן, עמעס, ניט אזוי
גענוי, זייערע באגעגענישן, געשפּרעכן, אזויארום האָט די מאמע געװוּסט שוין פיל פון לו-
ציעס לעבן. וועגן מערען האָט ער איר, געוויינלעך, אויך אָנגעשריבן. הײַנט האָט ער באקומען
א בריוו פון דער מאמען, וועלכע ער קלײַבט זיך באװײַזן לוציען. וועגן די פריִערדיקע בריוו
האָט ער לוציען ניט דערציילט, מאכמעס ער האָט ניט געװוּסט, װיַאזוי װעט זי אופנעמען
זײַן שרײַבן אהיים וועגן איר. אָבער דעם דאָזיקן בריוו װעט ער איר אומבאדינגט געבן הײַנט
איבערלייענען. ער איז צופרידן, װאָס לוציע, -- דערװײַל אונטעראיגיק -- איז זייער געפעלן
דער מאמען--ער ווייסט, אז דער מאמעס א װאָרט --איז די אופריכטיקײַט אליין. וועגן
מערען שרײַבט זי --אין א שפּאס, פארשטייט זיך, -- די מאמע האָט ליב אליין שפּאסן, און
האָט ליב, ווען יענער שפּאסט, --,מערעלע האָט דיר געהאָלפן מער שוין ניט אָפּשטײן פון
דײַנע אייניקע שול- און אוניווערסיטעט-כאוויירים, וועלכע זײַנען שוין טאטעס פון קינדער
מיט א סטאזש פון עטלעכע יאָר". און גאָר ערנסט האָט זי געשריבן: ,ס'איז אן אקסואָמע --
נאָך בא זײַנע ערשטע טריט אין מאטעמאטיק, זײַענדיק א שילער פונעם 6-טן, צי 7*טן קלאס,
פלעגט ער גאנץ פלײַסיק אײַנכאזערן מיט דער מאמען אלץ, װאָס ער פלעגט דערלערנען
אינעם דאָזיקן געביט. ער פלעגט מיט איר ניט נאָר קנעלן, נאָר פאָדערן, אז זי זאָל ענטפערן
אף זײַנע פראגן. די ענטפערס אירע האָבן געדארפט צײַגן, אז זי האָט באהערשט דעם מאטע-
ריאל! ביז א געוויסער צײַט פלעגט זי טאקע גאנץ ריכטיק ענטפערן אף זײַנע פראגן, אָבער
אין א שיינעם טאָג האָט זי געזאָגט, אז אויב ס'איז אים נייטיק טיילן זיך מיט עמעצן מיט
זײַנע קענטענישן און ער האָט צוליב דעם אויסגעקליבן זי, די מאמע זײַנע, -- מאכטייסע, זי

31

װעט מיטן גרעסטן פארגעניגן, און מיט דער גרעסטער אופמערקזאמקײַט אויסהערן זײַנע
דערקלערונגען, אָבער קיין פראגן זאָל ער איר ניט פארגעבן. ביז א געוויסער צײַט האָט זי
פארשטאנען, װאָס ער האָט איר דערציילט, און איצט פארשטייט זי שוין ניט די דאָזיקע אלע
טעאָרעמען, פאָרמולעס, באגריפן. אָבער די פּאָפּולערע מאטעמאטישע טערמינען, אזעלכע, וי
אקסיאָמע, עפּסילאָן, באנוצט זי אדהײַעם --- איבערהיפּט אין געשפּרעכן מיטן זון, צי ווען זי
שרײַבט אים בריוו. ---א קליין קינד ברענגט ארײַן אין שטוב גליק. זאָל זשע זײַן מיט גליק
אײַער לעבן, טײַערע מײַנע. גאַר אף א באזונדער אויפן איז צופרידן מוישעלע, װאָס ער האָט
אזא קלוג און שיין שוועסטערל. אלע קינדער פון אונדזער הויף און פון זײַן קינדערגאָרטן
ווייסן שוין וועגן זײַן שוועסטערל, זיי ווייסן, אז זי הייסט מערעלע, אז זומער װעט זי קומען
צו אונדז צוגאסט,."

ניט זײַענדיק בעקויעך באשטימען, װאָס בעסער צו טאָן, צי װײַזן דעם בריוו גלײַך, צי
פריער זאָגן, װאָס ער קלײַבט זיך זאָגן, האָט ער א מאך געטאָן העפקערדיק מיט דער האנט:

-- כ'וועל שוין זען אפן אָרט.

ער האָט ניט געדענקט, צי האָט ער א קלאפּ געטאָן אין טיר, צי ערשט געקליבן זיך
אָנקלאפּן, ווען ער האָט דערהערט לוציעס גרינגע און אײַליקע טריט. זי איז געבליבן שטיין
אף דער שװעל פון דער צעפּראלטער טיר אזא, װי שטענדיק, אז זי דערזעט אים -- א ביסל
א שעמעוודיקע, אָבער זייער א צופרידענע. זי האָט צו אים א שמייכל געטאָן און בלויז גע-
זאָגט:

-- אָ.. -- און דערלאנגט אים די האנט. איר האנט האָט ער שוין ניט ארויסגעלאָזט פון
זײַנער, און מיט דער פרײַער, דער לינקער, געגעבן א מאך צו די טיר. אָט אזוי, האלטנדיק
זיך פאר די הענט. זײַנען זיי ארײַן אין צימער און געבליבן שטיין. ער האָט א טראכט געטאָן,
אז לוציע ענטפערט בלויז מיט פארמאכטע אויגן ,יאָי אף זײַן פראגע, צי האָט זי אים ליב,
און ווען ער רירט זיך נאָר צו מיט די ליפּן צו איר האנט אפילע, מאכט זי גלײַך צו די אויגן.
ער האָט ניט גאָר ערנסט א טראכט געטאָן, עפשער װערט א מענטש מיט פארמאכטע איגן
דרייסטער, צי אנטשיידענער, איז אויב אזוי, עפשער טאקע פארמאכן אף א װײַלע די אויגן און
זאָגן לוציען אלץ, װאָס יער קלײַבט זיך איר זאָגן?

ער האָט שעפּטשענדיק געפרעגט בא איר:

-- עפשער װאָלט מיר מיט פארמאכטע אויגן געווען גרינגער זאָגן דיר... זאָגן דיר בין
גאָר וויכטיקס... דאָס וויכטיקסטע...

לוציע האָט ניט געװוּסט ויאזוי האָט זי זיך עס גלײַך אָנגעשטױסן, װאָס ער װעט איר
באלד זאָגן. קיינער האָט דאָך איר קיינמאָל אזעלכע װערטער ניט געזאָגט. אין די ביכער,
וועלכע זי נעמט אין ביבל;אָטעק, און וועלכע יאקאָוו ברענגט איר, איז די ליבע, וועלכע
ווערט דאָרט באשריבן, אינגאנצן ניט ענלעך אף זייער ליבע. זייער ליבע איז די שענסטע,
די דערהויבנסטע, די ריינסטע. אין די באשריבענע ליבעס קומט אלץ פאָר אנדערש. פונוואנען
זשע ווייסט זי פאָרט, װאָס ער װעט איר באלד זאָגן? עפשער בלויז דערפאר, װאָס זי האָט
געווארט אף דעם, געווארט, ער זאָל איר זאָגן... אָבער איצט 'האָט זי ניט געהערט, װאָס ער
רעדט, וי די אויערן װאָלט איר עמעצער פארשטעלט, אָדער װוי עס װאָלט צװישן זיי ביידן,
צווישן איר און יאקאָוון, געווען אן אומזעבארע וואנט, װאָס לאָזט ניט דורך קיין קלאנג. זי
זײַנען געשטאנען באנאנד, זי האָט געקוקט אף אים, געװוּסט אפילע, װאָס ער זאָגט איר,
געהערט אפילע זײַן אָטעם, אָבער קיין איינציק װאָרט איז צו איר ניט דערגאנגען.

מיטאמאָל איז די וואנט וי נעלעם געװאָרן, און זי האָט דערהערט:

-- נאָר אויב דו קענסט מיר איצט ניט געבן די האסקאָמע, ניט זאָגן מיר שוין, די רעגע
יאָ", בעט איך דיך בלויז אָט װאָס: ,ניין" זאָג מיר ניט. זאָג: איך דארף נאָך טראכטן, נו,
לאָמיר זאָגן, א שאָ, א טאָג, א װאָך, א יאָר אפילע... און איך װעל ווארטן. -- דאָס ערשטע
מאָל פארן הײַנטיקן טאָג האָט ער א שמייכל געטאָן---אן אנדער בריירע האָב איך?

-- אוי, יאקאָוו, ווען דו ווייסט, װי גליקלעך איך בין, -- האָט זי געזאָגט, און װי א פאר-
בלענדעטע פון א צו העלער שײַן, פארשטעלט מיט ביידע הענט דאָס פּאָנעם. ווען זי האָט
אָפּגענומען פונעם פּאָנעם די הענט און אויסגעשטרעקט זיי יאקאָוון, האָט ער דערזען טרערן
אין אירע שײַנענדיקע אויגן. די טרערן, ציטערנדיק א קליינע װײַלע אף די װיִעס, האָבן זיך
געקײַקלט און געקײַקלט איבער אירע באקן. ער האָט א טראכט געטאָן, אז טרערן פון פרייד
און טרערן פון ניט-פרייד, קען מען אונטערשיידן בלויז דעמלט, ווען זיי טויכן אוף פון די
נעשאָמע-טיפענישן אין די אויגן -- אין שײַנענדיקע צי באטריבטע. ער איז געשטאנען, װי ניט
בעקויעך זײַענדיק מאכן אָט דעם איינציקן שפּאן, װאָס האָט אים אָפּגעטײלט פון אירע אויס-
געשטרעקטע הענט. האָט זי זיך א לאָז געטאָן צו אים.

2-0 39

אין דער רעגע האָט ער, קושנדיק זי, שוין געװוּסט, אז ניט בלויז אויסערלעך זײַנעך
ענלעך אלע טרערן, נאָר אפילע אפן טאם אויך,
לוציעס טרערן פון גליק זײַנען זייער געזאלצענע, אפילע ביטערלעכע.

פון כאָסנס צאד איז אף דער כאסענע געווען בלויז גריגאָרי איליטש.

לאָזט זיך אויס, אז יאקאָווס מאמע, בוניע גאָדאָװנע, ליגט שוין א לענגערע צײַט צו
בעט --א שװערע פּאָדאגרע. סאָניע האָט געשריבן, אז זי האָט ניט געװאָלט מעצאער זײַן
יאקאָוון און פארשויגן דער מאמעס קרענק, אָבער ויבאלד זיי זײַנען אײַנגעלאדן
געװאָרן אף דער כאסענע און קענען ניט קומען -- מוז שוין אנטפּלעקט װערן דער סאָד. סאָ-
ניע האָט געשריבן, אז ווען זי קען זיך פארלאָזן אף יעפימען, װאָלט זי גענומען מוישעלען
און ניט װאָס געקומען צו פאָרן -- זי װאָלט געקומען צו פּליֶען. װייסט דאָך אָבער יאקאָו,
אז אף איר יעפימען קען זי די מאמע ניט לאָזן. (יאקאָוו האָט דערבײַ דערקלערט לוציען, אז
יעפים, סאָניעס מאן, איז א טײַערער מענטש, אן איבערגעגעבענער, אָבער שטארק א צעטראָ-
גענע ברלע. ער איז א געלערנטער, א געאָפיזיקער. אין זײַן ארבעט איז ער גראָד אָרגאני-
זירט. זײַן צעשטרײיטקײַט לאָזט ער אויס בלויז צו די ווירטשאפטלעכע און ביכלאל צו שטוי
ביקע איניאָנים), סאָניע האָט געשריבן אז זיי האָפן, זומערצײַט, װעלן יאקאָוו מיט דער פא-
מיליע אף אורלויב קומען צו זיי, װעט די מאמע ערשט פּראװען די כאסענע, װי זי פאר-
שטייט, וי זי האָט געטרוימט,

פון קאלעס צאד איז אײַנגעלאדן געװאָרן די גאנצע בריגאדע -- פופצן מענטשן, און עט-
לעכע יונגע ארבעטערנס פונעם סעלפאקטאָריצעך, וועלכע זײַנען צוגעגאנגען צו לוציען און
געפרעגט בא איר פּאָשעט און פּראָסט:

-- מע מעג קומען צו דיר אף דער כאסענע?

דעם כאסענע-קיבעד האָבן געגרייט אלע געסט, כוץ גריגאָרי איליטשן.

טויבע, די עלטערע פרוי פון לאָמזשע, האָט געזאָגט:

-- איך וויל די מאָנאָפּאָליע אף דרײַ מײַכאָלים: אף געפילטע פיש, אף שטרודל און אפן
האָניק-לעקעך,

צוזאמען מיט דער מאָנאָפּאָליע האָט זי באקומען צוויי באהעלפערנס, וועלכע מע האָט בא-
פליכטעט אײנצײַטיק זיך לערנען בא אֹיר די מעלאָכע קאָכן און באקן.

היפּשע עטלעכע שאָ ביז דעם, װי די געסט האָבן זיך געדארפט צונויפקומען, איז יאקאָווס
גרויסער און שיינער צימער אָנגעפילט געװאָרן מיט יאָמטעװדיקן טומל, מיטן שטענדיקן הו-הא,
װאָס באגלייט די צוגרייטונג צו א כאסענע -- מיט דער פּײַערלעכקײַט פון זיסער מי. דאָס
זײַנען באצײַטנס אהער געקומען לוציעס פרײַנט פון פאבריק, געקומען, װי עס קומען אף א
כאסענע גאָר נאָענטע און איבערגעגעבענע מעכוטאָנים, קרויווים, כאווערטעס, געקומען פאר-
קאטשען די ארבל, געבראכט פולע הענט מיט גאָב: זודיקע טעפּ, פארוויקלטע אין האנטעכער,
אין טישטעכלעך, דורך וועלכע עס האָט זיך דערטראָגן דער דופטיקער רייעך פון געשמאקע
מײַכאָלים, אנדערע האָבן אין קוישן -- קלענערע און גרעסערע -- אין פּעקלעך, אין פּאָלומיס-
קעס, אין שקארמיצן -- דערטראָגן אהער דעם קיבעד. בא אייניקע אין די הענט זײַנען אויך
געווען וואליזעס, װוּהין זיי האָבן צונויפגעלייגט די יאָמטעװדיקע מאלבושים, אין וועלכע מע
ועט זיך טאקע דאָ איבערטאָן, װי נאָר די צוגרייטונג צו דער סימכע װעט פארענדיקט װערן
און זי װעלן מעגולגל װוערן אין אײַנגעלאדענע געסט אף דער כאסענע. דערװײַל זײַנען זײי, ---
אויך דאָ האָרעפּאשניצעס, -- געקומען אָנגעטאָן אזוי, װי זיי טוען זיך אָן צו דער ארבעט: שיין;
ריין, ציכטיק, אָבער די מאלבושים זײַנען װאָכעדיקע, ניט קיין נײַע, געטראָגענע קליידער, װאָס
שרעקן זיך ניט איבעריקס פאר א טשעפּ--אויב א זוך טאָן, קען מען געפינען װוּיניט-װווּ א
פארנייטן ריס, קליידער, װאָס האָבן ניט איבעריקס מוירע פאר א פלעק, װאָס קען זיך ארופ-
כאפּן בייס דער ארבעט, און לאָזן זיך, מע זאָל אראָפּנעמען פון זיי דעם פלעק, א סימען -- אָט
זײַנען זי איצט, די קליידער, ציכטיק-ריין,

ווען יאקאָוו האָט זיך אומגעקערט אהיים פונעם אינסטיטוט -- סײַ לוציע, סײַ אירע פרײַנט
זײַנען באשטאנען, אז ער זאָל גיין אף דער ארבעט, ניט דורכלאָזן די לעקציעס, האָבנדיק א
מיין דערבײַ, אז ערשטנס, װעלן זיי אין זײַן אָנװעזנהײַט זיך פילן געענגט, און, צווייטנס, איז
ניט קלאָר, מיט װאָס װעט ער זיי קענען העלפן, און אויב אפילע עס װעט זיך אָפּזוכן פאר
אים א שטיקל ארבעט, איז גלײַכער זיך ספּראווען מיט דעם אָן זײַן הילף -- האָט ער ניט דער-
קענט דעם צימער. צום אלעם ערשטן האָט ער דערזען, אז זײַן שרײַבטיש שטייט שוין ניט
באם שפּיגלפענצטער, נאָר זיך ארײַנגערוקט צװישן צוויי גרויסע פאנאנדערגערוקטע עס-טישן--
לוציע האָט געוויינלעך דערזען, וי ער האָט, ארײַנקומענדיק אין צימער, גלײַך א קוק געטאָן

38

אפן פּוסט-געװאָרענעם פּלאץ באם פענצטער, אָבער אָפּזוכנדיק מיט די אויגן דעם טיש, איינצלי-
טיק זיך בארויַקט און פארכידעשט: האָט זי געזאָגט:

-- אלע פּאפּירן, װאָס זײַנען געלעגן אפן טיש, האָב איך באהאלטן אין מיטלסטן טיש-
קעסטל. מער האָבן מיר גאָרנישט ניט געטשעפּעט.

-- כ'פארשטיי. כ'האָב איצט א טראכט געטאָן גאָר וועגן עפּעס אנדערש, --- האָט ער גע-
זאָגט, --- קיין איין שרײַבטיש אין דער גאָרער וועלט האָט מיסטאמע ניט געהאט די זכיַע האלטן
אף זײַן דעק אזעלכע געשמאקע מײַכאָלים און געטראנקען.

יאקאָוו איז געווען אופגעלייגט, גערעדט, געשפּאסט, און װאָס ער האָט ניט געזאָגט, האַט
אלץ אויסגענומען באם אוילעם, מע האָט עס געזען אין דעם, װי די פרויען האָבן גוטמוטיק
געשמייכלט, געענטפערט מיט א וויץ אף א ויץ. ער האָט א קוק געטאָן אף לוציען און א
טראכט געטאָן, אז מיט עפּעס איז זי הײַנט ניט אזא, װי שטענדיק. אן אומיטלבאר-היימישע
איז זי הײַנט, זײַן לוציע, ביז גאָר אן אייגענע, ביז גאָר א נאָענטע און ליבע. ,א באלעבאָס-
טעטשקע", -- האָט ער א קלער געטאָן, קוקנדיק, װי עס פּאסט איר דער געקווייטלטער פאר-
טעך, א באזוימטער מיט דינעם האפט, וועלכן זי האָט אָנגעטאָן אף א שטוביק כאלאטל. ער
האָט זי ביז אהער ניט געזען ניט אין קיין כאלאטל, װער רעדט פון א פארטעך, ניט אין קיין
שטעקשיך. אָבער אפילע דאָס דאָזיקע אָנטאָן פּאסט איר אויך זייער און זייער. און עס פּאסט
איר אויך זײַן באשעפטיקט מיט באלעבאטישקײַט. װי שיין זי שטעלט עס פאנאנדער די טעלער
ימיט די בעכערלעך. ער קלײַבט נאכעס, קוקנדיק, וי זי, אָפּטוענדיק דאָס שטיקל ארבעט, גייט
אלע מאָל אָפּ אין א זײַט, פּונקט װוי די מאמע זײַנע, און באטראכט מיט עטװאָס צוגעזשמורעטע
אויגן, װי זעט אויס דער יאָמטעװדיקער טיש.

די גאנצע ארבעט איז שוין, דאכט זיך, געווען אָפּגעטאָן, אָבער פאר יאקאָװון האָט זיך
נאָך אָפּגעזוכט א שטיקל טועכץ:

-- יאקאָוו מאָיסײיעװיטש, -- האָט מאריע געזאָגט, -- ס'װואָלט ניט געשאדט ברענגען נאָך
יעטלעכע פלעשלעך מינעראל-וואסער...

-- איך װעל גיין, -- האָט זיך א כאפּ געטאָן לוציע, -- בעסער װעל איך גיין.

יאקאָוו האָט זיך אזוי האסטיק געלאָזט נאָך דער וואסער, אז לוציעס װוערטער האָבן אים
אפילע אין פּלײיצע ניט דעריאָגט.

-- הערסטו, טאָכטער, -- האָט זיך געווענדעט צו לוציען טויבע, --װוּ האָסטו געזען, אז א
יקאלע זאָל זיך פארשלייערן אף דער כאסענע אין א פארטעך.. פאָלג מיך, טו זיך איבער...

ווען יאקאָוו האָט זיך אומגעקערט און א קוק געטאָן אף לוציען, וועלכע האָט זיך געלאָזט
אים גיין אנטקעגן, קעדיי נעמען בא אים די פלעשלעך, האָט ער ניט געגלייבט די אייגענע
אויגן -- וויאזוי האָט זי עס באוויזן אזוי גיך זיך פארוואנדלען אין א שיינער באסמאלקע --
עס האָט איר זייער געפּאסט איר לאנגע, העל-בלויע, זײַדענע קלייד, עס האָבן איר צוגעגעבן
דעם זיבעטן כיין די באפרליטע פון אונטערן װײַסן קאָפּטיכל לאנגע גאָלדענע צעפּ, װאָס האָבן
ווארעם געבלישטשעט אפן בלויען זײַדנס. עס איז געקומען אפן געדאנק פּושקינס א שורע:

,אין אלע קליידער שיין ביסטו, מײַן ליבע..?

פאר יאקאָוון האָט זיך אויסגעזוכט נאָך א גאנג:

-- דאכט זיך, ווייניקלעך ברויט.

ווען יאקאָוו איז אוועק נאָך ברויט, האָט א יונגע ארבעטערן פון בריגאדע, נאָך א שיי
לערן, קאטיע, א הויכע, א ברײטפּלײציקע, א רויטבאקיקע מויד, אנערעך אין לוציעס יאָרן
געזאָגט ניט דרייסט:

-- איך בין פאראיאָרן געווען אף א כאסענע בא מײַן שוועסטערקינד, האָט עפּעס א גאסט,
ניט פון אונדזער צאד, פונעם כאָסנס, א געשטופּלטער, די גאנצע צײַט געשריִען ,ביטער", און
כאָסןיקאלע האָבן געמוזט פאר אלעמען אין די אויגן זיך קושן. א װיסטער ביזויען. זאָג איך
צו מײַן מומע...

-- זי איז דיר אויך אזא לײַבלעכע מומע, װי אונדזער מאריע?---האָט עמעץ לאכנדיק
געפרעגט בא איר. ווען קאטיע איז אָנגעקומען ארבעטן אין דער בריגאדע, האָט זי פון דער
העלער הויט אָנגעהויבן רופן די זעקסונצוואנציק-יאָריקע מאריע , מומינקע". עמעצער פון די
ארבעטערנס האָט זי דעמלט מיט קאס געפרעגט:

-- װאָס פאר א מומינקע איז זי דיר?.. אויסגעוואקסן א נארישער סטויפּ...

נאָר מאריע, אז זי וויל, קען זי אלץ פארוואנדלען אין א שפּאס:

-- הערסטו, פּלעמעניצע טײַערע,---האָט זי איר דעמלט געזאַגט,---װוילסט מומינקע--

244

זאָל זײַן מומינקע, מיילע. זע אָבער, זאָלסט ניט פארגעסן, און ניט מיינען, אז איך בין דיר א
פעטערל. פארן פעטערל װעסטו בא מיר כאפּן א פּסאק.

-- זאָג איך מײַן מומען, -- האָט קאטיע װײַטער גערעדט מיט הארץ, --מומינקע, װאָס
טרײַבט מען אים ניט ארויס, דעם געשטופּלטן? ער מאכט א טעל פון דער גאנצער כאסענע.
שטעלט צום נאר דעם כאָסן מיט דער קאלע. זאָגט זי: ,ס'איז דאָך פאראן אזא מינהעג. אף דײַן
כאסענע, -- האָט זי מיר נאָך געזאָגט, -- װעט מען אויך שרײַען ,ביטער". זי האָט מיר נאָך
עפּעס געזאָגט, נאָר איך וויל ניט איבערכאזערן.

-- צוליב װאָס דערציילסטו דאָס אונדז!?--האָט מאריע געװאָלט וויסן.

-- צוליב דעם, װײַל כ'מיין, אויב ס'איז אפילע פאראן אזא מינהעג, דארף מען סײַװי
הײַנט אף דער כאסענע ניט שרײַען ,ביטער", װײַל סײַ יאקאָוו מאָיסײיעװיטש, סײַ דער על-
טערער געלערנטער, וועלכן מע האָט אויך, זאָגט מען, אײַנגעלאדן אף דער כאסענע, װעלן נאָך
מיינען, אז מיר זײַנען... און אנשוויגן געװאָרן,

מאריע האָט געזאָגט:

-- זאָלסט וויסן, קאטיע, אז פונזינט די וועלט איז א וועלט, און פונזינט אף דער דאָזיקער
שיינער וועלט שפּילט מען כאסענעס, זײַנען בא אלע כאסאנים, פון א וועלכן שטאנד זיי זאָלן
ניט זײַן -- אלציינע זינדיקע געדאנקען.

לוציע האָט זיך פארויטלט, און קעדיי מע זאָל ניט זען איר פארלױירנקײַט, איז זי צוגעגאנ-
גען צום פענצטער, קלוימערשט זי קוקט ארויס אין הויף. נאָר געשטאנען איז זי מיט פאר-
מאכטע אויגן.

מאריע האָט א װײַלע געטראכט און געזאָגט:

-- איר ווייסט, מײַנע טײַערע, װאָס איך װעל אײַך זאָגן; עפשער איז מײַן פּלעמעניצע
גערעכט... דאכט זיך, אז זי איז טאקע גערעכט.

ווען יאקאָוו האָט געבראכט ברויט, האָט ארויסגערופן ספייקעס דער האָלענדישער קעז.

-- נאָך א האלב קעפּל... ניט מער...

יאקאָוון, מיטן האלבן קעפּל האָלענדישן קעז אין האנט, האָבן שוין באגעגנט ניט קיין בא-
לעבאטיש-פארטאָנענע, װי ער האָט זיי געלאָזט, נאָר יאָמטעודיק-אויסגעפּוצטע, שײַנענדיקע,
און, װי ס'האָט זיך געקענט דאכטן, גוט אויסגערוטע כאסענע-געסט. די געסט זײַנען געזעסן
אומעטום: אף דער קאנאפּע, אף בענקלעך, אפן פענצטער, און וועגן עפּעס זייער לעבהאפטיק
געשמועסט. ,ווען האָבן זיי זיך באוויזן איבערטאָן, מאמעש, וי אין א קינאָיפילם"-- האָט ער
א טראכט געטאָן.

אינגיכן איז געקומען גריגאָרי איליטש. װי נאָר ער האָט זיך באוויזן אף דער שװועל, האָבן
אלע געסט זיך אָנגעשטויסן, װער דאָס איז, און כוץ אלעמען, האָט יאקאָוו זײיער צופרידן
געזאָגט:

-- אָ, גריגאָרי איליטש!

גריגאָרי איליטש האָט, שמייכלענדיק, געדריקט לוציען די הענט, באגריסט זי, געװוּנטשן
גליק. מיט יאקאָוון האָט ער זיך צעקושט, דערנאָך לאנג געדריקט אים די הענט, און ווידער
אים א קוש געטאָן, זאָגנדיק דערבלי:

-- אָט דעם קוש גיט איבער לוציען,

נאָכדעם האָט ער זיך באקענט מיט די געסט. ליבלעך געדריקט יעדער איינעם פון זיי די
האנט. דערבײַ געפונען פאר אלעמען א פּאסיק װאָרט, א וויץ, א שמייכל. קאטיען האָט ער
געװוּנטשן, אז זי זאָל אים אינגיכן אײַנלאדן אף איר כאסענע, מאריען האָט ער געזאָגט, אז
ווען די סטודענטן פון זייער פיזיש-מאטעמאטישן פאקולטעט װאָלטן געדארפט דורכגיין א
פּראָדוציר-פּראקטיק אף אן אונטערנעמונג, װאָלט ער זיך דערשלאָגן, אז ערשטנס, זאָל די
פּראקטיק זײַן אף א זאָקן-פאבריק, און צווייטנס, װאָלט ער זי, מאריען, באשטימט פאר דער
אָנפירערן פון דער פּראקטיק.

-- אײַער באשטימונג איז וייניקלעך, -- האָט זי געזאָגט, -- איר װאָלט באשטימט, און איך
װאָלט זיך אָפּגעזאָגט.

גריגאָרי איליטש האָט אופגעהערט שפּאסן, און דערציילט, אז שוין גאָר לאנג, װוען ער
אליין איז נאָך געווען א יונגער, אין אָנהײב פון די צוואנציקער יאָרן, ווען בא אונדז אף אוק-
ראינע, -- האָט ער געזאָגט, -- וי אגעוו אינעם גאנצן ראטנפארבאנד, זײַנען געבליבן א סאך
פארװאָרלאָזטע און פאריאָסעמטע קינדער נאָך דער אימפּעריאליסטישער מילכאָמע און נאָכן
בירגערקריג, האָט מען אים געשטעלט בעראָש פון א קינדערהיים אין א שטעטל הינטער קלעוו,
אין פאסטאָוו. -- און איך האָב זיך ניט אָפּגעזאָגט, -- האָט ער זיך געווענדעט בלויז צו מא-

9

ריען, -- בא אונדז אין קינדערהיים, זאָלט איר וויסן, האָבן מיר די מיידעלעך געלערנט זאָקג-
מאכערײ. מיר האָבן געהאט אן אייגענעם זאָקןיווארשטאט.

-- ווען איר װאָלט מיך גענומען ארבעטן אין יענעם קינדערהיים, אז איך זאָל די יעסוימים
לערנען מײַן מעלאָכע -- װאָלט איך זיך אויך ניט אָפּגעזאָגט, -- האָט געענטפערט מאריע, נאָר
װײַל זי האָט שעלמיש געשמייכלט דערבײ, איז ניט צו וויסן געווען, צי מיינט זי עס ערנסט,
צי אין א שפּאס.

-- כ'האָב אָבער מוירע, אז דעמלט האָט איר נאָך אליין קנאפּ געקענט די מעלאָכע, -- האָט
געלאכט גריגאָרי איליטש.

מיט טויבען האָט ער לאנג געשמועסט.

גריגאָרי איליטש איז אלעמען געפעלן געװאָרן. צום גליק, האָט זיך ארויסגעוויזן, אז ער
איז פּונקט דער הײפּעך פון דעם, וי זיי האָבן געטראכט וועגן אים. ער איז ניט קיין גײַציקער,
ביז גאָר א ליבלעכער, א צוגעלאָזענער און אפילע א לעבנסלוסטיקער. גריגאָרי איליטשן זײַי
נען אויך אלע געסט, אָן אן אויסנאם, זייער געפעלן געװאָרן.

באם יאָמטעװדיקן טיש איז ער געזעסן צװישן טויבען און מאריען.

באם טיש איז געווען לעבעדיק, פריילעך. מע האָט הויך גערעדט, געשפּאסט, געלאכט. מע
האָט געהויבן בעכערס, געטרונקען לעכאים, געװוּנטשן גליק דער יונגער פּאָר.

,א מין שיינער און רײַכער טיש עס איז אף אונדזער כאסענע, און װאָס פאר א טײַערע
און ליבע געסט עס זײַנען געקומען אונדז מעקאבל פּאָנעם זײַן, -- האָט געטראכט לוציע, און
פונעם װויסטן אמאָל איז ארױסגעשװוּמען פאר אירע אויגן איר שוועסטערס, איר מערעס, כא-
סענע. די באָבע כאסיע האָט באצײַטנס אויסגעביטן בא די היישעריקן עטלעכע בייגל אף צו"
קערקעס, אפילע איר, לוציען, ניט געגעבן קיין צוקערקע, באוויזן זיי בלויז און באהאלטן אין
שאפקעלע.

-- אף א כאסענע-מאָלצײַט דארפן זײַן װאָס מער זיסע מײַכאָלים באם טיש. וועסטו שוין
אף דער כאסענע נעמען מער מיט א צוקערקע. גוט?

אף יענער שטילער און אָרעמער כאסענע זײַנען געקומען מאריקס צוויי כאוויירים, ביז
הײַנט געדענקט זי זיי --- דארע, װי מאריק, און פריילעכע אויך, װי מאריק, כעוורע. אף דער
כאסענע זײַנען נאָך געקומען דער פעטער טראָפים און די מומע מאריע. מער קיין געסט זײַנען
ניט געווען. די מומע מאריע האָט געבראכט א פולן פּאָלומעסעק מיט געפּרעגלטע פיש. די
כאסענע אליין געדענקט ניט לוציע, מאכמעס זי איז דעמלט פרי אנשלאָפן געװאָרן. די באָבע
כאסיע האָט איר אפן אנדערן טאָג דערציילט:

-- זיצנדיק באם טיש ביסטו אנשלאָפן געװאָרן. אז איך האָב זיך באטאָג געבעטן בא דיר,
װי בא א גאזלען: ,לייג זיך איצט שלאָפן, שלאָף זיך אויס -- ועסטו ניט װעלן שלאָפן אף דער
כאסענע", האָסטו דאָך מיך ניט געפאָלגט, האָסט נאָר געװאָלט זיך ארומדרייען אונטער די
הענט.

אינדערפרי, געדענקט זי, אז זי האָט זיך אופגעכאפּט, און קיינער פון די געסט איז שויך

: =
64 -/ יב 8 9 8
: א : יז
= א א / 6
:יש א = 8 0: :

ניט געווען, אפילע מערע מיט מאריקן אויך ניט, דער טיש איז שוין געווען ניט קיין יאָמטעװו-
דיקער, נאָר װי שטענדיק א װאָכעדיקער, אַ פארשפּרייטער, װי שטענדיק מיטן אלטן, פאר-
לאטעטן טישטעך, אָן א מינדסטן סימען פון די כאסענע-געריכטן האָט זי זיך דעמלט ביטער
צעוויינט.

-- שא, ויין ניט, --האָט געזאָגט די באָבעשי --כ'האָב פונדײַנעטוועגן אראָפּגעטראָגן
אין קעלער עטלעכע שטיקלעך פיש און באהאלטן א פּאָר צוקערקעס. -- די באָבע כאסיע איז
אראָפּ אין קעלער, געבראכט דעם אָנגעשטשערבעטן טעלער מיט עטלעכע שטיקלעך פיש, פון
שאפקעלע דערלאנגט צוויי צוקערקעס.

לאכנדיק, האָט די באָבעשי דעמלט דערציילט, אז אירע בייגל האָבן שטארק אויסגענומען
בא מאריקס כאוויירים,

-- כאָלילע, קיין כיסאָרן אף מאריעס פיש האָבן זיי אויך ניט געפונען, נאָר איך דערצייל
דיר וועגן מײַנע בייגל. אָט אזוי, וי זיי זײַנען שטענדיק הונגעריק, אזוי האָבן זיי אויך טאָמיד
ארבעט איבערן קאָפּ. אפילע פון דער כאסענע זײַנען זיי אויך אינגיכן אוועק.

-- נו, מיר דארפן שוין גיין, -- האָבן זיי געזאָגט ביידע מיטאמאָל,

-- אויב מע דארף ---דארף מען, --האָט מאריק זיך דאפקע ניט באליידיקט.

-- ווען זיי זײַנען אוועק, זאָג איך מאריקן, -- האָט דערציילט די באָבעשי, -- עפּעס װײַזט
זיך מיר אויס, אז מײַנע בייגל האָבן בא זיי אויסגענומען,

-- װאָס-זשע, זי ווייסן ניט, װאָס גוט איז?! -- האָט ער געלאכט.

-- אויב אזוי, -- זאָג איך אים, -- עפשער װעסטו מיר געבן צו וויסן, װוּ זיי האלטן סטאנ-
ציע, װועל איך זיי ברענגען מײַנע בייגל, און װײַל עס געפעלט זיי מײַן סכוירע, קענען זי
ווערן מײַנע אָפּטאָווע קוינים, װעל איך פארשפּאָרן ארומגיין מיטן קויש פון איין דאָרף אין א
:צווייטן, פארהאנדלען װוּ איין בייגל, װוּ צוויי,

-- די זאך באשטייט דערין, -- לאכט מאריק, אז ס'א פארגעניגן, --אז אָפּטאָםס װעלן זיי
אײַער סכוירע ניט קענען אײַנקויפן, מאכמעס זיי זײַנען אזעלכע אָרעמעלײַט, װוי איר, באָבעשי.

לוציע פּינטלט מיט די אויגן, טוט פונדערלײַכט א טרייסל דעם קאָפּ, וי זי זאָל װעלן עס
זאָל נעלעם ווערן יענער אָנגעשטשערבעטער טעלער מיט די עטלעכע בייגל, צו וועלכע עס
האָבן זיך הונגעריק געצויגן דארע ייַנגלשע הענט, און אין דער רעגע האָט זי דערהערט גרי-
גאָרי איליטשס פריילעך קאָל;

-- כאוויירים פרויען, א מינהעג איז א מינהעג, און אויווער זײַן אים טוג ניט. שוין א
היפּש ביסל צײַט, אז איך זיץ און ווארט, אז עמעצער פון אײַך זאָל זיך דערמאָנען, אז מיר
האָבן א כאסענע, און אז ס'איז פאראן אזא װאָרט , ביטער", װאָס האָט אף א כאסענע זייער
א פײַנעם סינאָנים, -- ס'הייסט, אן אנדער װאָרט, װאָס האָט דעם זעלבן באדײַט, און איר
'שװײַגט. בייטער!-- האָט יונג א געשריי געטאָן גריגאָרי איליטש, קוקנדיק אף לוציען און
יאקאָוון.

יאקאָוו האָט ארומגענומען און א קוש געטאָן לוציען.

יאקאָוו האָט גוט געזען, אז לוציע רירט זיך ניט צו צום עסן, טראָגט צו דעם בעכער צו
די ליפּן און שטעלט אים צוריק אוועק, אז זי איז זייער בלייך, פארן גאנצן אָװנט קיין שמייכל
ניט געטאָן. קוקנדיק אף איר, האָט זיך אים ניט געװאָלט שפּאסן, אָבער ער האָט געװוּסט, אז
איר געפעלן זײַנע וויצן, דעריבער האָט ער, סטארענדיק זיך באהאלטן זײַן אומרו, װוי װײַט
מעגלעך אופגעלייגט געזאָגט:

-- א דאנק אײַך, גריגאָרי איליטש. איך בין שוין געװען גוט בארויגעז אף אונדזערע
ליבע געסט, אגעוו, אף אײַך אויך. פארװאָס האָט איר ארופגעלייגט די גאנצע שולד נאָר אף
די פרויען -- ווייס איך ניט. איך האָב שוין געמיינט, טײַערע געסט, אז איר האָט פּאָשעט קיין
ראכמאָנעס ניט אף מיר און אף לוציען, דעריבער האָב איך זיך שוין געקליבן בעטן זי, אז זי
זאָל אליין א געשריי טאָן ,ביטער", האָב איך מוירע געהאט, אז זי װעט ניט װעלן. נאָר אן
אויסוועג האָב איך געפונען. כ'האָב איר באשטימט זאָגן אפן אויער: ,גרייט זיך צו, לוציע,
באלד װעל איך א געשריי טאָן ,ביטער", און אזוי װוי איך ווייס, אז שטענדיק, וי נאָר זי דער-
הערט, אז איך קלײַב זיך עפּעס טאָן, זאָגט זי גלײַך: ,איך װעל אליין", װעט זי, אזויארום,
טאקע א געשריי טאָן אליין: , בי-טערן"

אלע האָבן געלאכט, און גריגאָרי איליטש האָט װידער א געשריי געטאָן:

-- ביטער!

און װוידער אמאָל... און נאָכאמאָל...

דערנאָך האָט מען, אלץ נאָך זיצנדיק באם טיש, געזונגען. דער ערשטער האָט אָנגעהױיבן

37

זינגען גריגאָרי איליטש. געזונגען האָט ער שטיל, הארציק, געזונגען אן אומעטיקן ניגן אָן
ווערטער.

יאקאָוו האָט זיך אָנגעבויגן צו לוציען:

-- די ליד הייבט זיך אָן מיט אזעלכע װערטער:

,איך גיי ארויס אפן גאנעקל
דאָס שטעטעלע באקוקן.."

-- ס'איז זייער א שיינע פאָלקסליד. ,כ'האָב זי אויך זייער ליב. כ'וועל דיך אויך אויס-
לערנען די ליד, אויב דו װעסט וועלן,

טויבע האָט די ערשטע אונטערגעכאפּט דעם ניגן, צי מע האָט די דאָזיקע ליד געזונגען
אויך בא זיי אין לאָמזשע, צי מע האָט געזונגען בא זיי אנדערע, מיט עפּעס ענלעכע אף דער,
נאָר געזונגען האָט זי מיט הארץ, טרערן האָבן זיך געפילט אין איר קאָל און געבלישטשעט
אין די אויגן,

מע האָט געזונגען לאנג. געזונגען האָט מען אלטע און נײַע לידער, רוסישע, ייִדישע און
אוקראינישע. לידער אומעטיקע און פריילעכע --אלערליי.

דערנאָך האָט מען אָפּגערוקט צו די ווענט די טישן מיט די בענק, אײַנגעשלאָסן דעם פּא-
טעפאָן, און דער אוילעם איז אוועק א טאנץ. געטאנצט האָט מען פּאָרלעכװײַס און אלע איניי-
נעם, אין א קרײַז, האלטנדיק זיך פאר די הענט. גריגאָרי איליטש און יאקאָוו האָבן מיט אלע-
מען געטאנצט די גאנצע צײַט, ניט געטאנצט האָט בלויז איין לוציע. פריַער האָט זי זיך אָפּגע-
זוכט ארבעט אין קיך, דערנאָך ארײַן אין צימער און זיך געזעצט אין א ווינקל.

יאקאָוו האָט צונויפגעפירט קאטיעס און טויבעס הענט, וועלכע ער האָט, טאנצנדיק אינעם
קרײַז, געהאלטן, איבערגעלאָזט דעם טאנץ אינמיטן, צוגעגאנגען צו לוציען, זיך געזעצט לעבן
איַר, ארופגעלייגט די האנט אפן ווענטל פונעם שטול, אף וועלכן זי איז געזעסן אָנגעשפּארט,
און געזאָגט:

-- קום טאנצן, לוציע.

-- דו ווייסט, יאקאָוו, -- האָט זי אומעטיק געזאָגט, ---אפילע טאנצן קען איך דאָך אויך
ניט...

ער האָט געזאָגט:

-- מײַן מאמע האָט געהאט א קלוגן פעטער, בערע האָט ער געהייסן, ער האָט ליב געהאט
בא אזא געלעגנהײַט זאָגן;: טאנצן דארף מען ניט קענען, מע דארף --װעלן.

לוציע איז אופגעשטאנען, אויסגעשטרעקט יאקאָוון ביידע שיינע הענט אירע און געזאָגט:

-- אויב אזוי, לאָמיר טאנצן. טאנצן וויל איך...

16

יאקאָוו טראכט:

מע זאָגט --יאָרן פליִען גיך... און א טײַנע דערבײַ האָט מען צו די יאָרן.. אָבער װאָס
זײַנען זיי שולדיק, --- װויל ער געפינען א זכוס אין די לויפער, --- שולדיק זײַנען גאָר די טעג --
זיי פליען, אז ס'איז מאמעש מעסוקן... זיי פליִען אזוי לאנג און אזוי ברייט, ביז עס קלײַבט
זיך אָן א קײַמעלאָן, װאָס לייגט זיך צונויף אין א יאָר. װאָס זשע זאָל טאָן דאָס יאָר! בלײַבן
שטיין! עס באװײַזט זיך אפילע ניט ארומקוקן, װי עס טרײַבט אים שוין אונטער אין האלדז-
אוזינאקן א נײַער טאָג. האָט ער אן אנדער בריירע? ער גייט אוועק. און אויב גיין -- איז בעסער
גיין גיך.

יאקאָוו איז זיכער, אז די טעג פליַען איצט באזונדערס שנעל. ניט זײַנע --זייערע טעג,
זײַנע און לוציעס. װײַל װי קען ער אצינד אונטערשיידן זײַן טאָג פון אירן? זייערע טעג האָבן
זיך צונויפגעגאָסן איניינעם, אויסגעפורעמט זיך אין גליקלעכע, פריידיקע טעג, װאָס האָבן
צוויי מאָל שטארקערע פליגל.

אלץ איז גוט אין זייער געמיינזאמען לעבן. גוט, ביז די מינדסטע קלײניקײַטן, וועגן אזא
לעבן האָט ער געטרוימט, געװאָלט עס זאָל זײַן אזא. לוציע איז מיט אים. אן איבערגעגעבענע,
א באשיידענע און זייער א שיינע. א שיינע -- מיט יענער קלוגער, טיפער און איידעלער שיינ-
קײַט, וועלכע די נאטור טיילט פאנאנדער ניט אזוי גערן און ניט אָפט. װאָס מער ער דער-
קענט זי -- געפינט ער אין איר נײַע מײַלעס. זי איז גוואלדיק אן ארבעטזאמע, אן אומדערמיד-

38

לעכע. און א פיילקע. װי זי האָט זיך עס פאר א קורצער צײַט אויסגעלערנט קאָכן, באקן, און
מיט א מין פארגעניגן, מיט א מין פרייד זי האָרעװעט.

-- װוּ האָסטו זיך אויסגעלערנט קאָכן געפילטע פיש, פּונקט אזוי װי מײַן מאמע?-- האָט
צר זי אנומלטן גצפרצנט, ווען זי האָט א שײַגענדיקע דערלאננט צום טיש זייער געשמאקע,
געפילטע, גאָלד-קאָליריקע שטיקלעך קארפּ, ארומגעלייגטע פון אלע זײַטן מיט דינע, אָנגעשני-
טענע רייפעלעך צוגעפּריַעטע מערן און בורעקעס.

-- טויבע האָט מיך אויסגעלערנט,

-- ווען?

-- הײַנט, בייסן ווארמעס-איבערײַס.

--- וווּ?

-- אין צעך,

-- װוּ זשע האָט איר גענומען פיש אין צעך?

-- מיר האָבן ניט געהאט קיין שום פיש, דו וייסט, וויאזוי זי האָט מיך געלערנט? זי
האָט מיר פּאָשעט דערציילט וויאזוי מע קאָכט געפילטע פיש. װאָס און װיאזוי מע דארף טאָן,
לויט דער ריי. און איך האָב פארגעדענקט. ווייסט, װאָס טויבע האָט מיר געזאָגט! זי האָט מיר
געזאָגט, אז וויבאלד איך אינטערעסיר זיך מיט קאָכן, און װיל גרינטלעך דערלערנען די קונסט
פון קולינאריע, איז דער ערשטער סימען, אז איך האָב דיך ליד,

-- אויב אזוי, -- האָט ער געזאָגט, -- האָט דײַן פארלאנג באהערשן די דאָזיקע קונסט נאָך
א סימען --- אז איך האָב דיך ליב,

טויבע האָט טאקע אָנגערופן צוויי סימאָנים, נאָר דעם צװייטן סימען האָט לוציע זיף
געשעמט זאָגן יאקאָוון. טויבע האָט געזאָגט: ,ס'א סימען, אז איר װעט האָבן א גרויסע מי-
שפּאָכע -- זונעלעך און טעכטערלעך װעלן זיך אויסזעצן בא אײַער טיש.."

יאקאָוו ארבעט איצט פּלײַסיק און א סאך. עמעס, א מאָל טוט זיך א קלער, אז פרלער
פלעגט ער מער אופמערקזאמקײַט צוטיילן לוציען -- מערער שמועסן מיט איר, אָפטער גיין
שפּאצירן -- מיט איין װאָרט -- געהאט מערער צײַט פאר איר. עפשער, אָבער טראכטן טראכט
ער וועגן איר ניט װייניקער, וי פריער. אין געדאנק כאפּט ער איצט אויך אָפט ארײַן א שמועס
מיט איר, און וער רעדט ליב האָבף ער אײַלט שטענדיק אהיים, ער ויל זי װאָס גיכער
זען, פּונקט אזוי װי פריער, און בענקען בענקט ער נאָך איר, װי ער האָט געבענקט, אָבער
דאָס בענקען איז אים איצט ניט אזוי שווער. אשטייגער, ווען ער זיצט גאנץ שפּעט אין זײַןך
קאבינעטל --א קליין צימערל באנאנד מִיט זײיער גרויסן צימער, װאָס די שכיינים האָבן
לעצטנס צאפרײַט /פאר אים --און ער פארבענקט זיך נאָך איר, קען ער פּראָסט אן עפן
טאָן די טיר, בלײַבן שטיין אף דער שװעל אפילע, און מיט די אויגן א שאר טאָן אין דער
טונקלקײַט פון צימער--ער זעט זי ניט, אָבער ער וייסט, אז זי איז דאָ, אז זי האָט זיך
צונויפגעדרייט, װי אין א קנײַלעכל, זיך אײַנגענורעט אין דער װײיכקײַט פונעם געלעגער און
שלאָפט. און די צעפּ אירע, וועלכע זי לייגט אויס אף באנאכט, װי א גאָלדענע קרוין אפן
קאָפּ, דאכטן זיך אין דער פינצטערניש טינקעלער. זי אָטעמט שטיל און לײַכט. עס איז אים
גענוג שטיין אזוי א װײַלע, און וויסן, אז זי איז נאָענט, באנאנד, זי איז לעבן אים, מיט אים
אונטער איין דאך.

אנומלטן האָט אים אָפּגעשטעלט אינמיטן פונעם רוישיקן ועסטיביול א דאָצענט פון
זייער קאטעדרע, װיקטאָר לװאָװיטש, א גײַציקער, א בייזװויליקער מענטש. דאכט זיך, דער
איינציקער פון דער קאטעדרע, מיט וועמען יאקאָוו געפינט קיינמאָל ניט װעגן װאָס כאָטשבי
א װאָרט אויסריידן, און געזאָגט:

-- זײַט איר, הייסט עס, שוין אויך מאקריוו געווען מיט אײַער פרײַהײַט! איך גראטוליך
אײַך. -- די ליפּן האָט װיקטאָר לװאָװיטש דערבײַ צעצויגן אין א געקינצלטן שמייכל, אין
דער צײַט, ווען די אויגן זײַנע האָבן געקוקט בייז און שטעכיק. יאקאָוו האָט באשטימט צוּי
ווארטן און ניט טייקעף באדאנקען פאר דער באגריסונג. ווארטן איז אויסגעקומען ניט לאנג,
דער דאָצענט האָט גלײַך געזאָגט:

-- מע דארף זיך מעשאער זײַן, אז אין פּראט פון מאטעמאטיק איז אײַער אויסדער-
וויילטע ניט סאָפיע קאָוואלעווסקע. און װאָס אָנבאלאנגט די אספּעקטן פון אנדערע ויסנ-
שאפטן, וי אויך אין הינזיכט פון ליטעראטור און קונסט, איז זי גאנץ הינטערשטעליק, וי
ביכלאל שיינע פרויען.

יאקאָוו האָט געזאָגט:

-- איך פארשטיי, אז די דאָזיקע יעדיעס זאמלט איר ניט אויס נײַגעריקײַט, נאָר אויס-
שליסלעך אין די אינטערעסן פון אײַער וויסנשאפטלעכער טעטיקײַט. אויב אזוי, בין איך גע-

9

צװװווּנגען אײַך ענטפערן גענוי, װי װײַט מעגלעך --אױסשעפּלעך. לאָמיר עפשער אָפּגײן אין
א זײַט?

אין א זײַט איז יאקאָוו אפּגעגאנגען אליין. ווען ער איז געבליבן שטיין לעבן פענצטער,
בא דער וואנט, האָט ער שוין דערזען װיקטאָר לװאָוויטשעס פּלײיצע, אין צווייטן עק קאָריי
דאָר. געגאנגען איז ער גיך, באשעפטיקט, דעם גרויסן, שװערן קאָפּ ארײַנגעצוגן אין די
דארע, סטארטשענדיקע אקסלען.

;ער אײַלט, -- האָט וועגן אים א טראכט געטאָן יאקאָוו, -- ער זוכט נאָך עמעצן, װועמען
אָפּגעבן מאזלטאָוו".

װאָס זשע, אייגנטלעך, װאָלט ער אים געענטפערט, ווען ער בלײַבט שטיין אצינד מיט
װיקטאָר לװאָװיטשן אָט-אָידאָ, באנאנד? -- ער װאָלט שוין געפונען, װאָס אים זאָגן. אָבער װאָס
זאָל ער זיך אליין דערוף ענטפערן?

סאַפיע קאָוואלעווסקע... פארשטייט זיך, אָליע פראגינע, מיט וועלכער ער האָט זיך גע-
לערנט ניט בלויז אף איין פאקולטעט, אָדער אף איין קורס -- אין איין גרופּע, איז אויך ניט
סאַפיע קאָוואלעווסקע. אָבער געווען איז זי בעפיירעש זייער א פּייַקע סטודענטקע, געוויס
איינע פון די פײייַקסטע. זי איז דאפקע געפעלן געווען יאקאָוון, און בייזע סטודענטישע צינ-
גער האָבן געטײַנעט, אז זי איז מעסוקן פארליבט אין אים. א סימען האָבן זיי געהאט: וי נאָר
זי פלעגט דערזען יאקאָוון ---אלציינס, איינעם אליין, צי אן ארומגערינגלטן מיט א כעוורע
יסטודענטן, צי סטודענטקעס, אף אן איבערײַס צװישן די לעקציעס, בייס לאבאַראטאָרישע
ארבעטן, פאר די לעקציעס, צי נאָך די לעקציעס -- פלעגט זי גלײַך װי פון אונטער דער ערד
אויסוואקסן. און קעדיי מע זאָל ניט מיינען, אז צוגעגאנגען איז זי גלאט אזוי, פלעגט זי טאָ-
מיד, צוקומענדיק, פארגעבן עפּעס א פראגע, אָדער גיך אין איר נאָטיץ-ביכל אָנשרײַבן עפּעס
א פאָרמול, אן אופגאבע: ,, איך פארשטיי ניט", קוקנדיק דערבײַ בלויז אף יאקאָוון. בלויז יא-
יקאָװס ענטפערס פלעגט זי ערנסט און אופמערקזאם אויסהערן, נאָר אוב עמעץ אנדערש
יפלעגט אַנהייבן אַנשטאָט יאקאַװן, ---אומיסטן, װיסנדיק איר קאװאָנע, --דערקלערן איר די
אופגאבע, וועלכע זי אליין האָט געוויס פונלאנג געלייזט, אויב זי האָט זי געװאָלט לייזן, צי
זיך פּרוּוון ענטפערן אף אירער א פראגע, וועלכע איז פאר איר קיין פראגע ניט געװעףן
פלעגט זי אפילע זיך ניט מאכן, אז זי הערט, זי פלעגט פּאָשעט א שמייכל טאָן און אָפּגין
אין א זײַט.

עס קלינגט עפשער פּאראדאָקסאל, אָבער גראָד מאטעמאטיק, װאָס איז געווען, און װאָס
איז, און װאָס װעט זײַן קאָלזמאן ער אליין װועט זײַן, דער יעסאָד, דער זין, דער טאָך פון זײַן
לעבן, און בעליסאָפעק פון אירן, אָליע פראגינעס לעבן אויך --איז געװאָרן די מעכיצע
צװישן זיי. עמעס, געווען איז עס בלויז זײַן מעכיצע. זײַן מעכיצע, וועלכע ער האָט אריבער-
שפּאנען ניט געװאָלט. זי האָט די דאָזיקע מעכיצע ניט געזען. עפשער פּונקט פארקערט,
זײַן ליבע צו מאטעמאטיק איז געווען א טייל פון דער צוציונגס-קראפט, װאָס האָט זי גע-
שטויסן צו אים. ס'איז אים אויסגעקומען מאָדנע, עפּעס אומנאטירלעך, צי אפילע פּריקרע, מיט
אזא שיין מיידל, וי אָליע, שמועסן וועגן ערנסטע מאטעמאטישע פּראָבלעמען, כקירען איבער
די ביז גאָר קאָמפּליצירטע טעאָריעס אינעם דאָזיקן געביט, פּרוּװון זיך, און טאקע לייזן אויך,
איניינעם אופגאבעס. װאָס זשע, ער האָט דען ניט ליב געהאט מיט זײַנע כאוויירים שאָענװײַס
פירן וויקוכים וועגן מאטעמאטיק, טיילן זיך מיט זײַנע פּלענער, מיט זײַנע ספייקעס, באװײַזן
געלייזטע, צי זיך פּרוּוון צוזאמען לייזן אופגאבעס? נאָך א מין ליב געהאט! אָבער מיט כעוורע,
ניט מיט אָליען, כאָטש זי האָט ניט װייניקער פון זיי אלעמען, און פון יעדערן באזונדער,
באנומען, ארײַנגעדרונגען, פארשטאנען און אפילע געקענט עפּעס װויכטיקס אונטערזאָגן אויך.
אָבֿער ער האָט עס ניט געװאָלט, צי ניט געדארפט. ,אָט האָט איר אײַך דעם ענטפער, כאַ-
שעווער װיקטאָר לװאָװויטש, אף אײַער פראגע ועגן סאָפיע קאָוואלעװוסקע.--יאקאָוו האָט
עס אפילע א זאָג געטאָן אף א קאָל. ער האָט אָבער געװוּסט, אז קיינמאָל װעט ער וועגן דעם
מיטן גײַציקן דאָצענט זיך ניט טיילן. ניט ענטפערן אזוי. דאָס האָט ער געענטפערט זיך אליין
אף יענעמס פראגע. ,און װאָס אָנבאלאנגט קולטור ביכלאל,--װי איר האָט זיך אויסגע-
דריקט, -- זאָרגט זיך ניט, ביטע, מײַן פרוי איז א בעעמעס גײַסטיק-רײַכער מענטש, מיט
דער דאָזיקער רײַכקײַט, וועלכע מע קען ניט דעראָבערן, אגעוו, אָן שום הויכשולן, איז זי
געקומען אינעם לעבן. ווען איר וייסט, װי זי האָט ליב די נאטור, װי זי פארשטייט און
פילט מוזיק, װי טיף זי באנעמט די קונסט פון מאָלערײַ --די מינדסטע שאטירונגען פון
פארבן, די שפּיל פון שאָטן און ליכט דערגייען צו איר, װי צו אן עכטער קינסטלערן, און
װאָס איז װוערט איר אופריכטיקער, פריידיקער איראס-האשאָמאים פאר אלעם דערהויבענעם
און שיינעם? אָט דאָס װאָלט ער אים געזאָגט.

0

דערבײַ האָט יאקאָוו א טראכט געטאָן -- דאָס ערשטע מאָל--אז מע װעט דארפן א רעד
שאָן מיט לוציען, עפשער טאקע ברענגען איר לערנביכער פאר די שילער פון אָװנטישולן
צוהעלפן איר, פארשטייט זיך, אז זי זאָל באקומען קענטענישן, וועלכע זײַנען נייטיק אין לעבן.
מיט אירע פיייקייטן, מיט איר ארבעטזאמקײַט, װעט איר זײַן ניט שווער זיך צוגרייטן און
אָפּנעבן עקסטערן די מאטורע-עקזאמענעס. און דערנאַך --ער האָט א שמייכל געטאָן, --אז
זי װעט װעלן גיין לערנען אפן פיזישימאטעמאטישן פאקולטעט --װועט ער איר זאָגן: ,מיטן
גרעסטן פארגעניגן". צװישן אים מיט לוציען װעט מאטעמאטיק קיין מעכיצע ניט װערן. קיין
מעכיצע קען ביכלאל צװוישן זי ניט זײַן.

ער האָט אליין אפילע ניט באמערקט, אז זײַן גליק האָט אינעם פריידיקן און אײַליקן
לעבנס-גאנג, װי פארטויבט, װי פארוקט ערגעץ אין א וינקל פון זײַן מויעך, צי פון זײַן
הארצן א סאך פונעם פרלערדיקן לעבן, װאָס האָט ביז איצט פארנומען, אויב ניט דעם אױבנאָן,
איז א גאנץ אָנגעזעען אָרט, און געלאָזט אים בלויז די מעגלעכקײַט ליב האָבן, טראכטן וועגן
זײַן ליבע, און ארבעטן -- סײַ ,צוליב זיך", סײַ לייענען לעקציעס,

ס'הייסט ער האָט איצט אויך געטראכט וועגן דער מאמען, עס האָט אים באומרויקט איר
קרענק, ער האָט געטראכט וועגן דער שװעסטער מיט איר געזינד, וועגן מערען, געגאנגען
צו איר, וי פריער, אינעם קינדערהיים, דערציילט זײַנע קאָלעגן דעם קינדס כאָכמעס, גערן
צום וויפלטן מאָל אין לוציעס אָנװעזנהײַט געכאפּט היספּײַלעס פון מערעס קלוגע אײַנפאלן,
אָבער ניט אָפּגעבנדיק זיך קיין דיזיוועכעשבן אין דעם, אליין ניט באגרליפנדיק עפשער, זײַ-
נען די אלע געפילן זײַנע דורכגעגאנגען װי דורך דעם געפיל פון זײַן ליבע צו לוציען, און
אליין פאר זיך זײַנען די געפילן געװאָרן, װי אָפּנעטעמפּט, װי פארצויגן מיט א הײַטל, װי
דורכגעזיפּט דורך א געדיכטער רעשעטע, װוּ אפן דעק איז געבליבן מערער, װי ס'װואָלט
געדארפט בלײַבן;

װאָס אַנבאלאנגט דער מאמען, האָט זי עס אפּאָנעם ניט געפילט, װײַל בריוו און געלט
פלעגן פון אים אָנקומען אָפט, וי פריער, זײַנע בריוו זײַנען איצט אויך געװוען פולע מיט
זאָרג און גוטע װוּנטשן. און אויב אפילע די מאמע האָט אופגעכאפּט אן ענדערונג אינעם זונס
באציונג צו איר, האָט זי גוט פארשטאנען די סיבע דערפון, און עס האָט זי געפרייט איר זונס
גליק.

בא לוציען האָט זיך צונויפגעגאָסן איניינעם איר ליבע צו יאקאָװן און צו מערען. אָט
די גרויסע ליבע האָט מיט גליק אָנגעפילט איר נעשאָמע, פארשטעלנדיק מיט זיך אלץ
ארום -- אויסער יאקאָווס ליבע צו איר. די דאָזיקע ליבע זײַנע איז געווען מיט איר די גאנצע
צײַט. באמערקנדיק אין גאס אן ייִנגלשן אופמערקזאמען בליק אין איר זײַט, פלעגט זי װערן
ניט צופרידן, ס'יפלעגט זיך איר דאכטן, אז שוין מיט דעם אליין זינדיקט זי -- בלויז ער האָט
רעכט קוקן אף איר מיט ברייט צעעפנטע, אָדער עטװאָס צוגעמאכטע אויגן. די גאנצע צײַט
האָט זיך איר געװאָלט ריידן וועגן אים, ניט װאָס דערציילן גלאט אין דער װועלט ארלין מײי-
סעס -- פּראָסט דערמאָנען זײַן נאָמען. נאָר זי האָט וועגן אים ניט גערעדט. געשוויגן. ערשטנס,
װאָלט זי געקענט ריידן וועגן אים בלויז מיט אזא גליקלעכער פרוי, וי זי איז, און, צווייטנס,
האָט זי ביכלאל ניט געװוּסט, װיָאזוי פארפירט מען א געשפּרעך מיט עמעצן וועגן איר יאקאָוון.
נאָר טראכטן וועגן אים -- האָט זי די גאנצע צײַט געטראכט, און זיכער איז זי געווען, אז אין
די דאָזיקע מינוטן טראכט יאקאָוו אויך וועגן איר. זי האָט ניט געװוּסט, װאָס ער טראכט, גע-
װוּסט בלויז, אז ער טראכט וועגן איר מיט ליבע.

פריַער האָט זי געמיינט, אז שטארקער, וי זי האָט אים ליב, איז ביכלאל ניט מעגלעך ליב
האָבן. ערשט, זי האָט געהאט א טאָעס. װאָס מער זי זעט אים, װאָס מער זי דערקענט אים,
װאָס מער זיי זײַנען איניינעם --אלץ שטארקער האָט זי אים ליב, אלץ טײַערער װערט ער
איר, אלץ נייטיקער דארף זי אים האָבן.

װאָס עלטער זי ווערט, -- טראכט לוציע, -- פארשטייט זי בעסער א מין גרויסע כאכאָמע
איר באָבע כאסיע איז געווען. ניט פארשטייענדיק קינדװײַז דעם טיפן זין פון אירע רייד, האָט
זי זיי דאָך פארגעדענקט אפן גאנצן לעבן --דאָס פארגעדענקטע פון דער קינדהײַט בלײַבט
אפן גאנצן לעבן סײַ אינעם מויעך, סײַ אינעם הארצן, ---אלצדינג, װאָס די באָבע כאסיע פלעגט
אין איר ארײַנרײדן. אָנשטאָט מײַסעלעך, צי לידעלעך, וועלכע זײַנען אזוי נייטיק פאר די
קליינע קינדער -- לוציע ווייסט עס לויט מערען --און פאר וועלכע די נאטור אליין האָט גע-
לאָזט אָרט אין די קינדערשע מויכעס, האָבן אין לוציעס זיקאָרן פון יענער װײַט זיך אײַנגע-
קארבט דער באָבע כאסיעס גלײַכװערטלעך, עמעסע מײַסעס, און געהערטע פון עמעצן גע-
ישיכטעס.

41

לוציע דערמאָנט זיך, אז אָפּט פלעגט די באָבע כאסיע, אָנהײבנדיק דערציילן א געשיכטע;
װאָס פלעגט האָבן עפּעס גאָר א גליקלעכן אָנהײב, זאָגן דערבלי:

,זאָרג ניט, לוצעניו, דו װועסט נאָך זײַן א גליקלעכע, װעסט דערמאַנען מײַנע װערטער.
זאָלסט וויסן, אז דעם מענטשנס לעבן װערט צעטיילט אף צוויי כאלאָקים: ווען מע איז נאָך
א קינד, און ווען מע װערט שוֹין א דערוואקסענער מענטש. דער, װער עס לעבט קינדװײַז
רײַך, שיין, מיט אלע פארגעניגנס---מאטערט זיך דערנאָך, די צווייטע העלפט פון זײַן לעבן.
און פארקערט: װער עס האָט אזעלכע וויסטע און ביטערע קינדער-יאָרן, װי דו, װעט דערנאָך
זײַן גליקלעך. לוציע איז דערפון געווען זייער צופרידן. זי האָט בלויז געװאָלט, אז די באָבע
כאסיע זאָל איר זאָגן, ווען װעט זיך שוין ענדיקן איר קינדהײַט און אָנהױבן זיך דאָס גליקלעכע
לעבן אירס. דאָס האָט כאסיע אליין ניט געװוּסט,

לוציע פארשטייט איצט, אז די באָבע כאסיע פלעגט אזוי אקשאָנעסדיק און אָפט ריידן
וועגן די צוויי קלוימערשטיקע פּעריאָדן אינעם מענטשנס לעבן, נאָר צוליב דעם, קעדיי דער-
פרייען לוציען, אליין ניט גלייבנדיק אינעם דאָזיקן סימען. לוציע איז זיכער, אז צוגעטראכּט
האָט די דאָזיקע געשיכטע אויך א גוטער און קלוגער מענטש, װאָס האָט געװאָלט, אז אין די
הערצער פון אָרעמע קינדער זאָל לעבן א האָפענונג, װאָס הייסט ,,כ'וועל זײַן גליקלעך". אין
איר, אין לוציעס לעבן, זײַנען יענע גוטע װוערטער געװאָרן בעעמעס נעוייִשע.

וי שטענדיק האָט לוציע אויך הײַנט זיך אופגעכאפּט פרי, דערזען, אז די שפּארונע צװוישן
דעם דיל און דער טיר, װאָס פירט אין יאקאָווס קאבינעטל, איז װי פארצויגן מיט א גאָלדענעם
פּאַסיקל שלין, און מיט האנאָע א טראכט געטאָן: אָ, הײַנט איז דאָך זונטיק... הײַנט װעלן זי
גיין צו מערען. זי װעט אפגיך אָפּטאָן די שטוביקע ארבעטן -- עפּעס-װאָס פארנייען, אױיספּרעסן,
געבן א ראם צו --און פארטיק. זי איז פרײי. זי האָט ליב דעם זונטיקדיקן טאָג. אײַלן דארף
מען ניט --ניט אף דער ארבעט, ניט בייס דער ארבעט, ניט צוריק אהיים. זי קאָן א גאנצן
טאָג זיך פארנעמען מיט װאָס זי װויל: אשטייגער, נעמען א ביכל, זיך פארקלײַבן אין פאָטעל
און לייענען, דערנאָך קען זי זיך ארומדרייען איבער דער שטוב און ראמען, צוקלײַבן, עס זאָל
זײַן בא זיי אין שטוב שיין און ציכטיק, אָפּשטײין בא דער פּליטע קען זי אויך הײַנט לענגער,
וי שטענדיק. זי װיל אז דאָס עסן זאָל בא זיי זײַן געשמאק און צו דער צײַט, זי וויל, אז די
העמדלעך זאָלן אף יאקאָוון זינגען, זײַן גארניטער זאָל זײַן פײַן אויסגעפּרעסט, און די אייגענע
מאלבושים אויך ניט פארגעסן --אָפּגעבן זיי אויך דעם געהעריקן קאָװעד. זי האָט ליב די
שטוביקע ארבעט און פארשטייט ניט יענע פרויען, װאָס באדויערן, װאָס די שטוביארבעט
פארנעמט אזויפיל צײַט.

דערבײַ הייסט לוציע דעם זונטיק ניט פארײַסן די נאָז, ער איז בא איר ניט קיין מעיוכעס,
זי האָט אים טאקע ליב, נאָר דער מאָנטיק איז איר אויך צום הארצן. מאָנטיק קומט זי אין איר
צווייטער היים, אין צעך, אין בריגאדע, װוּ זי איז נעכטן א גאנצן טאָג ניט געווען.

דעם דינסטיק האָט זי אוואדע ליב --דינסטיק גייט זי מיט יאקאָוון אײינצײַטיק אף דער
ארבעט. ער האָט די ערשטע צוויי לעקציעס. אויב זיי גייען ארויס פון שטוב באצײַטנס, פירט
ער זי נאָך א ביסל דורך. דעם מיטװאָך האָט זי ליב דערפאר, װאָס ער באצייכנט די מיט פון
דער װאָך. דאָנערשטיק איז בא יאקאָוון ניטאָ קיין לעקציעס, האָט ער די מעגלעכקײַט א גאנצן
טאָג ארבעטן , צוליב זיך"---װוי ער רופט זײַן וויסנשאפטלעכע ארבעט--דערפאר האָט זי
ליב דעם דאָנערשטיק. פרײַטיק ענדיקן זיי קימאט איינצײַטיק די ארבעט, און ער ווארט אָפט
אף איר, וי פריַער, באם פאבריק-טויער. שאבעס איז אויך א גוטער טאָג --ערעוו זונטיק --
איז לוציען געפעלן איר אייגענע כאָכמע, און זי טוט א שמייכל.

דעם שאבעס האָט זי ליב אויך דערפאר, װײַל אלע שאבעס איז בא זי אין צעך א , פינפ-
מינוטיקע באראטונג". דאָס ערשטע מאָל האָט זי טאקע געמיינט, אז די פארזאמלונג װעט
דויערן פינף מינוט. ס'איז געווען איר ערשטע פארזאמלונג אינעם לעבן. זי האָט זיך דעמלט
זייער פארװוּנדערט, װאָס געדויערט האָט זי עפשער א שאָ צײַט. פארװוּנדערט איז זי געווען
און צופרידן, װאָס די פארזאמלונג האָט זיך ניט געענדיקט פאר די געציילטע פינף מינוט, װײַל
ס'איז איר זייער געפעלן געווען זיצן דאָרט און הערן, װאָס מע רעדט. אלע רעדנער זײַנען
איר געפעלן געווען, כאָטש זי האָט געהערט, אז זיי זײַנען ניט מאסקים אָפט איינער מיטן
אנדערן, דערווידערן, אמפּערן זיך. אף יענער פארזאמלונג איז זי געזעסן, װי א גאסט, צי װי
א זײַטיקער מענטש. צו איר, װאָס האָט געארבעט דעם צווייטן טאָג, האָט נאָך יענע פארזאמ-
לונג קיין שײַכעס ניט געהאט, מאכמעס אף די , פינפמינוטיקע באראטונגען" פירט מען אונטער
דעם סאכאקל פאר א װאָך ארבעט.

איצט איז עפּעס אנדערש. איצט גייט איר אין לעבן וויסן, ויַאזוי האָט זי געארבעט, װל-
אזוי האָבן געארבעט די כאווערטעס אירע. וויפל עלעקטרע האָבן זיי אײַנגעשפּאָרט, וויפל

42

רויווארג, וויפל מאָל אין מעשעך פון דער װאָך האָבן זיי אליין רעמאָנטירט זייערע מאשינען,
וויפל מאָל גערופן דעם מעכאניקער, וויפל צײַט געשטאנען ליידיק, וויפל אויסגעארבעט זאָקן
פון דער העכסטער קוואליטעט, וויפל בראק.

אָפט פארנעמט זייער בריגאדע דאָס ערשטע אָרט. דעמלט איז בא איר און בא דער גאנ-
צער בריגאדע אן עמעסער יאָמטעו. מע פארשרײַבט זײיערע פאמיליעס אפן רויטן טאָװל.

וי נאָר דער שעף פון צעך מעלדעט, וועלכע בּריגאדע איז ארויס אין די פאָרגעשריטע-
נע, הייבן אָן טאקע גלײַך, די מיטגלידער פון יענער בריגאדע, זיך אליין אפּלאָדירן. זי, לוציע,
האָט זיך אויסגעלערנט הויך, עפשער העכער פון אלעמען, אפּלאָדירן. ווען זי האָט דערציילט
יאקאָוון וועגן די אפּלאָדיסמענטן, האָט ער זיך צעלאכט:

-- שטעלסט זיך פאָר, ווען די ארטיסטן אף דער בינע װאָלטן זיך אליין אפּלאָדירט? נאָכן
ספּעקטאקל װאָלטן די צושויער געזעסן אין זאל מיט צונויפגעלייגטע הענט, און די אקטיאָרן
װאָלטן ארויס אף דער בינע און אָנגעהױבן זיך אליין אפּלאָדירן... -- און װידער געלאכט.

זי האָט זיך אפילע באליידיקט:

-- אין צעך זיצט דאָ קיינער ניט מיט קיין צונויפגעלייגטע הענט, אלע האָרעװען גוט.
פּאָשעט, איין בריגאדע גליקט אָפּ, די ארבעט גייט איר בעסער, זײַנען אנדערע, פארשטייט זיך,
דערוף א ביסל מעקאנע. און די בריגאדע איז צופרידן. איך בין אויך מעקאנע יענע, װאָס גייען
ארויס אין די פאָרגעשריטענע. אין זין פון אפּלאָדירן ביסטו, קען זײַן, גערעכט. זיך אליין טויג
טאקע ניט אפּלאָדירן. ווייסטו װאָס, יאקאָוו. זאָל הייסן, אז ניט מיר אפּלאָדירן זיך אליין, מיר
פּאטשן פּאָשעט, וי קינדער, פאר פרייד מיט די הענט--װען בא אונדז איז דער בעסטער
סאכאקל פאר דער װאָך ארבעט, -- האָט זי געפונען א פּשאָרע, ניט אָפּזאָגנדיק זיך פונעם אפּ-
לאָדירן.

אָט אזוי, טראכטנדיק, האָט זי צוגעגרייט דעם פרישטיק. ניט געײַלט האָבן זי אָפּגעגעסן,
און יאקאָוו איז גלײַך אוועק צו זײַן ,סטאנאָק", װי ער רופט זײַן שרײַבטיש. זי האָט איבער-
געוואשן דאָס געפעס, זיך אָפּגעפארטיקט מיט אנדערע ארבעטן, צונויפגעלייגט אין טאש די
מאטאָנעס, װאָס זיי האָבן געקויפט פאר מערען: א שאכטל פארביקע בלײַערס, אן אלבאָם, א
באמאָלט בלעכן פּושקעלע מיט צוקערקעס, און ארײַן צו יאקאָוון אין קאבינעטל:

-- יאקאָוו, איך בין שוין גרייט. ווען דו װעסט װעלן, קענען מיר גיין.

-- ווייסטו װאָס, לוציע, -- האָט ער אומגעריכט, פאר איר איז עס יעדנפאלס געווען אומ-
געריכט, געזאָגט: גי עפשער הײַנט אָן מיר. איך װעל דערװײַל אן ארבעט טאָן, עפּעס באקומט
זיך בא מיר ניט. דערפאר אָבער, אז דו װעסט קומען --א פּאָר שאָ דארף דאָך געדויערן דער
גאנג -- װעט שוין דער גאנצער טאָג, איניינעם מיטן פארנאכט -- זײַן אונדזערער. נאָר אונד-
זערער. ווילסט אזוי?

זי האָט בעפיירעש ניט געװאָלט אזוי, זי האָט געװאָלט גיין מיט אים איניינעם, אָבער קיין
מוט ניט געהאט זאָגן אים וועגן דעם. האָט זי ביכלאל אף זײַן פראגע ניט געענטפערט. זיך
געזעגנט און אוועק,

ביטערע געדאנקען האָבן זי באגלייט דעם גאנצן וועג, געגאנגען מיט איר באנאנד אָנ-
שטאָט יאקאָוון. וויפל זי האָט זיי ניט געטריבן פֿון זיך, האָבן זיי איין מאָל ניין, זיך ניט גע-
װאָלט אָפּטשעפּען.

מערע האָט גלײַך בא איר געפרעגט:

-- ווו איז דער טאטע?

-- דאָנערשטיק איז ער געווען בא דיר?--- האָט לוציע געענטפערט מיט א פראגע.

-- נו איז װאָס! -- האָט מערע ניט פארשטאנען, װאָס פאר א שײַכעס האָט דעם טאטנס
קומען צו איר צוריק מיט עטלעכע טעג צום הײַנטיקן באזוך.

לוציע האָט פלינק ארויסגענומען פון טאש די מאטאָנעס. געגעבן מערען דעם אלבאם, דאָס
פּושקעלע מיט צוקערקעס, און געעפנט דאָס שאכטל מיט בלײַערס. פארשײידנקאָליריקע זײַנען
זיי געלעגן ענג צוגעטוליעט איינער צום אנדערן. פון איין זײַט זײַנען זי געווען האלב-קײַלעכי-
קע, פון דער צווייטער -- האָבן ארויסגעקוקט פון צװישן גלײַך און אקוראט פארשניצטן האַלץ
אלערליי שטיפטיקלעך: בלויע, רויטע, גרינע, בלאָווע...

-- זעסט, וי שיין דער טאטע האָט דיר פארשניצט די בלײַערס? איך קען אזוי ניט. האָט
געזאָגט לוציע, -- בא מיר צעברעכט זיך שטענדיק דאָס הערצעלע פונעם בלײַער, װי נאָר איך
הייב אים אָן פארשניצן.

דאָס איז שׁוֹין פאר מערען ביכלאל געווען א נײַס:

-- פארװאָס זשע לערנסטו זיך ניט אויס, אז דו קענסט ניט?

43

לוציע האָט לאנג שפּאצירט מיט מערען. זי האָט װידער געקראָגן ראכמאָנעס אפן קינד,
צי עפשער גאָר אויך אף זיך אליין? צי בלויז אף זיך? זי װאָלט װעלן וויסן דעם ריינעם עמעס,
פארװאָס איז ער הײַנט ניט געגאנגען מיט איר? צי װײַל ער בענקט ניט נאָכן קינד, ס'איז אים
אלציינס יאָ זײַן מיט איר, צי ניט זײַן מיט איר, יאָ זען זי, צי ניט זען זי. צי ער קען זיך גרינג
באגיין אָן דעם אלעמען, צי ער האָט טאקע געמוזט ארבעטן, טאקע ניט געקענט גיין?

יאקאָוו האָט שוין, קענטיק, ארויסגעקוקט אף איר, ער איז געשטאנען באם פענצטער--װײַל
אנדערש --װאָס האָט ער ניט געזען בא זיי אין הויף? -- און װי נאָר ער האָט זי דערזען, האָט
ער אופגעלייגט זיך צעשמייכלט, א מאך געטאָן מיט דער האנט, װי ער זאָל איר הייסן גיכער
גיין, און אוועק עפענען איר די טיר.

א רעגע ביז דעם האָט זי אפילע ניט געװוּסט, אז זי װעט אים באלד זאָגן:

-- יאקאָוו, פארװואָס האָסטו געזאָגט: ,דער גאנצער טאָג װעט זײַן אונדזערער"? און ווען
מיר װאָלטן געווען אָט די צוויי שאָ איניינעם, און ניט באזונדער, און דו װאָלסט איצטער די
צוויי שאָ געזעסן בא דײַן ,סטאנאָק", און ערשט דערנאָך װאָלטן מיר ביידע אוועק שפּאצירן,
װאָלטן מיר סײַװי די זעלביקע צײַט געווען צוזאמען. דו זאָגסט דאָך, אז ס'איז אפילע פאראן
אזא געזעץ אין מאטעמאטיק: די סומע, דער סאכאקל װעט זיך ניט בײַטן, װי מע זאָל ניט
ענדערן דעם סיידער פון ציפערן, וועלכע מע לייגט צונויף.

פונעם מאטעמאטישן דענקען אירן איז ער געװאָרן מאָלע גדולע:

-- אוי, ביסטו בא מיר א כאכאָמע... אוי, ביסטו בא מיר א מאזיק... אָבער הער מיט קאָפּ:
אין מײַנע סטודענטישע יאָרן בין איך געווען א שטאנגיסט, געהויבן אזעלכע שװוערע אײַזערנע
שטעקנס, אף וועלכע מע טוט אָן בא ביידע זײַטן שווערע, אײַזערנע רייפן. זאָג איך דיר, װי א
געוועזענער שטאנגיסט: אופהייבן הונדערט קילאָגראם, לאָמיר זאָגן פאר פיר מאָל, צו פינף און
צוואנציק קילאָגראם, איז גאָר ניט אלציינס, װי געבן א רײַס ארויס אף אופגעהויבענע, א ביסל
ציטערנדיקע, וי אָנגעבױגענע סטרונעס, זייער אָנגעשטרענגטע הענט, אלע הונדערט קילאָגראם
מיטאמאָל,

-- ביסט עפשער גערעכט, יאקאָוו, -- האָט זי געזאָגט,

זי האָט זייער געװאָלט, אז גערעכט זאָל ער זײַן, און ניט זי.

ל}

נאָך פריער, וי זי אליין, האָט עס באמערקט טויבע.

איינמאָל נאָך דער ארבעט האָט זי דעריאָגט לוציען אין גאס.

-- הערסטו, טאָכטער, כ'וויל דיך עפּעס פרעגן. פארװאָס האָסטו אופגעהערט שמייכלען?
ס'איז בא דיר אזא מאָלעטאמעדיקער שמייכל, פון דײַן ליבן שמייכל װערט גרינגער אף דער
נעשאַמע, אפילע ווען אף דער נעשאָמע איז ניט אזוי פייגלדיק. און װאָס זײַנען ווערט דײַנע
כיין:גריבעלעך...

הערנדיק די גוטע װוערטער, האָט זיך לוציע שיר ניט צעוויינט, און גענומען שטאמלען:

-- װאָס עפּעס האָב איך אופגעהערט שמייכלען?! כ'מיין, און פריִער האָב איך דען די גאנ-
צע צײַט געשמייכלט? ניין, כ'האָב געװאָלט זאָגן..

טויבע האָט פארשטאנען, אז בעסער לאָזן זי צורו, װײַל מיטן פרעגן װעט זי איר אלציינס
ניט העלפן, ביפראט, אז לוציע קלײַבט זיך פאר איר ניט אויסגיסן איר ביטער הארץ.

האָט זי זיך אָפּגעשטעלט און געזאָגט:

-- גי בעסער אליין... געזונטערהייט... איך קען דיר בעמיילע ניט נאָכלױפן.

זי איז געבליבן שטיין, און לוציע איז אוועק װײַטער.

אָפּגײענדיק א ביסל, האָט זי זיך אומגעקוקט און געזען, אז טויבע שטייט נאָך אלץ אף
יענעם אָרט, װוּ זי האָט זיך אָפּגעשטעלט, װי זי װאָלט טאקע זיך געמוזט אָפּרוען נאָך דעם,
װוי זי איז א שטיקל ועג נאָכגעלאָפן לוציען. אפילע פונדערװײַטנס האָט לוציע געזען אז
טויבע איז באצאָרנט, באטריבט. כאָטש דאָס פּאָנעם אירס, װער שמועסט דעם אויסדרוק פונעם
פּאַנעם, די אויגן, האָט לוציע פון אזא מעהאלעך ניט געקענט זען. דערקענט האָט זי טויבעס
צושטאנד לוט איר שטיין, לוט דעם, װי זי האלט דעם קאָפּ, װי מאכטלאָז זי האָט די הענט
אראַפּגעלאָזט.

44

א ביסל פון דעם ראכמאָנעס, װאָס לוציע האָט לעצטנס אף זיך, האָט זי גלײַך באטיילט
אויך טויבען, און עס האָט זיך איר פארװאָלט מיט עפּעס טרייסטן די אומגליקלעכע פרוי--
ניט שטילן איר ווייטעק, ניט לינדערן איר אומרו נאָך די פארלוירענע קינדער אירע, נאָך דער
פארברענטער היים -- דאָס האָט לוציע ניט געקענט. ניט בעקויעך געווען -- זי האָט בלויז גע-
װאָלט געבן איר צו פארשטיין, אז מיט איר, מיט לוציען, האָט גאָר קיין שלעכטס ניט פּאסירט.
שמייכלען, ווען עס שמייכלט זיך ניט -- אזוינס װעט לוציע זיך ניט פארגינען, ס'וועט הייסן,
אז זי קרימט מיט דער נעשאָמע, אָבער א מאך טאָן פרײַנטלעך מיט דער האנט---דאָס יאַ.
לוציע האָט זיך אָפּנעשטעלט, און, איבערצײיגנדיק זיך, אז טויבע זעט זי, אָנגעהױבן פאָכן צו
איר מיט דער האנט. אין איינעם בלויז זײַט איר גערעכט, מומע טויבע-- האָט לוציע אין גע-
דאנק זיך געווענדעט צו דער לאָמזשער פרוי -- כ'האָב לעצננס פארלוירן מײַן רו... איך קען
זיך קיין אָרט ניט געפינען... איך קען ניט שלאָפן. און אז איך װער שוין אנדרעמלט -- וויין
איך פון שלאָף, װאָס װעט נאָך װײַטער זײַן --ווייס איך ניט.. דערװײַל מאטערט מיך מײַן
מוירע... טאָמער... טאָמער כאָלילע...

לוציע האָט די טעג געלייענט זייער אן אינטערעסאנט ארטיקל אינעם זשורנאל ,ארום דער
וועלט" וועגן א ווילדן שייוועט אין דאָרעם אמעריקע. די מענטשן פון יענעם שייוועט זײַנען
ביז ערשט ניט לאנג געווען קאניבאלן. אָבער ווען פון א גרויסער מאסע זײַנען זיי געבליבן
בלויז א קליין הײַפל, ווען זיי האָבן שוין געהאט אופגעגעסן קימאט אלע זייערע קרויווים און
פרײינט, האָבן זיי זיך באטראכט, און געװאָרן אויס מענטשנפרעסער. דער געלערנטער, וועל-
כער האָט זיך אײַנגעשטעלט פאָרן צו זיי, האָט אפילע געשריבן אין זײַן ארטיקל: , װײַל אנ-
דערש, טײַערע לייענער און לייענערנס, װאָלט איך זיך ניט אומגעקערט אין מײַן טײַערן,
נעפּלדיקן לאָנדאָן, און איר װאָלט מײַן ארטיקל ניט געלייענט". לוציען איז שטארק געפעלן
געווען, װאָס אזא גרויסער געלערנטער און אף אן עמעס א דרייסטער מענטש פון װײַטן לאָנ-
דאָן ווענדעט זיך צו איר אויך אין זײַן ארטיקל. צו איר, צו זײַן לייענערן. פון יענעם ארטיקל
האָט זי זיך דערװוּסט, אז בא זיי, בא די אָפּגעשטאנענע מענטשן, קאָן מען גלײַך, לויטן אויס-
דרוק פון זייערע פּענעמער, ,איבערלייענען די גאמע פון זייערע איבערלעבונגען". (לוציע האָט
ליב שיינע אויסדרוקן, און װי נאָר זי געפינט אזעלכע אין די איבערגעלייענטע ביכער, פאר-
געדענקט זי זײי. יאקאָוו װוּנדערט זיך אָפּט, ווען זי דערציילט אים איבער א דערציילונג, אן
ארטיקל אזוי, וי זי װאָלט גאנצע שטעלן אויסלערנען אף אױסװייניק -- װאָרט אין װאָרט, וי
זי האָט געלייענט. ער דערקענט גלײַך אזעלכע אויסדרוקן.).

-- אוי, ביסטו בא מיר א כאכאָמע, --זאָגט ער איר אין אזעלכע פאלן און נעמט זי
ארום, -- אף אייניקע מײַנע אספּיראנטן געזאָגט געװאָרן -- אין דער צײַט, וען בא אן עכטן
ענגלענדער, אן אינטעלעקטואל -- יאקאָוו האָט איר דערקלערט, אז אן אינטעלעקטואל הייסט
א הויך-קולטורעלער, אלזײַטיק אנטוויקלטער מענטש -- וועט מען קיינמאָל לויטן אויסדרוק פון
פּאָנעם אין דער קלענסטער מאָס זיך ניט אָנשטױסן וועגן זײַן ,גאמע פון געפילן".

אזויארום, האָט לוציע נאָך א באװײַז, אז זי איז אן אָפּגעשטאנענע. טויבע האָט לוט איר
פּאָנעם דערזען, אז ס'איז בא איר ניט רויַק אף דער נעשאָמע, אז עפּעס פּײַניקט זי...

עפשער האָט באמערקט ניט בלויז טױיבע? עפשער זעען עס אלע אירע כאסענע-געסט, און
ביכלאל אלע אירע באקענטע פונעם צעך, פון דער פאבריק! פּראָסט, טויבע האָט בא איר גע-
פרעגט. אלע קענען דאָך ניט פרעגן. און עס טוט לוציען, װי א ברי דער געדאנק: פארװאָס
זשע זעט יאקאָוו ניט, װאָס עס קומט מיט איר פאָר! ער האָט געמוזט דערזען פריַער פון אנ-
דערע. איבער א סאך טײַמיִם, און אויך אפילע דערפאר, װאָס זיי זײַנען ביידע צוזאמען מערער
צײַט, וי זי איז מיט טויבען, אשטייגער. די דאָזיקע באשולדיקונג האָט זי גלײַך פארענטפערט,
אראָפּגענומען פון יאקאָוון: װי שלעכט עס זאָל איר ניט זײַן אפן הארצן, װי ביטער עס זאָל
איר ניט זײַן אף דער נעשאָמע--דערזעט זי נאָר יאקאָוון -- פארגעסט זי אין אלע צאָרעס,
און עס כאפּט זי ארום דאָס גרעסטע גליק, די גרעסטע פרייד, וועלכע א מענטש קען ארי-
בערטראָגן. זעט זי אים ניט-- לעשט זיך וי אויס די פרייד און עס כאפּט זי װידער ארום די
מוירע... פאר װועמען האָט זי מױירע? ניט פאר וועמען ---זי האָט מוירע, אז יאקאָוון גייט ניט
אָן מערע... איר מערע... זייער מערע, װי זי האָט שוין געמיינט, צי עפשער זיך אלינגערעדט..
וועלכע זשע קאָנקרעטע רייד יאקאָווס צי מײַסים האָבן אופגעוועקט די דאָזיקע מוירע, וועלכע
האָט באם אָנהייב פון זייער ליבע, געלעבט אין איר הארצן, אָבער אדאנק יאקאָװן איז זי
דערנאָך ניט װאָס אנשלאָפן געװאָרן -- זי איז נעלעם געװאָרן, אנטרונען, פארשװוּנדן -- ער
האָט צעווייעט אירע ספייקעס, ער מיט זײַן ליבע צו זיי ביידן, צו איר און צו מערען, מיט
זײַן עמעסדיקער, מיט זײַן גרויסער ליבע און זאָרג. װאָס זשע פאָרט האָט איצטער פּאסירט?
ס'האָט, אייגנטלעך, גאָרנישט ניט פּאסירט, נאָר טאקע אָט דער גאָרניט האָט וייס איך וו

49

אויסגעזוכט די מוירע, געבראכט װידער די צעווייעטע שרעק אירע און באפוילן: נא, לוציע,
טראָג זיך מיט איר ארום. פון װאָס זשע לייגט זיך צונויף דער גאָרניט? פון דעם, װאָס יאקאָװו
זאָגט ניט קיין איינציק װאָרט אפילע וועגן דעם, אז ס'איז שוין צײַט צונעמען דאָס קינד פונעם
קינדערהיים, ברענגען מערען אין זײיער שיינער שטוב, עס זאָל זײַן אזוי װי זי, לוציע, האָט
געטרוימט, װי ער האָט איר פיל מאָל צוגעזאָגט. אפילע ניט װאָס צוגעזאָגט, גערעדט קלאָר
און דײַטלעך:

-- מערען װעלן מיר גלײַך צונעמען פונעם קינדערהיים. פאר די קינדער פון די מיטאר-
בעטער פון אונדזער אינסטיטוט איז פאראן, זאָגט מען, א גוטער קינדערגאָרטן, ער געפינט
זיך נאָענט פונעם אינסטיטוט, און װײַט פון אונדזער שטוב. כ'מיין, אז ס'איז ניט קעדײַ פירן
אזוי װײַט דאָס קינד--- ס'מאכן זיך ווינטער גרויסע פרעסט, הארבסט-צײַט -- רעגנס. מיר װעלן
זיך סטארען געפינען נעענטער צו דער שטוב א קינדערגאָרטן. א גוטן, געוויינלעך.

אזעלכע רייד האָט לוציע געהערט פון אים פריער, ווען זיי זײַנען נאָך ניט געווען איניי-
נעם. אָפּטער פון אלץ פלעגט ער אָנהייבן ריידן וועגן מערען, באגלייטנדיק לוציען אהיים. איצט
האָט ער אזוי װי פארגעסן אין דעם. ריידן רעדט ער אויך איצט וועגן מערען אָפט און מיט
ליבע. גייט צו איר אין קינדערהיים, אמאָל -- מיט לוציען, אמאָל -- אליין. אָבער מער גאָרניט.
עס קימערט, אפּאָנעם ניט יאקאָוון, װאָס זי איז דאָרטן מיט קינדער, װעמעס מאמעס אָדער
שטאטעס קענען דערװײַל ניט נעמען דאָס קינד צו זיך איבער פארשיידענע סיבעס, װער רעדט
שוין פון יענע קינדער, וועלכע האָבן ניט װער עס זאָל זיי נעמען, קינדער אלפּיינעס געראי
טעוועטע פונעם פאשיסטישן פײַער. יאקאָוו קומט צו מערען, שפּילט זיך מיט איר פריילעך
און לאנג, טראָגט זי אפט ארום אף די הענט, און דערנאָך לאָזט ער זי רויק אראָפּ אף דער
ערד, טוט איר א זאָג:

-- נו, לויף צו די קינדער, -- און טוט זי א קוש דערבל, -- כ'וועל אינגיכן װידער קומען.

מערע לויפט אוועק א צופרידענע צו די קינדער, טוט זיך גלײַך ארײַן אין דער שפּיל, וי
זי װאָלט די שפּיל אפילע ניט איבערגעריסן. מערע איז צופרידן -- זי האָט ערשט געזען דעם
טאטן. איז זי דאָך א קינד, זי פארשטייט קנאפּ, זי פארשטייט אפילע ניט, אז איר לעבן קען
זײַן אנדערש, אָבער יאקאָוו דארף, יאקאָוו מוז פארשטיין, אז עפּעס איז דאָ קרום. לאָזט זיך
אויס, אז ער פארשטייט אויך ניט, און נאָכן באזוך צו מערען קומט ער רויק אין זייער שיינער
און געראמער דירע.

ניט װאָס לוציע וואגט אים ניט זאָגן, צי דערמאָנען, אז ער האָט דאָך ניט איין מאָל גע-
שרוימט אף א קאָל, מאמעש געװאָלט װאָס גיכער דערלעבן די צײַט, װען מערע װעט שין
זײַן מיט זײי, און ניט אינעם קינדערהיים מיט יעסוימים, צי האלבע יעסוימים. זיך פאָרגעשטעלט,
אין א שפּאס געװיינלעך, אז ווען ער װעט קומען פונעם אינסטיטוט אהיים, װעט ער גלײַך
אָנהױבן זוכן זײַנע פּאפּירן, וועלכע מערע וועט, אזוי װי מוישעלע, געבן א שלעפּ אראָפּ פונעם
טיש און ערגעץ פארשטעקן. אָבער א מין פרייד עס װעט זײַן דערנאָך, װוען עס װעלן זיך
אָפּזוכן די פארשריבענע זײַנע בייגעלעך פּאפּיר, צעקנייטשטע, צעפליקטע, אָבער פאָרט אזעל-
כע, אז נאָך גרויסע מאטערנישן װעט ער קענען פאנאנדערקלײַבן, װאָס ער האָט דאָרט אָני
געשריבן. לוציע פלעגט דערווידערן, איבערצײַגן יאקאָוון, אז מערע װעט אזוי ניט טאָן, אז זי
איז דאָך ניט קיין צעפּעסטעט קינד. דערוף פלעגט ער זאָגן אנערעך אזוי:

-- א קינד בלײַבט א קינד. אזוי קען זײַן. מע דארף פּאַשעט באהאלטן אין טישקעסטל נייטי-
קע פּאפּירן, און ניט לאָזן זיי אויבנוף, -- פלעגט ער לאכן. איצט רעדט ער ביכלאל ניט ועגן
דעם.. און לוציע שװײַגט אויך. נאָר לוציעס שװײַגן האָט בלויז איין קאָנקרעטע סיבע: זי וויל,
ער זאָל אליין, אליין, אָן איר ביטע, נעמען דאָס קינד אהיים. ער זאָל אליין דערפילן, אז ער
'דארף זי האָבן דאָ, בא זיי אין שִטוב, אז אים איז װייניק זײַן מיט איר א שאָ, צי צוויי, צי
מער, אז אים איז נייטיק זען, ווען זי לייגט זיך שלאָפן, װיאזוי זי שלאָפט די נאכט, און װי
זי כאפּט זיך אוף --- א שמייכלענדיקע, א פריילעכע, א פּלאפּלענדיקע, צי כאָלילע, אן אומע-
טיקע, א וויינענדיקע... לוציע דארף אז ניט זי, נאָר זײַן הארץ זאָל עס אים אונטערזאָגן. ניט
זי דארף אים בעטן וועגן דעם, זי קאָן אים ניט בעטן, זי קאָן עס ניט טאָן דערפאר, װײַל זי
איז זיכער, אז אָפּזאָגן װעט ער איר ניט, -- אין דעם איז זי זיכער, -- ער קאָן איר ניט אָפּזאָגן.
און אויב אזוי װעט אויסקומען, אז מערע װועט זײַן בא יאקאָוון אן אָנגעװאָרפענע, אן אויסגע-
בעטענע, אן איבעריקע, וועלכע איז טאקע ניט אין קינדערהיים, נאָר מיט זיי איז זי, װײַל לוי
ציע וויל. אזוי, און ער איז ניט קעגן. אזוינס דארף לוציע ניט.

לוציע ווייסט ניט, װאָס זאָל זי טאָן? ווען זי איז זיכער, אז ער האָט פּראָסט און פּאָשעט
ניט קיין טראכט געטאָן וועגן נעמען דאָס קינד א היים, װאָלט זי אים בעפיירעש אונטערגע-
יזאָגט, אָט װי יענע סטודענטקע, וועלכע ער האָט איר אײינמאָל באוויזן אין גאס, װאָס האָט א

= 46

טעווע אונטערזאָגן דעם ענטפער יעדערן, װער עס דרייט אומבאהאָלפן אין די הענט דעם בי-
לעט בייס א סעסיע. אָבער אויב יאקאָוו האָט ניט פארגעסן, אויב די סיבע איז גאָר אן אנדערע,
דער הײפּעך פונעם פארגעסן?

זי קען ניט כיטרעווען, איר איז טויזנט מאָל גרינגער זאָגן, װאָס זי טראכט, קיין סוידעס
האָט זי קיינמאָל אין לעבן ניט געהאט, דעריבער אויך ניט געהאט װאָס צו לייקענען, ניט
געהאט צוליב װאָס, טראכטנדיק איינס זאָגן גאָר עפּעס אנדערש. זײַן פאלש, ,שפּילן טעאטער",
וי די באָבע כאסיע פלעגט פּאסקענען אזא פירעכץ, האָט זי קיינמאָל ניט געדארפט. אָבער
איצטיקס מאָל האָט זי ניט געקענט זיך באגיין אָן א שטיקעלע שפּיל, און װוי זי איז ניט געווען
בארויגעז אף זיך אליין דערפאר, ניט צופרידן מיט זיך, ארײַנגעזאָגט זיך א פײַנעם כיילעק
מוסער -- דאָך עפּעס אנדערש האָט זי צוטראכטן ניט געקענט.

זי האָט ארויסגענומען פון שאפע דאָס שאכטל מיט דער ליאלקע, דאָס שאכטל צוריק
אוועקגעשטעלט אין שאפע, די ליאלקע אנידערגעזעצט אף דער קאנאפּע, אין.ווינקל, אזוי אז
וי נאָר יאקאָוו האָט געעפנט די טיר, האָט ער גלײַך דערזען, װער עס זיצט בא זיי אין. צימער
אױיבנאָן, -- װוי ער האָט אליין געזאָגט,

-- זע נאָר, װער עס זיצט בא אונדז אױבנאָן, -- האָט ער פריילעך געזאָגט, --- לוציע דו
האָסט בא איר ניט געפרעגט, עפשער איז זי בארויגעז אף דיר, װאָס דו האָסט זי אזוי לאנג
געהאלטן פארשפּארט אין שאפע?

-- ניין, כ'האָב ניט געפרעגט, -- האָט זי שטיל געענטפערט.

ער איז פארלוירן געבליבן שטיין אינמיטן צימער, איז זי צוגעגאנגען .צו אים, ער האָט
זי ארומגענומען, צוגעפירט צו דער קאנאפּע און אליין זיך געזעצט לעבן איר. זי איז צוגע-
פאלן צו זײַן, אקסל און געבליבן אזוי זיצן, װי א פארגליווערטע. זי האָט זיך געטוליעט צו אים,
אָבער זיך געטוליעט אומעטיק, -- יאקאָוו האָט עס דערפילט, -- און אליין איז זי מיט עפּעס,
װאָס לאָזט זיך גלײַך ניט באגרײַפן, ניט אזא, װי שטענדיק. און אט אזא .וי זי איז איצט -
האָט ער פארשטאנען --האָט זי ניט געקענט גלאט אזוי ארויסנעמען פון שאפע די ליאלקע,
זיך אייסעקן מיט איר. מיט עפּעס איז עס דאָך ענלעך אף א שפּיל, און לוט איר שטימונג איז
ניט קענטיק, אז א שפּיל זאָל איר ליגן אין קאָפּ. יאקאָוו איז בעטעווע א פריילעכער מענטש.
:א וויצלער, אויך איצט, באומרויקנדיק זיך וועגן לוציען, האָט ער .דאָך גאָר ניט אומעטיק א
טראכט געטאָן: אוב פילאָסאָפיש באטראכטן די געשיכטע מיט דער ליאלקע, האָט זי ניט נאָר
:די פולע רעכט זיך שפּילן מיט איר, עס קומט פון מײַן לוציען א כויוו די אלע ליאלקעס, מיט
ווועלכע זי האָט זיך קינדװײַס ניט געשפּילט,

-- װאָס האָסטו זיך הײַנט דערמאָנט אין דער ליאלקע?--האָט ער בא איר געפרעגט,
בערשטנדיק זיך בײיסמײַסע די באקן, מיט די וייכע גאָלדענע האָר פון איר צאָפּ, וועלכע
זײַנען געבליבן ניט קיין פארפּלאָכטענע באם סאָף, איבערגעכאפּטע מיט א סטענגע.

-- וויאזוי האָב איך : זיך געקענט דערמאָנען, אז איך האָב אין דער ליאלקע קיינמאָל ניט
יפארגעסן?--- ער האָט געפילט איר ווארעמען אָטעם, װײַל גערעדט האָט זי, ניט אָפּטוליענדיק
:דאָס מויל פון זײַן אקסל,

-- װאָס עפּעס קומט דער ליאלקע אזא קאָװעד?

-- און דו, יאקאָוו... דו האָסט דען פארגעסן?..

-- שטעל זיך פאָר, -- האָט ער שמייכלענדיק געענטפערט. זי האָט ניט געזען זײַן שמייכל,
זי האָט אים געפילט אין קאָל,

אין דער װײַלע האָט זיך אים דערמאָנט יענער װײַטער פארנאכט, וען לוציע האָט אים
:דערציילט וועגן מערען, עס האָט אים אפסנײ א ברי געטאָן זײַן שולד קעגן איר, ווען ער האָט
דעמלט ניט מיט זײַן קאָל איבערגעפרעגט: ,א קינד!". עס איז גלײַך אופגעשװוּמען אין זיקאָרן
ייענער שיינער זוניקער אינדערפרי, ווען ער האָט א גליקלעכער געבראכט די דאָזיקע ליאלקע,
.געװאָלט אװעקטראָגן דאָס שפּילעכל מערען אינעם קינדערהיים, און לוציע האָט בעישעװװט
געזאָגט: , אן אוויירע, אזא טײַער שפּילעכל, די קינדער װעלן גלײַך צעברעכן די ליאלקע"..
און װוי גערן ער איז מאסקים געווען: ,ביסט גערעכט, טײַערע, זאָל טאקע בעסער די ליאלקע
:ווארטן אפן קינד אינדערהיים".

און וי אין יענעם װײַטיפארגאנגענעם אָװנט, האָט ער זיך אויך איצט א כאפּ געטאָן:
-- לאָמיר שוין גיין אין קינדערהיים און צונעמען מערען. אָט באלד... די רעגע... פאר-
שטייסט... ניין, איך פארשטיי אליין ניט פארװאָס האָבן מיר עס שוין לאנג ניט געטאָן?.. װאָס
!האָסטו מיר ניט געזאָגט: , יאקאָוו, װאָס ווארטסטו? פארװאָס נעמסטו ניט אָפּ דאָס קינד אהיים?
:און פריילעך: מײַן מאַמע האָט דאָך דיר וויפל מאָל געשריבן, אז אין די ווירטשאפטלעכע און

47

ביכלאל שטוביקע איניאָנים, זאָלסטו זיך ניט פארלאָזן אף מיר. און אפילע קיין אייצעס זאָלסטו
בא מיר ניט פרעגן, װײַל פון מײַנע אייצעס װועט לײַדן אונדזער ווירטשאפט, אונדזער גאנצער
לעבנסישטייגער. זע זשע זאָלסט פאָלגן מײַן מאמע.

דורך טרערן, װאָס האָבן געבלישטשעט אין אירע אויגן, האָט זי געקוקט אף יאקאָװון און
געשמייכלט.

18

א שטיין איז אראָפּ פונעם הארצן ניט בלויז בא די ארבעטערנס פון איר בריגאדע, נאָר
אויך בא פיל מענטשן פון זייער צעך און אפילע פון אנדערע צעכן אויך, ווען אין א שיינעם
טאָג האָבן זיי װידער דערזען לוציען א מונטערע, אן אופגעלייגט-שמייכלענדיקע, אזא, װי זי
זײַנען געװוינט געווען זי זען, און דעריקער אזא, וי זיי האָבן געװאָלט און געדארפט, אז זי
זאָל זײַן.

מאריע האָט נאָך פונדערװײַטנס, באגריסנדיק זיך מיט איר, געפרעגט:

-- ס'האָט גערעגנט, צי א ווינט האָט צעווייעט?

-- װאָס פרעגסטו? -- האָט לוציע אויך פונדערװײַטנס צו איר געשר;ען.

-- די כמארע, װאָס איז געהאנגען אף דיר, פרעג איך, האָט צעווייעט א ווינט, צי עס האָט
גערעגנט?

-- איך האָב אליין צעווייעט, -- האָט געענטפערט לוציע, שוין צוקומענדיק נאָענט צו מא-
ריען, גייענדיק באנאנד דורכן פאבריק-הויף אין צעך, האָט לוציע בעכיפּאָזנדיק דערציילט
מאריען וועגן אירע איבערלעבונגען פאר דער לעצטער צײַט.

מאריע איז געווען ביז גאָר ניט צופרידן מיט איר כאװערטע:

-- אליין אָנגעװײעט, אליין צעווייעט. זעסטו, אז ס'איז עפּעס ניט אזוי -- דארף מען זאָגן --
א צונג האָסטו, איך ווייס, -- און ניט זיצן און ווארטן ביז ער װעט זיך אָנשטױסן, װאָס דו
ווילסט פון אים. הערסטו, לוציע, ער האָט דיך טאקע אף אן עמעס ליב, -- איז מאריע געװאָרן
ניט אזוי שטרענג, --- אויב ער האָט, דערזעענדיק אף דער קאנאפּע די ליאלקע פארשטאנען,
װאָס דו האָסט דערבלי אין זינען... איך, צום בײַשפּיל, אף זײַן אָרט, װאָלט ארויס ניט וויסנדיק,
גלייב מיר... ווען דו זעצסט מיר אוועק אף דער קאנאפּע אפילע צען ליאלקעס מיטאמאָל..

לוציע האָט פולשטענדיק זיך בארויַקט. מערע איז נארטירלעך ארײַן אין זייער לעבן און
ניט זי אליין, לוציע, און ניט יאקאָוו, האָבן זיך שוין ניט געקענט פארשטעלן, וויאזוי האָבן זי
געקענט זײַן אָן איר. ס'האָט זיך אליין פון זיך באקומען, אז זייער פאמיליען-לעבן איז װי
צעטיילט געװאָרן אף צוויי צײַט-אָפּשניטן: ,ווען מערע איז נאָך ניט געווען מיט אונדז" און
,פונזינט מערע איז אינדערהיים."

מערען איז גראָד ניט לײַכט אָנגעקומען זיך צוגעוווינען צו איר נײַעם לעבן, כאָטש אלץ
איז איר דאָ געפעלן געװוען: די שפּילעכלעך -- איבערהויפּט די גרויסע, בלויאויגיקע ליאלקע,
װאָס זאָגט ,, מאמע".

סע זײַנען איר צום הארצן געווען די יינגעלעך און מיידעלעך פונעם הויף, מיט וועלכע
זי האָט זיך ערשט ניט לאנג באקענט אוֹן זיך שוין גוט באפרײַנדעט, ביז גאָר אינטערעסאנט
איז איר געווען אינעם קינדערגאָרטן: איר איז געפעלן געװוען, װי די מאמע אירע קוקט ארויס
דורכן פענצטער אין הויף און טוט זי שטיל א רוף א היים: ,מערעלע". ס'איז איר ליב געווען,
דערזעענדיק דעם טאטן ארלינקומען אין הויף, איבערלאָזן אינמיטן אפילע די אינטערעסאנטסטע
שפּיל, לאָזן זיך לויפן אים אנטקעגן מיט ברייט-צעשפּרײטע הענט, און קעדיי אלע זאָלן ויסן
צוֹ וועמען זי לויפט, שרײַען דערבלי הויך: , טאטע!"

איינמאָל, גאָר אומגעריכט סײַ פאר יאקאָוון, סײַ פאר לוציען, האָט מערע געזאָגט:

-- לאָמיר גיין צוגאסט אין מײַן קינדערהיים,

יאקאָוו האָט גאָרנישט ניט געזאָגט, האָט לוציע אויך אָפּגעשויגן.

מערע אָבער האָט ניט געטראכט זיך אָפּזאָגן פון איר פארלאנג:

-- טאטע, -- האָט זי געזאָגט, -- דו הערסט, לאָמיר גיין צוגאסט אין מײַן קינדערהיים.

מע האָט באשטימט גיין צוגאסט אין קינדערהיים דעם נאָענטסטן זונטיק.

אפן זונטיק האָט יעדערער פון זיי געווארט אף זײַן אויפן. מערע האָט זיך ניט געקענט
דערווארטן אפן זונטיק. יאקאָוו האָט א זאָג געטאָן לוציען, אז ער זעט ניט קיין נױטװענדיקײַט
אויספילן יעדן קאפּריז מערעס, ס'הייסט, לעבן מיטן קינדס סייכל, ביפראט, אז קיין פארגעניגן

3-0 18

פונעם וויזיט װועט קיינער פון זיי, גיכער פון אלץ, ניט האָבן. ניט מערע, און ניט די קינדער,
צו וועלכע זי קלײַבט זיך צוגאסט. בא די קינדער קאָן עס בלויז ארויסרופן א געפיל פון קינע,
זאָל זײַן אפילע פון א ניט קיין באגרײַפטער, ניט קיין באװוּסטזיניקער. װאָס ס'איז שײַעך מע-
רען, איז ניט קעדײַ איר אָנשױלעך באװײַזן אף וויפל ס'איז בעסער אינדערהיים, איידער אינעם
קינדערהויז. סײַ פאר אונדז, סײַ פאר איר איז ניט נייטיק דער דאָזיקער אויספיר, זאָל בא איר
בעסער זײַן דער געפיל, אז איר ארט לעבן האָט זיך פּאָשעט געענדערט, אָן אנאלאָגיעס, וועל-
כע דער באזוך קען ארויסרופן. זאָל בא איר בלײַבן אפן גאנצן לעבן א גוטע דערמאָנונג וועגן
יענער צײַט.

לוציע האָט אויך געפילט, אז ס'איז ניט קעדײַ גיין אינעם קינדערהיים, כאָטש די סיבע
האָט זי ניט געקענט אזוי קלאָר אויסדריקן, װי יאקאָוו, דעריבער, הערנדיק זײַנע רייד איז זי
געווען אנציקט און פארכידעשט, ויָאזוי האָט ער געקענט אזוי פּינקטלעך איבערגעבן אלץ,
וועגן װאָס זי האָט אויך געטראכט,

מערען האָט יאקאָוו געזאָגט:

-- זאָלסט וויסן, מערע, אז צוגאסט גייט מען דעמלט, ווען מע לאדט אײַן. דיך האָט מען
אין קינדערהיים ניט אײַנגעלאדן -- הייסט עס, אז דו וועסט זײַן ניט קיין געבעטענער גאסט.
ניט שטענדיק איז מען מיט אן אומגעבעטענעם גאסט צופרידן.

-- אוי, טאטע, װאָס רעדסטו? מע איז שטענדיק צופרידן מיט אן אומגעבעטענעם גאסט,
געדענקסט, וויפל מאָל פלעגסטו קומען צו מיר, ווען כ'פלעג דיך אויך ניט אײַנלאדן, און די
מאמע ניט אײַנלאדן, און ווען איר פלעגט קומען --פלעג איך שטענדיק זײַן צופרידן, איך
ווייס דאָך.

יאקאָוו האָט, שמייכלענדיק, א קוק געטאָן אף לוציען, מערע האָט איבערגעכאפּט דעם
דאָזיקן בליק זײַנעם, פארשטייענדיק אים, וי א סימען, אז זי האָט פולשטענדיק איבערצײַגט
די עלטערן, אז אן אומגעבעטענער גאסט איז אפילע אָנגעלײיגטער פון אן אײַנגעלאדענעם,
און א צופרידענע ארויסגעלאָפן אין הויף,

-- יאקאָוו, -- האָט לוציע מיט א געפאלענער שטים געפרעגט, --אָבער דו ביסט ניט קעגן
דעם, אז מיר זאָלן פונדעסטוועגן גיין אינעם קינדערהיים? דו ביסט אינגאנצן גערעכט, איך
פארשטיי... אָבער דאָך...

-- איך בין ניט קעגן... איך בין ניט פאר און ניט קעגן... איך האלט זיך אָפּ. געקוקט האָט
ער אף לוציען מיט פארליבטע אויגן, -- טו וי דו ווילסט, -- האָט ער געזאָגט, -- איך מעג זיך
אף דיר פארלאָזן. דו ביסט בא מיר א כאכאָמע...

זונטיק אינדערפרי, בייסן גרייטן זיך גיין צוגאסט אינעם קינדערהיים, זײַנען אופגעקומען
כלוקעדייעס צװוישן לוציען און מערען. יאקאָוו האָט געארבעט אין שכיינעסדיקן צימער, האָבן
זיי, וי שטענדיק אין אזעלכע פאלן, גערעדט שטיל, קעדיי ניט שטערן זײַן ארבעט. איצט האָבן
זיי זיך געקריגט אויך שטילערהייט. מערע האָט געװאָלט זיך פארפּוצן אין דער נײַער, װײַסער
זײַדענער פאטשיילע, מיטן גרויסן, רויטן, סאמעטענעם באנט, מיטן לאקירטן רויטן פּאסיקל אףת
דער טאליע, אָנטאָן די װײַסע, גלאנציקע שיכלעך, --ארופשלעפּן אף זיך די מאטאָנע, װאָס זי
האָט ניט לאנג באקומען דורך דער פּאָטשט פון דער באָבעשי בוניע, מיטנעמען די גרויסע
ליאלקע מיט איר גאנצן גארדעראָב, כוץ דעם נעמען אויך אלע שאכטלעך, װאָס זי, מערע,
פארמאָגט, מיט קאָלירטע בלײַערס, אָנגעגרײט אלע אלבאָמען, נײַע און מיט געמעלן, און א
גרויסע, מיט אָנגעצייכנטע רויטע און בלויע פּאסן, פּילקע. לוציע האָט לאנג און געדולדיק אָפּ-
גערעדט מערען דערפון, נאָר מערע האָט זיך געהאלטן שטאָל און אײַזן--זי װויל נאָר אזוי.

יאקאָוו האָט דערפילט, אז ניט גלאטיק גייט צו די צוגרייטונג צום וויזיט, כאָטש וועגן
זײיערע מאכלויקעס האָט ער ניט געהערט. ער האָט געעפנט די טיר פון זײַן צימער און דער-
זען, אז קיין טאָעס האָט ער ניט געהאט,

לוציע איז אָפּהענטיק געזעסן אף דער קאנאפּע, און מערע, װי א סאָלדאט אף דער וואך,
איז געשטאנען לעבן איר טישל מיט די שפּילעכלעך, אף וועלכן עס זײַנען איצט אין א גרויסער
אומאָרדענונג אָנגעװאָרפן געווען אלע אירע אלבאָמען, שאכטלעך מיט בלײַערס, די ליאלקע,
דאָס קעסטל מיט די ליאלקע-מאלבושים, און פונויבן, אפן גאנצן האָב און גוטס האָט זיך גע-
הויכט די פּילקע.

-- עפּעס איז בא אײַך צו שטיל, מײַנע טײַערע, -- האָט ער געזאָגט און זיך געזעצט אף
דער קאנאפּע, מיט איין האנט ארומגענומען לוציען, אויסגעשטרעקט די צווייטע האנט מערען,
א װוּנק טוענדיק דערבײַ צו איר: ,קום אהער, אָט האָב איך פונדײַנעטוועגן אויך א האנט".. --
מערע האָט זיך ניט גערירט פון אָרט.--װאָס האָסטו עפּעס געמאכט אן אויסשטעלונג פון
דײַן פּארמעגן?! צי עפשער קלײַבסטו זיך, גייענדיק צוגאסט, מיטנעמען דאָס אלץ מיט זיך!

49

וועסט עס אליין טראָגן, צי די מאמע דארף דיר העלפן? צי עפשער װועט עס דער מאמען אויך
זײַן שווער, דעמלט װעל איך זיך אויך אײַנשפּאנען? הא?

יאקאָוו האָט גערעדט ניט בייז, אָבער מערע האָט דערפילט, אז ער איז ניט צופרידן. זי
האָט געשוויגן. לוציע האָט געזאָגט:

-- טאָמער איז װײיניק אָט דער באגאזש, וויל זי זיך נאָך אױיספּוצן אין דער נײַער װײַ-י
סער פאטשיילע, מיט די שיכלעך, װאָס די באָבעשי האָט איר געשענקט,

-- קלײַב דיר אויס, מערע, איינס פון די צוויי: אָדער פאָלג די מאמע, און דעמלט װעט
זי מיט דיר גיין, אָדער טו, װי דו ווילסט -- פארפּוץ זיך, װי דו װוילסט, נעם מיט, װאָס דו
ווילסט -- און גיי אליין,

מערע האָט אויסגעקליבן דאָס ערשטע.

לוציען האָט א טיאָכקע געטאָן דאָס הארץ, ווען, צוקומענדיק צום קינדערהיים, האָט זי
דערזען, װי דער געקינצלט-צונויפגעשמאָלצענער פון מעטאלענע דרענגלעך, דרײַעקלעך און
קײַלעכלעך פּארקן, איז געדיכט באקלעפּט מיט קינדערשע נײַגעריקע פּענעמלעך, װאָס קוקן
ארויס אינדרויסן. זי האָט זיך פאַָרגעשטעלט די צײַט, ווען זי פלעגט גיין אהער צו מערען,
און מערע האָט פּונקט אזוי, וי אָט די קינדער, וועלכע שטייען איצט באם פּלױט, ארויסגעקוקט
אף איר. כאָטש אָט די צײַט איז שוין געווען א גוטע, אויב פארגלײַכן זי מיט אנדערע צײַטן..
א גוטע, אָבער װי קומט זי צו דער װאָס איז איצט! איצט ווארט אף זיי אינדערהיים יאקאָוו,
איצט גייט מערע באנאנד מיט איר, זאָל זײַן, אז גיין גייט זי אן אָנגעדרודלטע, א ניטצופרי-
דענע, אָבער זי קוקט מער ניט ארויס דורכן פּלױט אף איר, און דעריקערשט -- מערע באגלייט
זי ניט מיט די אויגן, פרעגנדיק שטום: ,ווען װועסטו ווידער קומען?" מערע װעט מיט איר
איניינעם שפּעטער א ביסל אוועקגיין פונדאנען, אוועקגיין אין זייער ליכטיקער און גליקלע-
כער היים,

באם פּלױט האָט לוציע גלײַך דערזען אייניקע נײַיַנקע קינדער. אנדערע האָט זי געקענט
נאָך פון יענער צײַט, ווען מערע איז דאָ געווען. די קינדער האָבן גלײַך דערקענט סײַ מערען,
סײַ לוציען, פארשעמט געשמייכלט צו זיי, און עמעץ האָט א געשריי געטאָן אין הויף:

-- מערע מיט דער מאמען זײַנען געקומען,

אין הויף האָט מערע זיך גלײַך געלאָזט לויפן צו די קינדער, און לוציע האָט געזאָגט:

-- כ'וועל גיין זיך זען מיט מאלקע מאָיסײיעוונע, מיט ראָזע גריגאָריעװונען און מיט טא-
ניעטשקען (אזוי. האָבן די קינדער היימיש גערופן די יונגע קעכנע),

מאלקע מאָיסייעוונע האָט זיך דערפרייט מיט לוציען, פאנאנדערגעפרעגט זי וועגן איר
לעבן, וועגן דער ארבעט, אָבער דעריקערשט האָט זי אינטערעסירט מערע,

-- אלץ איז בא אונדז גוט, -- האָט לוציע געזאָגט, ---אָבער מערע בענקט נאָכן קינדער-
הויז, נאָך די דערציִערנס, נאָך די קינדער. אלץ, װאָס עס קומט איצט פאָר ארום איר, -- אין
שטוב, אין קינדערגאָרטן, אין הויף -- פארגלײַכט זי מיטן קינדערהיים, און אלע מאָל קומט
אויס בא איר, אז אין קינדערהיים איז בעסער. שטענדיק הערט מען פון איר: , און בא אונדז
אין קינדערהיים..." האקלאל, זי האָט א מוסטער.

מאלקע מאָיסײעװונע האָט דערוף געענטפערט:

-- מיר סטארען זיך, פארשטייט זיך, אז די קינדער זאָל בא אונדז זײַן גוט, אָבער א
קינד דארף וואקסן ניט אין קיין קינדערהיים, נאָר אין שטוב בא זײַנע עלטערן.

געמיטלעך שמועסנדיק, זײַנען זיי ארויס אין הויף און דערזען, אז מערע, עפּעס אזוי װי
א פארלוירענע, שטייט איינע אליין בא דער זײַט, און די קינדער ארום און ארום שפּילן זיך --
אייניקע שפּילן אין פּילקע, אנדערע ---זיצן אף א באנק און הערן מיט גרויס אינטערעס, װאָס
א מיידעלע דערציילט זיי, װײַטער א ביסל -- גייט א שפּיל אין קלאסן, אינעם ארומגעגרײַזעטן
װאָליער מיט װײַסן זאמד פורעמען מיידעלעך , באבקעס".

-- קינדער, -- האָט מאלקע מאָיסײיעוונע געזאָגט הויך און שטרענג, -- אזוי באגייט מען זיך
מיט א גאסט? געלאָזט זי שטיין אינמיטן הויף, ניט גענומען זי אין אײַער שפּיל... װאָס הייסט
עס?

-- װײַל זי איז א בארימערן, -- האָט געזאָגט דאָס מיידעלע, וועלכע האָט דערציילט קלע-
נערע קינדער א מײַסע, ---מיר האָבן זיך דערפרייט מיט איר. פּאָליע, -- זי האָט אָנגעװיזן אף
א מיידעלע, װאָס איז געזעסן לעבן איר אף דער באנק, -- האָט איר גלײַך געשענקט איר גע-
שליפן גלעזל, דורך וועלכן מע זעט אלץ ארום אין פארשיידענע קאָלירן, סלאווע האָט איר
ארױיסגעטראָגן אירע שטיקעלעך געקווייטלטן צײַג, וועלכע עס האָט איר געהאט געשענקט די
נייטערקע, װאָס האָט אונדז גענייט די פאָרהאנגלעך. און מערע שטייט און בארימט זיך: ,בא
אונדז אין קינדערגאָרטן... בא אונדז אין הויף... איך האָב א גרויסע ליאלקע, װאָס מאכט צו די

0

אויגן, ווען מע לייגט זי שלאָפן... מײַן ליאלקע עפנט די אויגן, ווען מע זעצט זי אוף... מליַן
ליאלקע קען ריידן.. מיר האָבן אויך מיט װאָס זיך בארימען, נאָר מיר בארימען זיך ניט.

מאלקע מאָיסייעוונע האָט געזאָגט:

-- ביסט גערעכט, מאניע. ס'איז ניט שיין זיך בארימען. און מערע איז קיינמאָל קיין בא-
רימערן ניט געווען. ס'זײַנען פאראן ליאלקעס, װאָס מאכן צו און עפענען די אויגן, װאָס זאָגן
,מאמע". זי האָט אלַך פּאַשעט דערציילט, אז זי האָט אזא ליאלקע, און אײַך האָט זיך אויס-
געוויזן, אז זי בארימט זיך.

די פּילקע האָט זיך נאָך א ביסל א קײַקל געטאָן און געבליבן ליגן אף דער ערד, קיין נײַע
,באבקעס" זײַנען ניט צוגעקומען, א מיידעלע איז געבליבן שטיין אף איין פיסל אינמיטן פונעם
אָנגעצײיכנטן אף דער ערד קלאס, דערנאָך ניט דרייסט אראָפּגעלאָזט אויך דאָס צווייטע פיסל,

-- אנו, -- האָט מאלקע מאָיסײיעװונע זיך געװוענדעט צו א ייַנגעלע, לעבן וועמעס פיס עס
איז געבליבן ליגן די פּילקע, -- לאָמיר זען, װי דו קענסט ווארפן די פּילקע, וויטיע, און וי
מערע קען כאפּן..

צי וויטיע האָט ניט גוט א װאָרף געטאָן, צי מערע האָט ניט פלינק אונטערגעשטעלט
די הענט -- די פּילקע איז געבליבן ליגן ניט װײַט פון איר. א מיידעלע איז צוגעלאָפן צו מערען,
גענומען זי פאר א האנט און געזאָגט:

-- קום שפּילן אין קלאסן,

אינגיכן זײַנען לוציע מיט מערען אוועק אהיים.

דעם גאנצן וועג צוריק האָבן זיי, װי אהינגייענדיק, געשוויגן,

אין שטוב איז לוציע ארײַן אליין, מערע איז געבליבן אין הויף מיט די קינדער.

יאקאָוו האָט געזאָגט:

-- איך סו א קוק אין פענצטער -- עמעס, ניט דאָס ערשטע מאָל זינט איר זײַט אוועק,
כ'האָב אף אײַך שוין לאנג ארויסגעקוקט -- ערשט איך זע, מײַן פּאָרל גייט, אָבער לויטן גאנג
האָט זיך מיר אויסגעוויזן, אז עפּעס גייט איר ניט איבעריק פריילעך..

-- טאקע ניט פריילעך, -- האָט געזאָגט לוציע, און דערציילט יאקאָװן, פון װאָס עס בא-
שטייט דער ,ניט איבעריק פריילעך,"

-- דאָס טוג ניט, -- האָט יאקאָוו געזאָגט פארקלערט, --עס טאָר בעשומויפן בא איר ניט
בלײַבן קיין שלעכטע דערמאָנונג וועגן קינדערהיים. ס'איז נייטיק, ס'איז זייער וויכטיק, אז דעם
קינדערהיים זאָל זי דערמאָנען בלויז צו גוטן, דערמאָנען אזוי, װי ער איז ווערט צו דערמאַנט
ווערן, און ניט בלויז איצט, אפילע אין דער טיפער עלטער -- שטעלסט זיך פאָר אונדזער מערע
אן אלטיטשקע!?-- זאָל די דערמאָנונג אירע וועגן דעם קינדערהיים, וועגן איר דעמלטיקן לעבן
זײַן א ליכטיקע, א ווארעמע, א פריידיקע. זאָרג ניט, מיר װעלן עפּעס צוטראכטן... מע וועט מוזן,
װײַזט אויס, ווידער גיין אהין מיט א וויזיט.

19

די געשיכטע האָט זיך אָנגעהױבן פון א צופעליקײַט, פון א קלײיניקײַט, קען מען זאָגן.

אין גאָרקיך פון פאבריק, בייסן ווארמעס-איבערײַס, האָט לוציע לאנגזאם זיך גערוקט נאָך
די עטלעכע מענטשן, װאָס זײַנען געשטאנען פאר איר, מיט טעצלעך אין די הענט, און ניט
באמערקט אפילע, וי זי איז שטיין געבליבן באם פענצטערל, דורך וועלכן א יונגע פרוי, אין
א װײַסן פארטעך מיט א װײַס טיכעלע אפן קאָפּ, האָט מײַסע זשאָנגליאָר דערלאנגט טעלער
מיט פארשיידענע מײַכאָלים -- ערשטע און צווייטע געריכטן, גלעזער טיי, קאווע. לוציע האָט
אפילע ניט גלײַך פארשטאנען, װאָס פרעגט בא איר די קעכנע, און אפּאָנעם ניט דאָס ערשטע
מאָל, מאכמעס עס האָבן איר אזוי װי געקלונגען אין די אויערן עטלעכע מאָל איינע און די
זעלבע װערטער:

-- איז װאָס זשע פארלאנגט איר: באָרשטש אָדער זופּ! קאָטלעטן, צי א געקאָכט שטיקל
פלייש? טיי, צי קאװוע?

-- גיט מיר, ביטע, קאָטלעטן און א גלאָז טיי.

מיטן טעצל אין די הענט איז זי שטיין געבליבן אינמיטן עס-צימער, פּונקט װי עמעצער
װאָלט איר געבן צוהאלטן דאָס טעצל, האלט זי עס טאקע, ביז מע װעט עס בא איר נעמען
פון די הענט,

װער ווייסט, וויפל זי װאָלט אזוי געשטאנען, ווען טויבע טוט זי ניט קיין רוף:

-- לוציע, קום אהער, -- האָט זי געזאָגט, -- זעץ זיך לעבן מיר. אָט איז א פרײַ בענקל. זי
האָט צוגענומען פונעם בענקל איר בלאָוו װאָלן קאָפּטל, אופגעהאנגען עס אפן ווענטל פון איר
שטול, און קריטיש באטראכט לוציעס ווארמעס:

-- זע, װאָס האָסטו ניט גענומען קיין באָרשטש? גיי שוין און נעם זיך א טעלער באָרשטש,
גיי צו צו דער קעכנע און זאָג איר: ,כ'האָב ערשט גענומען בא אײַך קאָטלעטן און פארגעסן
נעמען דאָס ערשטע געריכט". ס'איז ניט קיין באַרשטש -- ס'איז װײַן.

-- קיין באָרשטש וויל איך ניט, -- האָט געזאָגט לוציע.

-- דו ווייסט, װאָס דו ווילסט... גי נעם אומיסטן א לעפל און פארזוך מײַן באָרשטש,
וועסטו דעמלט האָבן א סימען, צי דו ווילסט, צי דו ווילסט ניט.

לוציע האָט א שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ אף ,ניין", ניט אופהערנדיק טראכטן, אז הײַנט
װעט זי דאָס ערשטע מאָל אין לעבן ארויסטרעטן אף א פארזאמלונג. זי װעט לייענען א
פאָרטראָג און איר פאָרטראָג װעלן הערן אלע קאָמיוגיסטן פון פאבריק, פיל פון די יונגע
ארבעטער און ארבעטערנס, װאָס גרייטן זיך ערשט אין קאָמיוג, און דעריקערשט -- עלטערע
ארבעטער, וועלכע באזוכן אָפט זייערע קאָמיוגישע פארזאמלונגען.

מיט עטלעכע טעג צוריק איז צו לוציען צוגעגאנגען דער סעקרעטאר פונעם קאָמיוגישן
קעמערל פון פאבריק, די כיינעוודיקע און שטילע ראָכעלע קאדאָמסקע, און געזאָגט:

-- עפשער װאָלסטו זיך אונטערגענומען אף דער קומענדיקער קאָמיוגישער פארזאמלונג
איבערלייענען א פאָרטראָג וועגן דער סטאכאנאָווישער באוועגונג? א פאָרטראָג אף א מינוט
פינף און צוואנציק, דרײַסיק?! מאטעריאלן װעט דיר אונטערקלײַבן אונדזער ביבליאַטעקערן
בערטע איליניטשנע, דו װעסט זיי דורכארבעטן, װי עס געהער צו זײַן, און טאָמער װועסטו
עפּעס ניט קענען באהערשן, האָסטו אינדערהיים, װי איך האָב געהערט, גאָר ניט קיין שלעכטן
קאָנסולטאנט. נו, װאָס װעסטו זאָגן? -- האָט ראָכל געפרעגט.

-- מאסקים, -- האָט לוציע מיט איין װאָרט געענטפערט אף אירע ביידע פראגעס.

אינדערהיים האָט לוציע, ארויסלייגנדיק פונעם קוישל פּראָדוקטן, וועלכע זי האָט אײַנגע-
קויפט, גייענדיק פון דער ארבעט, אוועקגעלייגט אפן טיש א היפּש פּעקל, אקוראט א פארי
וויקלטס אין װײַסן פּאפּיר, אן ארומגעבונדנס מיט א שטריקל. זי האָט פאנאנדערגעבונדן דאָס
שטריקל, פאנאנדערגעוויקלט דאָס פּאפּיר, און ווען יאקאָוו האָט גענומען בלעטערן די עטלעכע
קלענערע און גרעסערע בראָשורן, וועלכע זײַנען געווען אינעם פּעקל (וועגן אלעקסיי סטאכא-
נאָוון, וועגן פּיאָטער קריװאָנאָסן, וועגן מאר;ע דעמטשענקאָ, װעגן ניקיטע איזאָטאָװן און
וועגן יעװודאָקיע און מאריַע װינאָגראדאָווס) האָט לוציע געזאָגט:

-- אונדזער סעקרעטאר פון קאָמיוגישן קעמערל--ראַכעלע קאדאָמסקע, --כ'האָב דיר
דערציילט וועגן איר, דו געדענקסט? -- האָט מיר פאָרגעלייגט, אז כ'זאָל אף דער קומענדיקער
קאָמיוגישער פארזאמלונג פון פאבריק איבערלייענען א פאָרטראָג: ,די קוואלן פון דער סטא-
כאנאָווישער באוועגונג בא אונדז אין לאנד". ,נישקאַשע, -- האָט געזאָגט מײַן קאָמיוגישער

92

סעקרעטאר, -- דו האָסט אינדערהיים א גוטן קאָנסולטאנט, זאָל ער דיר העלפן זיך צוגרייטן
צום פאָרטראָג",

-- נו, וויבאלד אזוי, דארף עס הייסן, אז סײַ דו, סײַ איך האָבן באקומען איין קאָמיוגישע
פארגעבונג? מיר װעלן זיך ספּראווען מיט דער דאָזיקער פארגעבונג. הא, וי מיינסטו! -- האָט
ער געלאכט,

אין מעשעך פון העכער א װאָך צײַט, ווען לוציע פלעגט פֿארענדיקן די שטוביקע ארבעטן,
יאקאָוו פלעגט אוועקגיין אין זײַן צימערל , אן ארבעט טאָן", מערע פלעגט זיך לייגן שלאָפן,
פלעגט לוציע צורוקן דעם טאָרשער צו א װײַטערן ווינקל פון טיש, פארשטעלן די שײַן פו"
נעם לאָמפּ פון מערעס זײַט מיט ביכער און צײַטונגען און זיך זעצן גרייטן דעם פאָרטראָג.
וויפל פרייד, וויפל עמעסן גענוס עס האָט איר פארשאפן די ארבעט גופע. ערשטנס, איז דאָס
לעבן פון די דאָזיקע בארימטע מענטשן זייער אינטערעסאנט. עס גלייבט זיך אפילע ניט, אז
געוויינלעכע מענטשישע הענט קענען אזויפיל אופּטאָן. גויװוער זײַן אזעלכע שװעריקײַטן
אופהייבן און פירן נאָך זיך אזויפיל מאסן מענטשן. עס האָט איר אויך האנאָע געטאָן, ווען
זי פלעגט זיך פאָרשטעלן, וי זי שטייט אף דער בינע, באם שמאָלן, הויכן טישל, און דער
גאנצער זאל מיט מענטשן קוקט אף איר, אלע הערן, וי זי דערציילט אָט דאָס אלץ, װאָס זי
פארשרײַבט אזוי פלײַסיק אינעם שילערשן העפט, וועלכן זי האָט ספּעציַעל צוליב דעם פאָר-
טראָג געקויפט. עפשער װעט איר עמעצער אפילע נאָכן פאַרטראָג אירן זאָגן, אז אים איז
געווען זייער אינטערעסאנט הערן, וועגן װאָס זי האָט דערציילט. זי אליין זאָגט דאָך שטענ"
דיק, ווען עמעצנס אן ארויסטרעטונג אף א פארזאמלונג געפעלט איר. זי האָט איבערגע-
לייענט און פארנאָטירט אלע בראָשורן, אלץ האָט זי פארשטאנען, גאָרנישט ניט געדארפט
פרעגן בא יאקאָוון. ער האָט אפילע א שפּאס געטאָן:

-- לוציע, פארגעס ניט זאָגן דײַן ראָכעלע קאדאָמסקע, אז זי זאָל פון מײַנעטװעגן אויס-
זוכן אן אנדער פארגעבונג, מאכמעס די דאָזיקע האָסטו אויסגעפילט אליין,

אין עטלעכע טעג ארום האָט לוציע געזאָגט:

-- יאקאָוו, אז דו װעסט פארענדיקן דײַן ארבעט, און װועסט װעלן אויסהערן מײַן פאָר-
טראָג -- זאָלסטו מיר זאָגן,

-- איך, זאָג דיר שוין --- איך װויל אויסהערן דײַן פאָרטראָג.
= זי האָט זיך אײַנגעמאָסטעט באם טיש, געעפנט דעם העפט -- גרייט לייענען. יאקאָוו האָט
זײַן בענקל צוגערוקט צו אירן, זיך אָנגעבױיגן, ארײַנקוקנדיק אין העפט,

-- ניין, -- האָט זי געזאָגט, -- דו זעץ זיך אנטקעגן מיר און הער. איך װעל אליין לייענען,

אזוי װי לוציע האָט געהאט אן עמעסן פארגעניגן, ווען זי האָט געגרייט איר פאָרטראָג,
אזוי האָט אויך יאקאָוו געהאט ניט קיין קלענערן פארגעניגן, הערנדיק דעם פאָרטראָג. ער
האָט געטראכט וועגן דעם, וי טיף און וי קלוג זי האָט באנומען דעם מאטעריאל. און דעם
פאָרטראָג האָט זי בעפיירעש געשריבן מיט אייגענע וװוערטער, ניט איבערגעשריבן פון די
בראָשורן, װי עס מאכט זיך בא אנדערע פאַרטרעגער. די אויספירן, װאָס זי מאכט -- האָט ער
א טראכט געטאָן, זײַנען א ביסל קינדערש, א ביסל נאיוו, עס פעלט זיי די פילאָסאָפישע או-
פאסונג פונעם מאטעריאל, אָבער דער פאָרטראָג איז א פאָרטראָג, וועלכן עס מעג אָנשטײן
אויסהערן ניט בלויז דער יוגנט פון דער היגער טריקאָטאזש-פאבריק,

-- יאקאָוו, נו, װיאזוי? װאָס װעסטו זאָגן? -- האָט זי געפרעגט און פארמאכט דעם העפט.

ער האָט צוגערוקט דעם העפט צו זיך,

-- װוייסטו װאָס, לוציע? פּרוּוו לייענען דעם פאָרטראָג, ניט ארײַנקוקנדיק אין העפט.
דערצייל מיר אלץ, װאָס דו האָסט פארגעדענקט פון דעם, װאָס דו האָסט פארשריבן. איך
ווייס, אז דעם פאָרטראָג האָסטו געשריבן מיט דײַנע װערטער. כ'האָב א לייען געטאָן דעם
מאטעריאל. נו, הייב אָן. װאָס קוקסטו אף מיר אזוי דערשראָקן? דו דערציילסט דאָך אויסגע-
צייכנט גאנצע ביכער. האָסט מיר אזוי גוט דערציילט לעוו טאָלסטאַָיס אנא קארענינא,
בערגעלסאָנס ,נאָך אלעמען"..

-- ס'איז דאָך ניט איינס און דאָס זעלבע... איין זאך איז דערציילן דעם אינהאלט פון א
ביכל, און גאָר עפּעס אנדערש איז א פאָרטראָג.

-- פארשטייט זיך, אז ס'איז ניט איינס און דאָס זעלבע... נאָר דו פאָלג מיך -- פּרוּוו זיך...

זי האָט צוגעמאכט די אויגן, אָנגעהױבן זיך פאָרשטעלן, אין וועלכן סיידער, װאָס און
וועגן וועמען זי האָט געשריבן, זיך בוילעט דערמאָנט וועלכע געפילן, געדאנקען, פארגלליכונ-
גען, עס האָבן דערװועקט אין איר הארצן יעדער איינער פון די װוּנדערלעכע מענטשן, און זי
האָט מיט הארץ, מיט געפיל, אָט אזוי װוי זי דערציילט יאקאָוון וועגן איבערגעלייענטע קינסט-

23

לערישע װערק, דערציילט אים מיט אלע אײינצלהײַטן, וועלכע זי האָט פארגעדענקט, ועגן
די דאָזיקע ארבעטער-מענטשן.

-- אויסגעצייכנט!-- האָט געזאָגט יאקאָוו, ווען זי האָט פארענדיקט איר פאָרטראָג, און
דו האָסט געזאָגט: ,איך װעל ניט קענען". איך האָב פארשטאנען, אז דו װעסט קענען. און נאָך
וויַאזוי קענען. קומט אויס, אז איך ווייס בעסער, פון דיר, װאָס דו קענסט... זעסט...

אף דער ארבעט איז לוציע געקומען אן אױסגעפּוצטע. יאקאָוו האָט איר געייצעט:

-- דער הײַנטיקער טאָג איז דאָך בא אונדז ניט קיין געוויינלעכער מיטװאָך.. כ'װאָלט
דיר געראטן אָנטאָן דאָס בלויע קרעפּדעשינענע קלייד.

אין צעך, דערזעענדיק זי א יאָמטעװדיק-אױסגעפּוצטע, האָבן זיך דערהערט מיטאמאָל
עטלעכע שטימען:

-- גײיסט הײַנט ערגעץ נאָך דער ארבעט? ס'הענגט דאָך א מעלדונג, אז הײַנט לייענסטו
א פאָרטראָג אף דער קאָמיוגישער פארזאמלונג..

מאריע האָט געזאָגט:

-- צוליב דעם טאקע האָט זי זיך אָנגעטאָן יאָמטעװדיק. מע דארף קענען אמאָל זיך אָנ-
שטויסן, ניט גלײַך פרעגן... -- און פריילעך א װוּנק געטאָן צו לוציען.

ארבעטנדיק, האָט לוציע די גאנצע צײַט געווארט אף דער פארזאמלונג מיט הארץיצי-
טערניש, אפילע מיט מוירע. זי האָט זיך נערווירט, ניט געקענט געפינען זיך קיין אָרט. װאָס
קומט מיט איר פאָר האָט זי ניט געקענט פארשטיין. צום פאָרטראָג האָט זי זיך צוגעגרייט
גוט. אויב יאקאָװו זאָגט -- גוט, איז גוט. גלאט אין דער וועלט ארײַן װעט ער אזוינס ניט זאָגן.
אייניקע יונגע ארבעטער און ארבעטערנס שמייכלען צו איר הײַנט באזונדערס ליב, וי וועלנ-
דיק זי דערמונטערן מיט זייערע פרײַנטלעכע בליקן און שמייכלען. אנדערע זאָגן איר גוט-
ברודעריש:--- האלט זיך, האָב קיין מוירע ניט... זייער מעכאניקער האָט איר צוגעזאָגט אפּלאָ-
דירן, אז די װוענט װעלן ציטערן... און זי האָט מוירע, זי איז ניט רויַק... טאָמער װעט זײַן ניט
אזוי...

טויבע האָט געזאָגט:

-- פארשפּאָרסט גיין נאָכן לעפל... ס'איז שוין נאָכן באָרשטש... און װאָס האָסטו צו דײַנע
קאָטלעטן? די קאָטלעטן זײַנען אויך זייער געשמאקע... האָסט פארגעסן אין זיי, צי װאָס? און
ביכלאל געפעלסטו מיר הײַנט ניט... ווידער איז עפּעס ניט אזוי אינדערהיים?

-- ניין, מומע טויבע, -- האָט לוציע געזאָגט, -- אינדערהיים איז בא אונדז גוט, װאָס בע-
סער קען ניט זײַן. איר שטעלט זיך פאָר, װי גליקלעך איך בין, ווען כ'זע װי יאקאָוו נעמט
מערען אף די הענט, און זעצט זיך מיט איר איניינעם צום שרײַבטיש זיך גרייטן צו די לעק-
ציעס, צי טאָן זײַן ארבעט, זײַנע ארטיקלען שרײַבן. ער טוט זיך זײַנס, און זי זיצט שטילער-
הייט בא אים אף די הענט. לעבן זײַנע ביכער ליגט איר אלבאָם, אין וועלכן זי מאָלט שטי-
בעלעך, װאָס דורך די ווענט זעט מען א טיש, א וואזאָנע, בענקלעך, װי איבערגעקערטע צי-
פערן , פיר". זיצט ארויסגעשטעקט די צונג, סאָפּעט אונטער צוביסלעך, רײַסט אים אפילע
אמאָל אָפּ פון דער ארבעט: ,טאטע, װאָס האָב איך אָנגעמאָלט? אנו, טרעף". און ער טרעפט,
צי ער טרעפט ניט, נאָר עס שטערט אים ניט. ,עס ארבעט זיך מיר בעסער, ווען זי זיצט אזוי
מיט מיר, -- זאָגט ער און לאָזט מיר ניט צונעמען זי אין צווייטן צימער. אנומלטן האָט מען
מערען אין קינדערגאָרטן געמאכט אן אײַנשפּריצונג קעגן מאָזלען. ס'איז זייער א שװערע
אײַנשפּריצונג, קימאט אלע קינדער האָבן באקומען דערפון היץ --אָבער מאכן די אײַנשפּרי-
צונג האָט מען אומבאדינגט געדארפט, װײַל מאָזלען איז נאָך ערגער --- איז ער א גאנצע נאכט
אָפּגעזעסן מיטן קינד אף די הענט. מיך האָט ער ניט געלאָזט. ,גיי שלאָפן, לוציע, -- האָט ער
אין איין קאָל געטײַנעט, -- טו מיר צוליב..." און אליין א גאנצע נאכט קיין אויג ניט צוגע-
מאכט,

-- איז דאָך טאקע גוט, -- האָט געזאָגט טויבע, -- װאָס זשע גייסטו ארום, װי אין אוילאָם
האטויע?

-- מומע טויבע, איך לייען דאָך הײַנט א פאַרטראָג אף דער קאָמיוגישער פארזאמלונג.
ס'איז מײַן ערשטער פאָרטראָג אין לעבן, האָב איך מוירע, אז ס'זאָל עפּעס זײַן ניט אזוי..

טויבע האָט דערפון קיין לאנגע שיִעס ניט געמאכט:

-- יעדער אָנהייב איז שװער, --האָט זי געזאָגט, -- דײַן צווייטער פאָרטראָג װעט זײַן
בעסער... איך וויל מיט דיר ריידן גאָר וועגן עפּעס אנדערש... כ'האָב זיך שוין לאנג געקליבן
עס טאָן... ס'איז א ביסל וויכטיקער, װי דער הײַנטיקער פאָרטראָג דײַנער. און הער אוף זוכן
אומזיסטע יעסורים... אגעוו, פאר װאָס דו זאָלסט זיך ניט נעמען, טוסטו אָפּ די ארבעט גוט.
מיין איך, אז דײַן פאָרטראָג װעסטו אויך מיט גאָטס הילף איבערלייענען ניט ערגער, װי אנ-

54

דערע. דו זאָג מיר בעסער, ווען קלײַבסטו זיך אין א גוטער שאָ װערן א מאמע? מע דארף עס
איבערקומען, און אָפּלײגן אין דער לאנגער באנק דאָס טראָגן, מיטן האָבן..

-- איך בין שוין באלד זעקס יאָר א מאמע, און יאקאָוו --א טאטע, מערע איז דאָך אונד-
זער קינד... װאָס זשע, איך ווייס ניט..,

-- א מאָשל.., װאָס ווייס איך ניט? דו ווייסט ניט.. דו האָסט ליב דאָס קינד, און יאקאָװו
האָט עס ליב --ער האָט דיך ליב, און װאָס דיר איז ליב --- איז אים אויך ליב --אָבער פון
קיין עמעסער מוטערלעכער ליבע ווייסטו ניט, װי שטארק דו זאָלסט ניט ליב האָבן מערען.
אָט די בעעמעס אופריכטיקע ליבע דײַנע צום קינד איז סליווי ניט ענלעך אף יענער גוואל-
דאָװונער ליבע, װאָס וואקסט אָן אין דער מוטערס הארץ, אונטער וועלכן זי טראָגט דאָס
קינד...

-- אוי, טויבעניו, -- האָט לוציע געזאָגט, -- לאָמיר שוין גיין, דער איבערײַס װעט זיך
באלד ענדיקן..,

20

ווען עס פאלן זוימען אף א גינסטיקן באָדן, טרינקען זיי פון דער ערדס אומויסשעפּלעכע
קעלערס די מילדסטע און שטארקסטע געטראנקען, און דער זאפט-געטראנק צעשפּארט די
איידעלע זוימען-הײַטלעך, ווערן די זוימען פולע, דורכזיכטיקע, און אויס דאנקבארקײַט דער
בארעמהארציקער ערד קלאמערן זי זיך אין איר אײַן מיט זייערע אמאָל דינע, װי פעדעמ-
לעך, אמאָל שווערע און פעסטע, װי שטריק (ס'איז געװוענדט אין די זוימען) װאָרצלען, און
ערשט דערנאָך הייבן אָן שפּראָצונגען זיך רײַסן אינדערהייך, צו דער זון, מיט אלע קויכעס
צעשפּארן די ערד, און אויב אף זייער וועג צו דער זון ליגט א שטיין, מאכט אויך ניט אויס,
זיי בויערן דורך דעם שטיין, די איידעלע, ווייכע, דינע שטענגעלעך, און דערנאָך שוין קומען
זיי צוהילף די זוניקע שטראלן, די רעגנס מיט די וינטן, און די זוימען וואקסן -- צעוואקסן
זיך אין ביימער, אין קוסטעס, אין זאנגען, אין קווייטן, אין גראָזן -- ס'איז װוידער געווענדט
אין די זוימען...

און ווינטער..,

קינדער קײַקלען צונויף א שניי-קנויל, װי א קליינע פּילקע די גרייס, דערנאָך קײַקלען
זיי, קײַקלען די פּילקע אף א פארשנייטן מעהאלעך, ווערט זי גרעסער. דער קנויל נעמט ארוף
אף זיך דעם שניי, װאָס ליגט אף זײַן וועג, און די קינדער שטעלן זיך ניט אָפּ, קײַקלען דעם
שניייקן קנויל װײַטער און װײַטער, און ער נעמט אלץ ארוף אף זיך דעם שניי און װערט
אלץ גרעסער, ביז עס קלעקן שוין ניט די קינדערשע קויכעס א ריר טאָן דעם שניייקנויל
פון אָרט,

עפּעס ענלעכס איז פארגעקומען מיט לוציען נאָך דעם, װי טויבע האָט איר װײַבעריש-
פּראָסט, אָן קיין שום זײַטיקע געדאנקען געגעבן צו פארשטיין, אז דער עמעסער, דער הער-
לעכער מוטערלעכער געפיל ווארט ערשט אף איר, אז דער דאָזיקער געפיל דרעמלט דער-
װײַל אין איר הארץ, נאָך ניט קיין אופגעװעקטער, אז מע דארף אים ערשט אופוועקן, און
טאָן װעט עס קענען בלויז דאָס קינד, װאָס זי, לוציע, װעט טראָגן אונטערן הארצן. לוציע
פארשטייט ניט, צי קען מען ליב האָבן א קינד שטארקער, װי זי האָט ליב מערען? האָבן דען
מאמעס, װאָס האָבן געבוירן זייערע קינדער, שטארקער ליב די קינדער זײערע, װי זי -
מערען? ציטערן איבער זיי שטארקער, װי זי איבער מערעלען! זאָרגט עמעץ מער איבער
זייערע קינדער, וי זי? עפּעס איז דאָ אזוי און ניט אזוי..

אָבער קאָנקרעט---װאָס איז דאָ אזוי, און װאָס--ניט אזוי? װאָס שײַעך איר אליין,
לוציען, איז טויבע ניט גערעכט. זי האָט ניט מוירע פאר קיין שום געבורט-ווייען, זי וויל
שטארק האָבן א קינד. גלײַך נאָך דער כאסענע האָט זי אָנגעהױבן טרוימען וועגן דעם. װאָס
זשע קומט אויס לויט טויבעס מיינונג? אז װען זי װעט האָבן א קינד, װעט זי אופהערן ליב
האָבן מערען! טויבע מיינט אפּאָנעם, אז עס װעט בא איר ניט סטײַען קיין ליבע פאר צויי
קינדער? װאָס הייסט, זי װעט מאכן אן אונטערשייד צװישן די קינדער? מערע איז דאָך אויך
איר אייגן קינד, זי איז געוואקסן אף אירע הענט, אף אירע קינדערשע און שוואכע הענט,
איינס דאָס אנדערע האָבן זיי דערהאלטן באם לעבן אין יענע פינצטערע צײַטן ---איז זיך איצט
מעיאשעוו טויבע און דערציילט איר א מײַסע: אן אייגן קינד, ניט קיין אייגן קינד... לוציע איז
זיכער, װי זיכער זי איז, אז ‏ אצינד איז טאָג, אז קיינמאָל, בעשומויפן ניט, װעט זי ניט ליב

פפ

האָבן דאָס קינד, װאָס זי װעט ברענגען אף דער װועלט, שטארקער, וי זי האָט ליב מערען.
זי װעט ניט ליב האָבן שטארקער, אָבער יאקאָװ? די דאָזיקע מוירע האָט אפּאָנעם ערגעץ טיף,
אומבאגרײַפלעך אפילע, געטליעט אין איר, טויבע האָט די מוירע צעבלאָזן אין איר נעשאָמע,
און די מוירע האָט זיך צעפלאקערט אין א פײַער. טויבע האָט בלויז אופגעוועקט די מוירע,
און די מוירע האָט זיך באזעצט אין איר, אין לוציעס, אומרויִקן הארצן.

וי יענער שנײייַקער קנויל, װאָס, קײַקלענדיק זיך, װוערט ארומגעקלעפּט מיט שניי און
ווערט אלץ גרעסער און שװוערער, אזוי האָבן אויך אין לוציעס דימיען זיך צעוואקסן די אויס-
געדאכטע, ניט קיין בעשאָלעמדיקע אומשטענדן פון זייער װײַטערדיקן לעבן. פארשטייט זיך,
אין יאקאָוון איז זי זיכער, װוי אין זיך אליין. ער האָט ליב מערען, און װעט זי ניט אופהערן
ליב האָבן. אָבער, אויב טויבע איז כאָטש אין עפּעס גערעכט, קען עפשער זײַן, אז װען ער
וועט דערפילן די ליבע פון א טאטן -- אויב די נאטור באשענקט מיט א באזונדער מוטער-
לעכער ליבע א מאמע, באשענקט זי מיט דער זעלבער ליבע א טאטן אויך געוויס -- צו זײַן
אייגן קינד, די ליבע, װאָס א מענטש באקומט בעיערושע פון די פארגאנגענע דויר-דוירעס
טאטעס, װעט מערע פאר אים דעמלט װערן א קינד, װאָס ער דערציט, צו וועלכן ער באציט
זיך גוט, װוי אן איבערגעגעבענער טאטע דארף זיך באציען צו א קינד. אָבער אינדערעמעסן
װעט ער מערען ליב האָבן בלויז אף אזויפיל, אף וויפל זי, לוציע, האָט ליב מערען. נאָר
ליב האָבן װעט ער זי שוין ניט מיטן גאנצן הארצן. מיטן גאנצן הארצן װעט ער ליב האָבן
זייער קינד,

װאָס זשע טוט מען? וויאזוי געפינט מען אן, אויסוועג? װער װעט איר קאָנען געבן אן
אייצע, אז זיך אליין איז זי ניט בעקויעך אויסייצענען עפּעס רעכטס? קומט אויס, אז די באָ-
בע כאסיע איז ווידעראמאָל גערעכט, ווען זי פלעגט זאָגן: אבי געזונטערהייט, איז אלץ אין
לעבן גאמזו לעטויווע...

וויפל יעסורים זי האָט עס געהאט ביז אהער, װאָס זי װערט ניט שוואנגער. מיט א מין
אומרו, מיט וויפל האָפענונג זי האָט געווארט אפן גליקלעכן טאָג, ווען זי װעט קענען יאקאָוון
אָנזאָגן, אז זי איז פארגאנגען אין טראָגן. װיאזוי װעט זי עס אים זאָגן, מיט וועלכע ווערטער
װעט זי עס אויסדריקן, ווען, בא וועלכע אומשטענדן האָט זי נאָך דערװײַל ניט געװוּסט.
,אָבער די ווערטער דארפן זײַן ניט קיין געוויינלעכע"-- האָט זי געטראכט. זי װעט דאָס אלץ
באשטימען דעמלט, ווען די מאזלדיקע שאָ װעט קומען, אָבער וויפל זי האָט ניט געווארט אף
דער דאָזיקער גוטער שאָ---איז דאָס ווארטן געווען אומזיסט, און לוציע פלעגט אלע מאָל,
מיט טרערן אין קאָל און טאקע אין די אויגן אויך, זאָגן יאקאָוון:

-- ווידער גאָרניט..,

-- נארעלע, -- פלעגט ער איר ניט איין מאָל ענטפערן, --װאָס װיינסטו? װאָס ערגערסטו
זיך אומזיסט? װײיניק מישפּאָכעס! זײַנען פאראן, בא וועלכע דאָס קינד װוערט געבוירן אין צוויי
יאָר ארום נאָך דער כאסענע, אין דרײַ, צי אין פינף יאָר ארום. כ'האָב דאָך דיר דערציילט,
אז מײַן מאמע, לעמאַשל, האָט מיך געהאט אין צוויי יאָר ארום נאָך דער כאסענע. כאסענע
געהאט האַט זי אינעם 1909 יאָר, און איך בין געקומען אף גאָטס וועלט אינעם 1911... דעריי
קערשט איז וויכטיק, װאָס געקומען בין איך צו דער צײַט, אָט אזוי װי אהער אין שטאָט -
אײינצײַטיק קימאט מיט דיר. אונדזער סאָניע האָט געהאט מוישעלען אין דרל יאָר ארום נאָך
דער כאסענע. פארשטייט זיך, עס זײַנען דאָ אזעלכע גליקלעכע מישפּאָכעס, װען מע װערט
טאטע-מאמע צום יאָר, צי אפילע פריער... נו, איז װאָס? טײַערע מײַנע, זײַ זיכער, אָט אזוי וי
איך בין זיכער, -- אונדזערע קינדער װועלן אלע קומען אף דער וועלט, זי מוזן קומען, װײַל
זיי װעלן זײַן קינדער פון אונדזער גרויסער ליבע.

איצט קומט גאָר אויס, אז ס'איז גוט, װאָס זי איז ניט געװאָרן שוואנגער. אָבער עס איז
דאָך אזאָכנװײ צו דער דאָזיקער גוטסקײַט... װוּ זשע איז דער אויסוועג פון איר לאגע? װאָס
זאָל זי טאָן? זי הייבט עס ניט אָן צו וויסן...

אין עטלעכע טעג ארום, האָט זי אומגעריכט פאר זיך אליין, אינמיטן באנאכט, דערפילנ-
דיק, אז יאקאָוו שלאָפּט ניט, געזאָגט אים שטיל-שטיל:

-- יאקאָוו, וועסט ניט זײַן אף מיר בארויגעז, אוב כ'וועל דיר עפּעס זאָגן?

-- ניין, פארשטייט זיך, אז כ'װועל ניט זײַן אף דיר בארויגעז. --האָט ער געזאָגט.--
װווי קען איך זײַן אף דיר בארויגעז? פארװאָס?

-- זאָגסט מיר צו?! --האָט זי געפרעגט שעפּטשענדיק. -- הער מיך אויס.

ער איז שוין אינגאנצן געװאָרן וואכנדיק, און זי האָט געפילט ניט בלויז דעם שמייכל
זײַנעם, נאָר אפילע די ווארעמקײַט, די ליבע, מיט וועלכער ער קוקט אף איר אין דער שטאָק"
-פינצטערניש פונעם צימער.

56

-- און טאָמער קלײַבסטו זיך מיר זאָגן, אז דו האָסט מיך ניט ליב? װאָס זשע, זאָל איך
דעמלט אויך ניט זײַן אף דיר בארויגעז?

-- אוי, יאקאָוו, ווען דו ווייסט, ויַאזוי איך האָב דיך ליב... װוי טײַער דו ביסט מיר... נאָר
קיין קינד וויל איך ניט... דערװײַל..,

-- װאָס? -- ער האָט אראָפּגעװאָרפן די קאָלדרע, און זיך געגעבן א זעץ אוף אפן גע"
לעגער. -- װאָס האָסטו געזאָגט? װאָס? זאָג נאָכאמאָל...

לוציע האָט פארטײַעט דעם אָטעם, זיך צוגערוקט, וי װײַט מעגלעך צו דער וואנט, װי
זוכנדיק אין דער קאלטער וואנט אן אָנשפּאר, װײַל אנדערש װאָלט זי געקענט אראָפּפאלן אין
א טיפן אָפּגרונט,

-- פארװאָס שװײַגסטו? פארװאָס שװײַגסטו, פרעג איך בא דיר,--ער האָט גערעדט
הייך און בייז, אפילע ניט טראכטנדיק, אז ער קען אופוועקן מערען, און דעריקערשט, -- לו-
ציע האָט אפילע ניט געװוּסט, אז אזויפיל בײיזקײַט קען זײַן אין זײַן קאָל, -- נו, זאָג נאָכא-
מאָל, װאָס האָסטו ערשט געזאָגט... עפשער האָסטו גערעדט פון שלאָף! צי עפשער האָט זיך
מיר געכאָלעמט... א װוילדער כאָלעם...

-- דערװײַל... -- האָט יאקאָוו דערהערט איר ציטערדיקע שטים, אזא נעבעכדיקע און
אומבאהאָלפענע, אֹז עס האָט אים ארומגעכאפּט א גרויסער ראכמאַנעס אף איר. ער האָט
אופגעהויבן די קאָלדרע, אײַנגעדעקט לוציען, זיך ווידער אנידערגעלייגט, און געזאָגט, אָטע-
מענדיק איר גלײַך אין נאקן:

-- בארויִק זיך, בארויק זיך, מײַן טײַערע... און לאָמיר מער דערפון ניט ריידן.. דער"
װוײַַל...

-- ביסט ניט בארויגעז אף מיר, יאקאָװ? -- זי האָט זיך אויסגעקערעוװועט צו אים מיטן
פּאָנעם.

-- איך בין ניט בארויגעז אף דיר. נאָר איצטער -- שלאָף. מיר דארפן שוין אינגיכן
אופשטיין.

ניט זי און ניט יאקאָוו זײַנען שוין די נאכט מער ניט געשלאָפן. ביידע האָבן זיי געמאכט
דעם אָנשטעל, אז זיי שלאָפן --זיך געסטארעט אָטעמען שטיל, רויַק, גלײַכמעסיק, פילנדיק
דערבײַ, אז ביידע ווייסן זיי דעם עמעס, ביידע מאכן זיי דעם אָנשטעל... דערװײַל...

זייער א שווערע רעטעניש האָט לוציע פארגעבן יאקאָוון. אז ס'איז ניט גלאט אזוי קיין
קאפּריז ---איז ער זיכער געווען, אז זי האָט ניט פּאָשעט פון דער העלער הויט געזאָגט בא-
נאכט די שרעקלעכע װערטער--האָט ער געװוּסט, ער האָט פארשטאנען, אז הינטער דעם
שוידערלעכן טאָך פונעם מעשונע-מאָדנעם פארלאנג אירן איז פארבאָרגן עפּעס א סאָד, צי אן
אײַנרײידעניש, צי א מוירע. אָבער װאָס, האָט ער ניט געװוּסט,

זײַענדיק געטרײַ זײַן נעטיע צו שפּאסן, האָט ער געזאָגט צו זיך אליין;

-- אזוי װי דו ביסט פון שטענדיק אָן א קנאפּער בעריע טרעפן רעטענישן, רעכן, אז
דאָס האָסטו באקומען, צי דו האָסט זיך אליין גענומען, אן אופגאבע, זייער א שווערע, ביז גאָר
א קאָמפּליצירטע אופגאבע. מיט אָן א שיר איקסן, איגרעקן, זעטן.. אן אופגאבע, ווּ צויי
געגעבענע זײַנען באװוּסט, צוויי פון אָן א שיר אומבאװוּסטע... די באװוּסטע געגעבענע זײַ-
נען: דו האָסט ליב דײַן װײַב, און דײַן װײַב האָט דיך ליב... און דאָס איבעריקע ---זײַ א בע-
ריע -- דערגיי דעם סאָד, וויַאזוי האָט זי געקענט מיטאמאָל זיך אָפּזאָגן פון דעם, פון װאָס זי
האָט אזוי געטרוימט, צו װאָס זי האָט זיך אזוי געצויגן, און װאָס שטעלט מיט זיך, אייגנט-
לעך, פאָר דעם יעסאָד פון יעדער מישפּאָכע--זי וויל ניט קיין קינד.. זי, וועמען די נאטור
אליין האָט באשאפן זײַן א מאמע... אויב דאָס קינד אירס ---אונדזער קינד --װעט יארשענען
כאָטש אין דער קלענסטער מאָס איר שײנקײַט, איר גוטסקײַט, איר כאָכמע און ארבעטספייי-
קײַט, ארבעטזאמקײַט --װעט אויסוואקסן א שיינער מענטש, און מע טאָר דאָס לעבן ניט
מאכן אָרעמער מיט אזא מענטשן. זי האָט דאָך נאָך ערשט ניט לאנג, מיט אן אופריכטיקן
צאפּל, װי א שולדיקע, געקוקט אף אים מיט אירע טײַערע צוויי אויגן און געשעפּטשעט: ,ווי-
דער גאָרניט..." און בארויקן פלעגט זי זיך ניט גיך, ער פלעגט דארפן זייער לאנג דערציילן
איר עמעסע און אויסגעטראכטע געשיכטעס וועגן פאמיליעס, װוּ דאָס קינד איז געבוירן ניט
אינגיכן נאָך דער כאסענע... און מיטאמאָל... נא דיר גאָר אזוינס... ער האָט געמוזט דערגיין
דעם סאָד איבער א סאך. טײַמים, נאָר איבערהויפט דערפאר --אין דעם האָט ער ניט גע-
צווייפלט -- װײַל אף דעם דאָזיקן סאָד ליגט א שװוערער שטיין, װאָס דריקט איר הארץ, װאָס
ציט, װי א שווערע מאסע, די הענט אירע אף אראָפּ, װאָס לאָזט זי ניט אָטעמען פרײַ, װאָס
פארשטערט איר דאָס גליק און דאָס לעבן, װאָס מאטערט זי, יאקאָוו ווייסט, אז קאָלזמאן ער

57

װעט ניט אנטפּלעקן די סיבע פון דער דאָזיקער סוידעספולער פארוואנדלונג לוציעס, װעט ער
אויך ניט קענען פרײַ אָטעמען,

די דאָזיקע אופגאבע האָט יאקאָוו אף פּאפּיר ניט פארשריבן, װי ער טוט געוויינלעך מיט
אופגאבעס. די דאָזיקע האָט ער געפּרוּװט לייזן אין קאָפּ,

אין די ערשטע קלאסן האָט מען אים געלערנט אן אופגאבע אָנהייבן לייזן פונעם סאָף.
אזוי װעט ער איצט אויך טאָן. װאָס זשע, הייסט עס, פרעגט זיך אין דער אופגאבע? פארװאָס..-
אאוו. עפשער האָט געהאט א געוויסע ווירקונג אפן דאָזיקן בארבארישן באשלוס לוציעס
דער אומגליק, װאָס האָט געטראָפן מיט איר שװעסטער? אָבער צוריק גערעדט, האָט זי דען
געהאט פארגעסן וועגן דעם, און ערשט איצט זיך דערמאָנט! ס'א נארישקײַט אזוי מיינען.
שוין זעקס יאַר, װי דער ווייטעק גייט איר נאָך פוסטריט, לאָזט ניט פארגעסן וועגן זיך--
ריידן רעדט זי ניט דערפון, בלויז איין מאָל דערציילט אים און-- אוֹיס, --- און װאָס ס'איז
שײַעך טראכטן, טראכט זי מיסטאמע, ווען עס טוט זיך א טראכט, אָבער געדענקען געדענקט
זי -- מערע איז א שטענדיקע, אן עמעסע דערמאָנונג. און ער קומט צום אויספיר, אז די דאָ-
זיקע האשאָרע קען מען געוויס אָפּווארפן. װאָס נאָך האָט געקענט צווינגען לוציען זאָגן אים
דעמלט, באנאכט, יענע ביטערע װערטער? עפשער האָט געטראָפן אן אומגליק, מיט אן ארבע-
טערן פון זייער פאבריק, מיט א קימפּעטאָרן? װײַזט אויס, אז ס'איז אויך ניט דאָס. לוציע
דערציילט אים שטענדיק וועגן אלץ, װאָס עס קומט פאָר אף דער פאבריק --סײַ וועגן פריי-
דיקן, סײַ וועגן אומאָנגענעמלעכקײַטן. אף וויפל ער ווייסט, איז דער טראגישער פינאל אין
אנאלאָגישע פאלן ניט קיין פּלוצעמדיקער --- זי װאָלט אים געוויס דערציילט, מיסטאמע אליין
געלאָפן אינעם געבורט-הויז, עפּעס געגרייט פאר דער קימפּעטאָרן, און געוויס געבעטן אים,
יאקאָוון, זיך דערוויסן, צי האָט עמעץ פון זײַנע קאָלעגן א באקענטן פּראָפּעסאָר, װי ס'איז
שוין ניט איין מאָל געווען, צום בײַשפּיל, ווען דער עלעקטראָמאָנטיאָר זייערער האָט באקומען
אן ערנסטע טראוומע, און דערנאָך, ווען איר כאװוערטעס מוטער האָט געהאט א שװערע
הארץיאטאקע, און מע האָט מוירע געהאט פאר איר לעבן. נאָר לאָמיר זאָגן, אז דערװוּסט
האָט זי זיך װעגן דער קימפּעטאָרן שפּעט, װען העלפן האָט מען שוין ניט געקאָנט --אין
דאָך לוציע ניט קיין קליינמוטיקע, ניט קיין פּאכדן, ניט קיין היסטערישע פרוי, וועלכע מעסט
צו צו זיך יעדער געשעענעם אומגליק, וועגן וועלכן זי דערהערט. זי איז א דרייסטע, זי האָט
א שטארקן כאראקטער און דערצו איז זי נאָך א כאכאָמע. פאלט אָפּ די דאָזיקע האשאָרע
אויך.

װוּ זשע נעמט מען א דריטע האשאָרע? זי מוז דאָך זײַן... אהא, פאראן א דריטע אויך.
עפשער איז זי פּאַשעט מיד, זי האָרעװעט אף דער פאבריק, האָרעװעט אינדערהיים, לאָזט
קיינמאָל ניט, אז ער, יאקאָוו, זאָל איר צוהעלפן אין דער באלעבאטישקײַט. , אוי, מע דארף
ניט, איך װעל אליין"--- הערט ער אלעמאָל, װי נאָר ער וויל צונעמען די טעלער פון טיש,
אויסוואשן א גלאָז, צי צוגיין אין קלייט. עפשער האָט זי בוילעט זיך געגעבן א שטעל פאָר
וויפל ארבעט, זאָרג, אומרו, שלאָפּלאָזע נעכט עס האָט א מאמע פון א פּיצל קינד, און וויפל
זי אליין האָט געהאט אויסצושטיין פון מערען --און זי איז נאָך פּאָשעט ניט גרייט אָנהייבן
אלץ פון אָנהײב... דערװײַל... די דאָזיקע האשאָרע לאָזט ער איבער, װײַל עפּעס אנדערש קען
ער ניט צוטראכטן. כאָטש די ספייקעס זײַנען צו נישטיק, צו קליין און דעריקערשט װײַט פון
קלוג, קעדיי עס זאָל אָנגענומען ווערן אזא וויכטיקער באשלוס,

אינגיכן אַבער איז אויסגעקומען אָפּווארפן די דאָזיקע האשאָרע אויך. לוציע אליין האָט
אים געצװוּנגען דערצו.

אנומלטן, אומקערנדיק זיך אהיים, איז מערע אים פארלאָפן אין הויף דעם װועג, און
שטארק א צופרידענע, א שײַנענדיקע, מאמעש א גליקלעכע, אָנגעזאָגט אים:

-- טאטע, זאָלסט ארייַנגיין אין שטוב אף די שפּיצפינגער, און מיט דער טיר זאָלסטו
ניט קלאפּן, דו זאָלסט זי צומאכן פּאמעלעך, שטיל-שטיל... שוריק איז בא אונדז.. ער שלאָפט
איצט, האָט די מאמע מיר געהייסן גיין דערװײַל אין דרויסן זיך שפּילן, װײַל איך קען אים
אופוועקן,

-- און ער איז שוריק? -- האָט ער געפרעגט.

-- מאשעס ברודערל. מאשע! -- האָט מערע א רוף געטאָן.

-- װאָס? -- האָט זיך אָפּגערופן א בלאָנדהאָריק מיידעלע, װאָס האָט זיך געשפּילט אין
זאמד. -- מערע האָט געלאָזט הענגען איר פראגע אינדערלופטן,

-- איר ברודערל, -- האָט זי געזאָגט יאקאָוון.

-- װי זשע קומט צו אונדז שוריק?--האָט ער געפרעגט און גענומען מערען אף די
הענט.

8

-- בא זײַן מאמען, בא דער מומע דוניע, טוט וויי א צאָן, אז זי קען שוין מער ניט ארי-
בערטראָגן, האָט זי אונדז ארײַנגעטראָגן שוריקן און אליין אוועק צום דאָקטער,

אף די שפּיצפינגער, מיט מערען אף די הענט, איז יאקאָוו ארײַן אין שטוב, ער האָט אזוי
שטיל געעפנט און פארמאכט די טיר, אז לוציע האָט גאָר ניט געהערט, ווען ער איז ארײַן,
דערזען האָט זי אים שוין דאן, ווען ער איז, מיט מערען אף די הענט, שטיין געליבן לעבן דער
קאנאפּע, װוּ זי איז געזעסן און געוויגט שוריקן אין שויס. צי עס האָט זיך איר אויסגעוויזן,
אז ער כאפּט זיך אוף, צי עס האָט זיך איר פּראָסט פארװאָלט נעמען דאָס פּיצל אף די הענט,
צוטוליען דאָס גופעלע צו זיך, אָנרירן מיט די ליפּן זײַן ווארעם שטערנדל, און גאָר-גאָר לײַכט
א בלאָז טאָן אף די דינינקע הערעלעך זײַנע, אז זיי זאָלן זיך געבן א באוועג אף זײַן ווייכן
מויעכל... דערזעענדיק יאקאָוון מיט מערען אף די הענט, האָט זי זיך פארויטלט, פארלוירן,
אוועקגעלייגט דאָס קינד אפן קישן, גענומען מערען בא יאקאָװון פון די הענט, אראָפּגעלאָזט
זי אפן דיל, און פארשעמט געזאָגט:

-- כ'האָב נאָך ניט דערווארעמט דאָס עסן... כ'האָב מוירע געהאט, אז ער זאָל זיך ניט
אופכאפּן... יעװדאָקיַע האָט געזאָגט, אז זי װעט באלד קומען, און װוי אין וואסער ארלין.

מערע האָט געזאָגט:

-- אויב די מומע דוניע איז אין וואסער ארײַן און װעט מער ניט קומען--װעלן מיר
שוריקן נעמען צו זיך.

לוציע האָט זיך געמאכט ניט הערנדיק, יאקאָוו האָט געזאָגט:

-- נו, און װאָס װעט אף דעם זאָגן שוריקס טאטע? האָסט א טראכט געטאָן?

וי זי װאָלט װעגן דעם טאקע טראכטן, און אפילע שוין האָבן צוגעטראכט, האָט זי
געענטפערט:

-- מיר װעלן אים לאָזן מאשען,

אזויארום האָט זײַן דריטע האשאָרע זיך אויך א וואקל געטאָן, נאָר נאָך ניט אומגעפאלן,

אינגיכן נאָך לוציעס אכטונג געבן אף שוריקן, אין אן אָפּרויטאָג, איז לוציע ארויס מיט
מערען אין הויף. מיט זיך האָט לוציע אין א קליין קוישעלע מיטגענומען שפּיזלען און עט-
לעכע קנײַלעכלעך װײַסע װאָל--זי האָט געשטריקט מערען א װאָלענע פאטשיילע. אין א
שטיקל צײַט ארום האָט יאקאָוו ארויסגעקוקט אין הויף--װוּ זײַנען זיי ערגעץ אזוי לאנג,
װאָס טוען זיי -- דערזען מערען --זי האָט געשפּילט אין ,קלאסן". לוציע איז געזעסן אף א
באנק, אונטער אן אקאציע-בוים. איר קוישעלע מיט די שפּיזלען, מיט די קנײַלעכלעך װאָל,
מיט דער אָנגעהױבענער ארבעט, איז פארגעסן געלעגן לעבן איר, און זי האָט מיט איין האנט
געוויגט א וויגל, מיט דער צווייטער, אנגעבויגענערהייט, זיך געייסעקט אונטערן צעראטענעם
דעכל פונעם וויגל, פונוואנען ס'האָט זיך געהערט א קינדערש געוויין.

יאקאָוו איז אָפּגעגאנגען פונעם פענצטער,

ווען לוציע מיט מערען האָבן זיך אומגעקערט אהיים, האָט יאקאָוו געפרעגט:

-- האָסט גענומען שעפטום איבער שוריקן?

לוציע האָט געזאָגט:

-- ס'איז ניט שוריק, ס'איז בראָניעטשקע. כײַקע ליפּאקס טעכטערל, ס'איז אונדזערע א
שכיינע פונעם ערשטן שטאָק. כײַקע האָט מיך געבעטן, אז כ'זאָל א קוק טאָן נאָך איר קינד,
סײַװי זיץ איך אין הויף, און זי דארף דרינגענד אָפּטאָן עפּעס א שטיקל ארבעט אין שטוב.
כ'האָב איר דען געקענט אָפּזאָגן?

21

אין אָט די אלע טועכצן אירע האָט לוציע געזוכט בלויז איינס: שטילן די בענקעניש
נאָכן ניט געבוירענעם קינד, נאָך איר אייגן קינד, װאָס זי װאָלט אזוי װעלן. מיט אזויפיל
צארטקײַט באָדט זי דאָס פרעמדע קינד, וויגט עס אין וויגל, טוליעט צו זיך. אָבער די בענקע-
ניש בלײַבט, די בענקעניש װערט װאָס אמאָל טיפער, צעוואקסט זיך און לאָזט זי ניט רוען.
וי גליקלעך זי װאָלט געווען -- טראכט לוציע -- ווען ס'ווערט בא זיי געבוירן א קינד.. זי
שטעלט זיך פאָר: אין שטוב בא זיי איז שטיל, געמיטלעך, יעדערער פארנעמט זיך, אפדער-
נאכט, מיט זײַן ארבעט. מיטאמאָל דערטראָגט זיך פון וויגל דעם קינדס געוויין. זי ווארפט
אוועק אלע ארבעטן און לאָזט זיך הענדום"פּענדום לויפן.. ניין, בעסער אזוי: יאקאָו, א

59

פארלוירענער, מיטן ויינענדיקן קינד אף די הענט, גייט ארײַן אין קיך, װוּ זי פּאָרעט זיך
בא דער פּליטע, און זאָגט:'

-- נעם אים, ער וויל שוין מיסטאמע עסן...

זי נעמט גלײַך דאָס קינד פון זײַנע הענט, לויפט ארײַן אין צימער, און בעט אים:

-- קערעווע זיך אָפּ, יאקאָו. -- און אלין װעט זי צוטוליען דאָס קינד צו
דער אנטבלויזטער ברוסט, דערפילן זײַנע וייכע ליפּעלעך, זײַנע בעקעלעך, קוקן,
וי ער פארמאכט פון טײַנעג די אויגן, זויגנדיק איר פולע ברוסט. זי װעט מיטן כאלאטל פאר-
שטעלן זיך די ברוסט, און קוקן א שײַנענדיקע אף איר יאקאָוון, וועלכער װעט ניט אָפּגײן
פון זיי. עס מאָלט זיך איר נאָך א בילד: אינמיטן נאכט כאפּט זי זיך אוף, און פילט מאמעש
א באדערפעניש אױסציען די האנט, אָנטאפּן אינדערפינצטער, לעבן בעט דאָס לאָזע-וויגל,
װוּ זייער קינד װעט אָט-אָט אופכאפּן זיך, אויב זי װעט עס ניט געבן א ויג צו... און באָדן
וויל זי איר אייגן קינד, לייגן עס אין די פּעלישקעס אין א מולטער מיט ווארעמער וואסער,
אָנשפּארן זײַן קעפּל אין צונויפגעלייגטע, וי א װײַס קישעלע, פּעלישקע, און זאָגן: ,יאקאָו,
האלט צו זײַן קעפּל", און אליין פאנאנדערנעמען דעם וויקלישנור, די פּעלישקעס, דאָס קינד
זאָל גללַך אָנהייבן ארבעטן מיט די פיסלעך און מיט די הענטלעך, פּאטשן מיט זיי, װי מיט
װײַסע, איידעלע וועסלעלעך איבער דער וואסער, און זי װעט אָנגעבױגענערהייט שטיין, זייער
פאָרזיכטיק גיסן אף זײַן גופל די ווארעמע וואסער פון דער מולטער. מערען װעט זי אָנזאָגן,
פּונקט װוי איצט, ווען זי נעמט זי אמאָל מיט באָדן דער ארבעטערנס קינד: , פאָרזיכטיק, מערע,
זע די וואסער זאָל אים ניט טרעפן אין מויל". פאר יאקאָוון װעט זי אויך בייסן באָדן אָפּזוכן
ארבעט: ,, יאקאָוו, גיב אכטונג, עס זאָל זיך ניט טרעפן, כאָלילע, מיטן הענטל אין אויג ארלין,."
אוי, בענקט זי נאָך א קינד.. אוי, כאלעשט זי האָבן א קינד, אז דאָס כײַעס גייט איר
אויס,

אויסערלעך האָט זייער לעבן זיך קימאט ניט געענדערט. יאקאָוו לייענט אינטערעסאנט,
מיט באגײַסטערונג, װי שטענדיק, זײַנע לעקציעס, לוציע ארבעט גוט, אָנגעשטרענגט, ביפראט,
אז איר בריגאדע איז געװאָרן א סטאכאנאָווישע, און זי, װי אלע מיטגלידער פון דער ברי-
גאדע, א סטאכאנאָווקע. אלע אינדערפרִי גייט מערע גערן אפילע מיט אומגעדולד, אינעם
קינדערגאָרטן. אמאָל פירט זי אָפּ לוציע, אמאָל --יאקאָוו, און אין די טעג, ווען זיי גייען
אײנצײַטיק אף דער ארבעט -- ביידע איניינעם. אָבער סײַ יאקאָו, סײַ לוציע האָבן געפילט,
אז אין זייער לעבן האָט זיך פיל געענדערט, און געענדערט, צום באדויערן, ניט צום בעסטן.
די שטוב פירט לוציע, וי זי איז געװוינט, באלעבאטיש: זי קאָכט, זי באקט, זי וואשט, זי
ראמט, און אלץ טוט זי מיטן גרעסטן פארגעניגן -- די ארבעט איז איר ליב -- ניט ארויסװוײַזג-
דיק דערבײַ קיין מינדסטן סימען פון מידקײַט, פארהאַרעװעטקײַט, פארקערט, אלעמאָל, בא
א געלעגנהײַט, גיט זי צו דערפילן יאקאָוון, װי ליב עס איז איר די שטוביקע ארבעט, װי
אָנגעלײגט עס זײַנען בא איר די דאָזיקע פליכטן אירע. אָבער יאקאָוו כאפּט אוף ניט זעלטן
איר צעשטרייטן בליק, א געווענדעטן אָדער אין די טיפענישן פון איר אייגענער נעשאָמע,
אָדער -- אין אן אומבאגרײַפלעכער װײַט, װוּהין, װײַזט אויס, זי איינע קען ארײַנקוקן. פונ-
זינט ער קען זי-- האָט זי אזוי קיינמאָל ניט געקוקט אף דער װעלט און אף אים אויך, און
אליין איז זי עפּעס װי שטילער געװאָרן, בלאסער, צײיטנװײַז טרעפט, אז זי גייט ארום איבער
דער שטוב װי א שולדיקע, א פארלוירענע, א געהאָרכזאמע. ער סטארעט זיך ניט קוקן אף
איר אין אזעלכע מינוטן, אָבער אפילע ניט קוקנדיק, פילט ער עס, יאקאָוו.

ער האָט אויך ווילנדיק, צי ניט װילנדיק, געענדערט זײַן ארט לעבן. צו די לעקציעס גיט
ער זיך א גרייט צו, מײַדנדיק זײַן ארבעטס-צימערל, טאקע דאָ, אינעם גרויסן צימער, באם
עס-טיש. ער האָט אופגעהערט שאָענװײַז זיצן בא זײַן שרײַבטיש. ערשטנס, מאכמעס עס האָבן
זיך אים טאקע אראָפּגעלאָזט די הענט, און אין קאָפּ קריכן נאָכאנאנד געדאנקען װײַטע פון
עכט-מאטעמאטישע פּראָבלעמען, און, צווייטנס, האָט ער ניט געװאָלט איבערלאָזן לוציען
אויג-אף-אויג מיט אירע אומרויקע מאכשאָװעס --אין דעם האָט ער ניט געצווייפלט--ער
האָט געפילט, אז ער דארף איצט זײַן לעבן איר,

לוציען האָט סײַ געשראָקן, סײַ געכידעשט זײַן ,פּוסטעפּאסעװען". זי האָט אים אזוי טאקע
געזאָגט:

-- יאקאָוו, עפּעס פּוסטעפּאסעװעסטו די לעצטע צײַט. פילסט זיך עפשער ניט גוט!

-- איך פיל זיך גוט. און באם שרײַבטיש זיץ איך איצט ניט, װײַל איך זאמל קויכעס
צוליב א גרעסערער ארבעט,

-- האָסט דען שוין פארענדיקט די אָנגעהױבענע? די פאראלגעמיינערונג פון אן אלטער
טעאָרעם. האָסט מיר ניט געזאָגט.

60

-- אָט דאָס האָב איך דאָך אינזינען יענע טעאָרעם.

יאקאָוו האָט געפילט: לוציע פארשטייט, אז עפּעס איז דאָ ניט אזוי, אז ער באהאלט פון
איר די עמעסע סיבע פון זײַן איגנאָרירן דעם שרײַבטיש. זי מאכט דעם אָנשטעל בלויז, אז
זי גלייבט אים. גלייבט שװײַגנדיק. זי איז ביכלאל לעצטנס געװאָרן א שװײַגערן. און דערי-
בער האָט שוין יאקאָוו אָנגעהױבן ריידן סײַ פאר איר, סײַ פאר זיך. עמעס, זײַנע רייד האָבן
געהאט א גאנץ בוילעט-אױסגעשפּראָכענע טענדענץ, נאָר דאָ האָט ער שוין טאקע גאָרנישט
ניט געקענט העלפן,

ער האָט איר דערציילט:

-- הערסטו, לוציע, הײַנט אינדערפרי, װי נאָר איר זײַט ארויס פון שטוב, דו מיט מע-
רעז, האָב איך ניט געװאָלט זײַן דאָ איינער אליין און אוועק אין אינסטיטוט,

-- בא דיר איז דאָך געווען די צווייטע פּאָר. װאָס זשע האָסטו דאָרט געהאט צו טאָן
אזוי פרי?

-- ארבעט, װי דו ווייסט, קען מען שטענדיק געפינען. הער װײַטער: כ'בין געגאנגען,
געגאנגען און פארבלאָנדזשעט אף דער פראנקאַ-גאס..

-- אָהאָ, -- האָט זיך געכידעשט לוציע, -- האָסט געמאכט דעם עמעסן קרײַז. די באָבע
כאסיע האָט געהאט א ווערטל, װאָס קען אָנגעמאָסטן זײַן צו דעם געגעבענעם פאל: ,,מיט דער
רעכטער האנט דערלאנגען דעם לינקן אויער".

-- זאָגסט דאָך אליין, אז כ'האָב געהאט א שלאל מיט פרײַער צײַט ביז די לעקציעס, האָב
איך דעריבער געזוכט און טאקע געפונען פאר זיך א שטיקל ארבעט -- געמאכט דעם היפּשן
קרײַז. אגעוו, דארפסטו וויסן, אז איך גיי איצט אָפטלעך אף דער ארבעט מיט אָט דעם װעג -
ס'איז בעפיירעש זייער א שיינער וועג. מאָרגן גייען מיר דאָך מיט דיר איניינעם אף דער
ארבעט. איז אָט, אויב דו װעסט װעלן לאָמיר ארויסגיין פון שטוב א ביסל פריער און אויך
אזוי גיין. יאָ, גיי איך מיר, הייסט עס, אף דער פראנקאָיגאס, און כאפּ א קוק אף א גרויסאר-
טיקן מויער, װוּ בא א פענצטער פונעם צווייטן שטאָק, שטייען צוויי פרויען אין װײַפע כא-
לאטן, מיט װײַסע טיכעלעך אף די קעפּ, און יעדערע פון זיי האלט אין די הענט א לענגעכיק
װײַס פּעקעלע, פון וועלכן עס קוקט ארויס א פּיצינק פּענעמל. די פרויען דרייען די פּעקלעך +
אין די הענט, װי בארימענדיק זיך מיט זיי, און אפן טראָטואר שטייען עטלעכע מענטשן מיט
פאריסענע קעפּ, מיט אויסגעגלאָצטע אויגן, און כידעשדיק צעעפנטע מײַלער,

איך האָב זיך אויך אָפּגעשטעלט אונטערן פענצטער --- דו װייסט דאָך, איך האָב זיך
געזוכט ארבעט, פאריסן דעם קאָפּ און אָנגעקוקט די דרעמלענדיקע, פארפּענטעטע כעוורע-
לײַט, און מיטאמאָל דערהער איך א צופרידענעם קאָל:

-- יאקאָוו מאָיסייעװיטש, א גוטמאָרגן!

איך טו א קוק -- ס'איז מײַן סטודענטל, א באָכערל פון א יאָר צוואנציק.

-- װאָס טוט איר דאָ, -- פרעג איך אים, -- פארװאָס זײַט איר ניט אף די לעקציעס!

-- איך בין הײַנט פארטאָג געװאָרן א טאטע פון א זון, -- זאָגט ער מיר שטאָלץ, מיט א
געפיל פון זעלבסטווירדע, און באװײַזט אף איינעם פוֹן די צוויי פּעקלעך,

-- איר האָט דאָך, --- זאָג איך אים גאנץ נארישעוואטע, -- ערשט צוריק מיט א כױידעש
זיך דעמאָביליזירט, װאָס זשע, איר האָט כאסענע געהאט, זײַענדיק אין ארמיי!

-- ניין, -- זאָגט ער, און כאפּט אלע מאָל א קוק אין פענצטער, -- די כאסענע האָבן מיר
געפּראװעט נאָך איידער איך בין אוועק אין ארמיי. מיר האָבן זיך ביידע ליב נאָך פון דער
שול.

װײַזט אויס, דער באָכער האָט פארשטאנען, אז איך פיר זײַן כעשבן, און דער כעשבן
גייט זיך בא מיר ניט צונויף, האָט ער מיך בארויַקט:

-- זײַט ניט כוישעד מײיַן װײַב, יאקאָוו מאָיסייעװיטש, -- האָט ער קלוימערשט סאָליד גע-
זאָגט, אָבער די איראָניע האָב איך געפילט, ---כ'האָב פאראיאָרן באקומען אף צען טעג אור-
לויב. אזוי אז אלץ איז אין אַרדענונג.

-- נו, אויב אין אָרדענונג, -- האָב איך געזאָגט, -- איז גוט.

-- יאָ, -- האָט יאקאָוו דערהערט לוציעס שטים, -- אויב אין אָרדענונג -- איז גוט. מאשי-
נעל האָט זי איבערגעכאזערט זײַנע ווערטער, ניט מער.

און װידעראמאָל, נאָך א רעגע שװײַגן:

-- אויב אין אָרדענונג -- איז גוט.

ער האָט געקוקט אף איר. זי איז געזעסן באנאנד א נאָענטע, א ליבע, און אײנצײַטיק
אן אָפּגעשײדטע, א פארטאַנענע אין מאָרעשכױירעדיקע געדאנקען, װילנלאָז געהאלטן די
הענט אראָפּגעלאָזט און געקוקט ניט צו וויסן װוּהין -- צי אין די טיפענישן פון דער אייגענער

81

אומרויַקער נעשאָמע, צי עפשער געװאָלט א בליק טאָן אין זײַנער! א פּאָר מאָל האָט זי אפילע
א שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ אף ,ניין", װי זי װאָלט געפירט מיט זיך אליין א וויקועך, און זיך
אליין דערװוידערט. ער האָט לאנג געשוויגן, געזען זי, װי דורך א נעפּל און אומגעריכט, א מע-
װווּלװעלער, אזוי װוי איבערגעלייענט --און דער נעפּל האָט אים ניט געשטערט, -- אין אירע
אויגן דעם ענטפער אף זײַן פראגע, צי די לייזונג פון דער שווערער אופגאבע, װאָס טאקע זי
האָט געפּאָדערט פוֹן אים: , לייז די אופגאבע, זײַ אזוי גוט...* וויפל האָט ער זיך אָנגעמאטערט
און לייזן ניט געקענט, און מיטאמאָל --װי עס טרעפט ניט זעלטן אין לעבן--אומגעריכט,
דאכט זיך, געפונען דעם ענטפער.

-- הער אויס, לוציע, טײַערע מײַנע,--נאָר ארויסגעבראכט האָט ער די דאָזיקע ליבע
ווערטער מיט יענער שטים, מיט וועלכער ער האָט גאָר לאנג, וי אין אן אנדער לעבן, ארויס-
געהויכט: ,א קינד?" א שטים, וועלכע ער אליין קען ניט הערן, אזוי איז זי אים פרעמד, אזוי
איז זי אים ווילד ---זײַ זיך מאטריעך, און קום אראָפּ צו מיר, ס'הייסט, קער זיך אום צו מיר
פון יענער װײַט, װוּהין עס האָבן דיך לעצטנס און איצט אויך, פארטראָגן --די געדאנקען
דײַנע, װי איך פארשטיי -- און ענטפער מיר אף א פּאָשעטער פראגע, וועלכע לאָזט מיך ניט
צורו, און אף וועלכער איך אליין קען ניט געפינען קיין ענטפער: װי מיינסטו, אז מע װעט
מיר אין א שיינעם טאָג באװײַזן דורכן פענצטער פונעם געבורט-הויז אף דער פראנקאָיגאס
אונדזער נעפעשל, וועלכן דו װעסט געבוירן, װעל איך אופהערן ליב האָבן מײַן מאמע?

-- דײַן מאמע? -- האָט זי איבערגעפרעגט פארכידעשט, נאָך אלץ, קענטיק, בלײַבנדיק אין
יענער װײַט..,

-- און זיך אויך בעסויכעם! -- זײַן קאָל איז געווען בייז.

-- זיך אויך בעסויכעם?-- האָט זי שטיל זיך געכידעשט.

-- יאָ, יאָ, סײַ זיך, סײַ דיך, סײַ סאָניען מיט מוישעלען, --ער האָט געשאָטן מיט ווער-י
טער, מיט פראגן, בייז, אקשאָנעסדיק, גיך-גיך, װי ער זאָל ניט לאָזן איר קיין צײַט און קיין
אָרט מעכאניש איבערכאזערן זײַנע רייד, -- און מײַן ארבעט, און מײַנע לעקציעס און די זוֹן,
און די ליכטיקע שײַן, און דאָס לעבן ביכלאל? הא, װאָס שװײַגסטו?

-- װאָס שרײַסטו אזוי?-- האָט זי געפרעגט מיט א געפאלענער שטים.

-- דו ענטפער מיר פריַער, װאָס איך פרעג דיך, דערנאָך װעל איך דיר זאָגן פארװאָס
איך שרײַ.

זי האָט געשוויגן.

ער האָט געזאָגט:

-- הייסט עס, אלץ און אלעמען װעל איך ליב האָבן, װי כ'האָב ליב געהאט. אזוי דארף
איך פארשטיין דײַן שװײַגן? דער גאנצער צאָרן װעט זיך אױסלאָזן בלויז צו מערען?

זי האָט שטאר געקוקט אף אים --א בלאסע, א ציטערנדיקע, א פארלוירענע און א דער-
שראַקענע. , פונוואנען האָט ער זיך עס דערװוּסט?-- האָט זי פיבערדיק געטראכט, -- צי דען
האָב איך אף א קאָל געזאָגט דאָס, וועגן װאָס איך האָב אפילע מוירע געהאט צו טראכטן. און
עפשער האָב איך דאָס געזאָגט פון שלאָף... כאָטש ביז אהער, דאכט זיך, האָב איך פון שלאָף
ניט גערעדט... און כוץ דעם בין איך דאָך איצט ניט געשלאָפן, און קיין היץ האָב איך ניט
געהאט, אז איך זאָל ריידן פון היץ. פונוואנען זשע האָט ער זיך דערװוּסט? און זי קומט צום
אויספיר: , סײַדן דערפאר, װײַל מיר ביידע זײַנען, װי איין מענטש".

קוקנדיק אף איר, האָט ער שוין ניט געצווייפלט, אז געטראָפן האָט ער אין סאמע פּינטל,
און ס'איז אים מיטאמאָל געװאָרן גרינג אפן הארצן, ער האָט זי ארומגענומען, צוגעדריקט צו
זיך, און קושנדיק איר אָנגעבױגענעם קאָפּ גערעדט:

-- און איך בין עס די גאנצע צײַט זיכער געווען און אפילע זיך ניט איין מאָל בארימט
פאר אנדערע אויך, אז מײַן װײַב איז א כאכאָמע. אז זי איז בא מיר א שיינע זעען אלע אָן
מײַנע דערקלערונגען, אָן מײַן בארימערײַ. ערשט נא דיר --א כאכאָמע, און זיך אזוי נאריש
געמאכט. נאָר ניט געזאָרגט. װי פלעגט אין אזעלכע פאלן זאָגן דײַן באָבע כאסיע? מע קען זיך
א מאָל מאכן נאריש, אָבער מע דארף זיך דערנאָך קענען פאריכטן.

ער האָט זיך צו איר אָנגעבויגן, א קוק געטאָן אין איר לויטער פּאָנעם און פונעם גאנצן
הארצן זיך צעלאכט. זי האָט א װײַלע געפּינטלט מיט די אויגן, קוקנדיק אף אים, און ניט
דרייסט א שמייכל געטאָן. אין דער װײַלע איז מערע ארײַנגעלאָפּן אין שטוב, דערזען, אז דער
טאטע לאכט, האָט זי גלײַך פארשטאנען, אז גלאט אזוי װעט ער ניט לאכן, מיסטאמע שטעקט
דערין א פריילעכע געשיכטע, װועלכע מע װועט איר באלד אויך דערציילן, און ביז װאָסיװען

5 062

דערװײַל אליין פריילעך זיך צעלאכט. דער אייגענער געלעכטער האָט בא איר ארויסגערופן
א פארלאנג נאָך שטארקער לאכן, האָט זי געלאכט, געלאכט געשמאק, מיט פארגעניגן, פּאַשעט
געקײַכט פון געלעכטער,

ביפראט, אז לאכן איז זי בא זיי שטענדיק א באלן,

22

סאָפּקאָלסאָף האָט זיך געשטעלט אן עמעסער וינטער. געקומען איז ער אומגעריכט. אין
אָװנט האָבן נאָך אָן אופהער געקלאפּט אין די שויבן גרויסע, װי ארבעס, טראָפּנדלעך, און
גאנצפרי, ווען לוציע האָט א קוק געטאָן אינדרויסן -- האָט שוין דער שניי איבערגעפארבט אין
װײַסן דעם ארום. אלע דעכער, וועלכע זי האָט געזען דורכן פענצטער, זײַנען געווען פאר-
שפּרײט מיט שניי -- אפילע פונדערװײַטנס האָט זי געפילט, װי גרינג, װי פּוכקע און ווייך ער
איז. דער שניי האָט באפּוצט אלע ביימער אין הויף, וי ערעוו נײַײיאָר באפּוצט מען מיט וואטע
די פײַערלעכע יאָדלעס אין פיל הײַזער. שניי איז געווען אף אלע סטעזשקעס אינעם הויף,
אינעם סעדל, שניי האָט פארשאָטן דעם גרינעם װאָליער מיטן װײַסן זאמד... און שנייען האָבן
נאָך אלץ געשאָטן און געשאָטן, אָן אן אופהער געפאלן פונויבן. נאָר פאלן פון דער אומגע-
הייערער הייך זייערער האָבן זיי זיך ניט געײלט. לוציע האָט א פארגאפטע געקוקט, וי זי
ווימלען לעבן דעם פענצטער, און עס קען זיך דאכטן -- מע דארף בלויז א קאפּל פארזשמורען
די אויגן צוליב דעם -- אז ס'האָט עמעצער פונדרויסן פארהאנגען די שויבן אירע מיט א פאָר-
האנג פון זייער שיינעם און דינעם, דורכזיכטיקן האפט, און א װינט הוידעט אים אום, און
דערפאר וויגט ער זיך די גאנצע צײַט פאר די אויגן.

א סאך מאָל האָט זי שוין געהאט באשטימט בא זיך און יאקאָוו האָט זי אויך ניט איין
מאָל געבעטן וועגן דעם -- לאָזן צורו די אלטע, ביטערע דערמאָנונגען, ניט ארױיסשלעפּן זי
בא יעדער געלעגנהײַט אֹף דער ליכטיקער שײין, זיי זאָלן טאקע גוואלדיק-װײַטע, אָבער אל-
ציינס שוידערלעכע, אפילע דורך דער װײַטעניש זייערער --אלע מאָל ניט קלעמען באם הארצן,
אָבער װאָס זאָל זי טאָן, אז זי קען ניט, זי וויל ניט און זי טאָר אפילע ניט פארגעסן דעם
אָנהײיב פון איר לעבן, װי זי קען ניט ארוף אפן דריטן שטאָק פון זייער דירע, מײַדנדיק די
טרעפּ פון די ערשטע צוויי שטאָקן.

און אויך איצט, װען עס קישעפט זי די שײינקײַט פונעם װינטערדיקן גאנצפרי, דערמאָ-
נען זיך איר די ווינטערס פון איר קינדהײַט, מיט זייער בײַסיקער קעלט, מיט דער אויסגאנג-
לאָזער פינצטערניש אין שטוב -- דער טאָג קומט שפּעט, די נאכט פאלט צו פרי, און אפילע
זייער בלאסער אכטער לעמפּל האָט אויך אָן גאז ניט געװאָלט ברענען, וויפל זאָלסט ניט אלינ-
דרייען דעם קנויט..,

-- יאקאָוו, -- זאָגט אים לוציע אפן אויער, כאָטש ס'איז איר א ראכמאָנעס אים וועקן,
ער איז נעכטן שפּעט געזעסן, אָבער אופוועקן דארף זי אים פאָרט -- שוֹין צײַט אופשטיין--
וועט זי אים, וועקנדיק, דאָך זאָגן עפּעס גוטס --יאקאָוו, טוֹ א קוק אינדרויסן ---אן עמעסער
ווינטער. הייב אוף דעם קאָפּ, װועסטו זען א קישעפדיקע שיינקטיט.

יאקאָוו קוקט אין פענצטער און שמייכלט צום פּראָסטיקן דרויסן.

-- מערע, -- שרײַט ער פריילעך, -- אנו, שטיי נאָר אוף, און טו א קוק, וי שיין מע האָט
אונדז אױסגעפּוצט דעם דרויסן..

דערנאָך איז אוועק דער ווינטער. נאָכן װינטער איז געקומען דער פרילינג. געקומען,
קעדיי די שנייען פארוואנדלען אין וואסערן, אָנפּאָיען מיט די וואסערן די ערד, ביז די טיפע
טיפענישן, אויסבלויען, אויסלויטערן דעם הימל, און פארשפּרייטן מיט גרינע טעפּיכער די ערד,
און ווען נאָכן פרילינג איז געקומען דער געבענטשטער זומער, האָט לוציע אין איינעם פון די
ערשטע זומערדיקע טעג דערפילט דעם ערעוו מאזלטאָו. ניט לויט די אביקע װײַבערשע
סימאָנים, האָט זי אים דערפילט, די סימאָנים האָבן נאָך איר לײַב ניט בארירט, זיי זײַנען נאָך
געווען ערגעץ אפן וועג צו איר, אָבער דער פאָרגעפיל איז שוין געווען, דער גוטער פאָרגע-
פיל. ער האָט איר אפילע געגעבן אָנצוהערן: ,קענסט שוין גיין און דערפרייען דײַן יאקאָװון
זי האָט אים אָבער ניט געפאָלגט, דעם פאָרגעפיל, און ווען זי האָט זיך שוין אפילע דערווארט
אף די סימאָנים, האָט זי נאָך אלץ אָפּגעלײגט אף שפּעטער דאָס אָנזאָגן אים די בסורע. אָפּגע-

3

לייגט, מאכמעס זי האָט געהערט פון פרויען, אז א סימען קען אמאָל פארפירן, צי, װאָס מע
נעמט אמאָל אָן פאר א סימען --איז קיין סימען ניט,

טעג זײַנען געגאנגען, זי האָט שוין מער ניט געצווייפלט אינעם גליקלעכן ,ערעוו מאזל-
טאָוו", געװאָלט אז יאקאָװו זאָל אליין דערקענען אף איר, נאָר ער האָט צי ניט דערקענט, צי
עפשער מוירע געהאט א פרעג טאָן, טאָמער האָט אים זײַן גליק פארבלענדט, און דעמלט װאָלט
זײַן פרעגן פארשאפן איר צאָרעס. , די סימאָנים, -- האָט זי געטראכט, --- זײַנען סימאָנים, אָבער
מע דארף גיין צום דאָקטער, אין דער פרויען-קאָנסולטאציע, הערן, װאָס װעט איר זאָגן דער
דאָקטער, און ערשט דערנאָך -- װעט זי דערציילן יאקאָוון".

אזוי האָבן זיך צונויפגעלייגט די אומשטענדן, אז זי האָט פון טאָג אף טאָג אָפּגעלײגט דעם
גאנג אין קאָנסולטאציע, און שאבעס, דעם 21-טן יון, האָט אן עלטערע דאָקטערן, שפּיגלענדיק
זיך אין איר פּאצ;יענטקע --לוציע האָט עס געפילט ---געזאָגט:

-- איר זײַט שוואנגער שוין זעקס װאָכן,

אהיים איז לוציע ניט געגאנגען, זי איז געפלויגן, װי ס'װאָלטן איר אויסגעוואקסן פליגל.
וויי, וויי, וויפל זי האָט געווארט אף דער דאָזיקער גליקלעכער מינוט... ווארטנדיק, וויפל בי-
טערע געדאנקען איבערגעקלערט... זי פארשטייט, אז איצט הייבט זיך ערשט אָן דאָס עמעסע
ווארטן, װי עס האָבן געווארט, װי עס ווארטן און װי עס װעלן ווארטן אלע טאטע-מאמעס אף
דער גאָרער וועלט. לוציע האָט א טראכט געטאָן, אז הײַנט קען זי ניט ארײַן אין שטוב װאָ-
כעדיק, אזוי װי אלע טאָג, און אָנזאָגן פּאָשעט און פּראָסט: ,דו ווייסט, יאקאָוו, שוין זעקס
װאָכן, װי איך בין שוואנגער"-- עס טויג עפּעס ניט. דעם דאָזיקן טאָג דארפן זיי ביידע, זי
און יאקאָוו, פארגעדענקען אפן גאנצן לעבן, און די בסורע דארף זי אים אָנזאָגן פײַערלעך...
ווען, װוּ און ויאזוי--- דאָס װעט זי ערשט צוטראכטן. מאָרגן איז דאָך א רוטאָג.

דעריבער האָט זי גוואלדיק דערפרייט זיך ווען, ארײַנקומענדיק אין הויף, האָט זי נאָך
פונדערװײַטנס, איידער זי האָט דערזען מערען, דערהערט איר פריידיקן אויסגעשריי:

-- מאמע, דעם טאטנס אינסטיטוט פאָרט מאָרגן אין וואלד, אין דער גרינער פּושטשע.
אויב דו װעסט װעלן, זאָגט דער טאטע, װעלן מיר אויך פאָרן. מאמע, זאָג מיר, דו ווילסט,
אז מיר זאָלן פאָרן?

-- מיטן גרעסטן פארגעניגן, -- האָט זי פריילעך געזאָגט, און אין דער זעלבער װײַלע האָט
זי שוין געװוּסט װוּ און ווען זי װעט אים אָנזאָגן די פריידיקע נײַס. די וערטער, מיט וועלכע
זי װעט עס אים זאָגן, װעט זי, װי בלומען, מאָרגן אינעם וואלד געפינען.

גרויס מי און אָנשטרענגונג האָט איר געקאָסט בלײַבן ביז מאָרגן אויג-אף-אויג מיט אזא
גרויסער, מיט אזא געגארטער פרייד אירער, ניט צעטיילן זי מיט יאקאָוון, פון װאָס די צעטייל-
טע פרייד װאָלט געװאָרן נאָך גרעסער, נאָך שענער, נאָך טיפער. עטלעכע מאָל איז זי שוין
גרייט געווען דערפרייען יאקאָוון: ,װוייסט...?, אָבער אויב זי האָט באשטימט, אז מאָרגן, אין
וואלד, װעט זי אים אָנזאָגן וועגן דעם ,ערעוו מאזלטאָװ? -- טויג ניט אוער זײַן דעם אייגע-
נעם באשלוס.

פארטאָג האָט אין צווייטן צימער זיך צעקלונגען דער טעלעפאָן. יאקאָוו איז אופגעשפּרונ-
גען פונעם געלעגער, זאָגנדיק:

-- מיסטאמע האָט די טעלעפאָניסטקע, װי עס מאכט זיך איבערהױיפּט פארטאָג, װידער א
טאָעס געהאט. שלאָף, לוציע, שלאָף.

קיין טאָעס האָט די טעלעפאָניסטקע איצטיקס מאָל ניט געהאט, מאכמעס יאקאָוו האָט ניט
אופגעהאנגען דאָס טרײַבל. וועגן עפּעס האָט ער געפרעגט, צי גערעדט. לוציע האָט ניט גע-
הערט וועגן װאָס ס'איז געגאנגען א רייד, נאָר ווען זי איז ארײַן אין זײַן קאבינעטל, האָט ער
נערוועז--- װאָס ס'איז, אגעוו, ניט כארקטעריסטיש פאר אים ---געזוכט עפּעס אינעם מיטלסטן
שופלאָד פונעם שרײַבטיש, צעווארפנדיק אין אומאָרדענונג זײַנע קסאוויאדן. דערבײַ איז ער
געווען סײַ צעשטרייט, סײַ אָנגעשטרענגט, און ניט גלײַך באמערקט, אז זי איז ארײַן אין
צימער.

-- יאקאָוו, װאָס האָט זיך געטראָפן?

-- מע רופט מיך דרינגענד ארויס אין ראיקאָם פון פּארטיי (גערופן האָט מען אים אינעם
שטאָטישן מיליטער-קאָמיסאריאט). איך זוך מײַן פּאספּאָרט און מײַן מיליטערישן בילעט.

-- װאָס זשע זוכסטו זיי אינעם שרײַבטיש? זיי זײַנען אינעם גרינעם בײַטל, װוּ איך האלט
אונדזערע דאָקומענטן.

ער האָט זיך שנעל אָנגעטאָן. זי האָט אים געבראכט די צוויי דינינקע ביכעלעך -- איינס --
אין א ברוין טעוועלע, דאָס צווייטע -- אין א גרינעם, -- און געזאָגט:

-- יאקאָוו, איך װעל גיין מיט דיר. גוט?

4--0 64

-- בעשומויפן ניט... מערע קען זיך אופכאפּן.. זי װעט מיינען, אז מיר זײַנען אוועקגע-
פאָרן אין דער גרינער פּושטשע און זי איבערגעלאָזט אינדערהיים אליין. -- לוציע האָט געזען,
אז יאקאָוו שפּאסט איבערגוואלד,

-- וועל איך דיך כאָטש א ביסל באגלייטן..

-- מע דארף מיך ניט באגלייטן.. װעסט מיך בעסער ארויסגיין באגעגענען....-- ער האָט
זי צוגעטוליעט צו זיך און געגלעט איר קאָפּ.

זי האָט דערפילט, אז זיי צעשיידן זיך אף לאנג, אז אין קיין שום גרינער פּושטשע ועלן
זיי ניט פאָרן, און קיין שום אויסערגעוויינלעכע ווערטער אף אָנזאָגן אים וועגן איר שוואנ-
גערשאפט וװועלן שוין ניט זײַן, האָט זי אים געזאָגט פּראָסט און פּאָשעט, װי עס האָבן אָנגע-
זאָגט זייערע מענער אלע פארגאנגענע דוירעס װײַבער:

-- יאקאָוו, איך בין שוואנגער... שוין זעקס װאָכן... נעכטן בין איך געווען אין קאָנסולטא-
ציע... כ'האָב געװאָלט דיר וועגן דעם זאָגן מאָרגן, ס'הייסט שוין הײַנט, אין וואלד..

דאָס ערשטע מאָל האָט זי דערזען טרערן אין זײַנע אויגן.

ער איז אוועק,

אין עטלעכע שאָ ארום האָט זיך צעקלונגען דער טעלעפאָן.

-- לוציע, -- האָט זי דערהערט יאקאָווס קאָל, -- דו הערסט, לוציע, כ'האָב זיך ארלינגע-
כאפּט אין א צימער, װוּ סאיז קיינער ניטאָ, כוץ מיר.. מע האָט א הער ארויסגערופן נאָך
אייניקע מײַנע קאָלעגן, אנדערע כאוויירים אויך, מיט וועלכע כ'בין מער אָדער װייניקער בא-
קענט... הער מיך מיט קאָפּ; אינאָװנט, אָדער גיכער פון אלץ באנאכט, װעט קומען נאָך אײַך א
מאשין און אָפּפירן אײַך אפן װאָקזאל, אף דער מײַרעװ-גרענעץ איז ניט אינגאנצן רויַק. דעם
מארשרוט פונעם צוג, מיט וועלכן איר װעט פאָרן, װעל איך זיך דערוויסן. און דעמלט וועל
איך דיר גלײַך אָנשרליבן א בריוו ,צום אופאָדערן", און ווען איך װעל האָבן אן אדרעס, על
איך דיר אים שיקן. הער װײַטער: פארפּאקעווע אין אונדזערע צוויי קליינע טשעמאָדאנען--
אינעם שווארצן לעדערנעם און געלן דערמאנטינענעם -- דײַנע און מערעס זאכן -- דעריקער
נעם ווינטערדיקע מאלבושים, ווארעמע מאנטלען, שיך, גרעט, שאלעכלעך. מײַנס זאָלסטו גאָר-
נישט ניט נעמען. דו הערסט, איך בעט דיך... יאָ, כ'האָב זיך געקליבן די גאנצע צײַט דיר זאָגן
אז א מאן דארף מען פאָלגן. דו הערסט, לוציע? און נאָך האָב איך שוין לאנג געװאָלט דיך
בעטן אז דו זאָלסט מיר קויפן א נײַעם אָנצוג... אויב דו װועסט מיטנעמען מײַן געטראָגענעם,
און נאָך אייניקע מײַנע זאכן -- וועסטו דאָך ניט װעלן קויפן מיר קיין נײַע... איך קען דאָך
דיך... װאָס זשע, מײַנע קאדרען זאָל איך ניט קענען? איצט הער סאמע דאָס וויכטיקסטע, װאָס
איך װויל דיר זאָגן; דו זאָלסט זיך היטן, זאָלסט ניט האָרעװען איבער די קויכעס, ניט שלעפּן
קיין שװוערס, און עסן, װי װײַט מעגלעך, צו דער צײַט. זאָלסט היטן די קינדער. -- אזוי האָט
ער טאקע געזאָגט: ,די קינדער", האָבנדיק שוין אינזינען אויך דאָס קינד, װאָס דרעמלט נאָך
אונטער איר הארצן. -- זאָלסט היטן די קינדער... זאָלסט היטן די קינדער -- האָט ער איבער-
געכאזערט, -- דארף איך דיר עפשער ניט אָנזאָגן, װעסט עס טאָן אזוי אויך. און צוליב אונדז
אלעמען -- זאָלסטו היטן זיך, טײַערע מײַנע..

אין טעלעפאָן-טרײַבל האָט מאָנאָטאָן אָנגעהױבן טוקען--- טויטויטו..-- זי האָט דאָס
טרײַבל נאָך א װײַלע געטוליעט צום אוער און פאָרזיכטיק אופגעהאנגען עס אפן גלאנציקן
אויערל פונעם טעלעפאָן-אפּאראט.

פונעם אנטרעסאָל האָט זי דערלאנגט ביידע טשעמאָדאנען, געבראכט זיי אין צימער און
אוועקגעשטעלט זיי אפן טיש. סאמע פון אָנהײב האָט זי זיך גענומען פארפּאקעווען יאקאָווס
מאלבושים, דעם בלויען װאָלענעם גארניטער, א װײַס העמדל, א פּאָרל גרעט און די נײַע
שווארצע שיך, אינעם צווייטן טשעמאָדאנדל האָט זי ארײַנגעשטופּט אירע און מערעס מאל-
בושים. דאָס קוישל מיטן עסנווארג, װאָס זי האָט אָנגעגרײט צוליב דעם שפּאציר אין דער
גרינער פּושטשע האָט זי אוועקגעשטעלט באנאנד-- זי װעט עס מיטנעמען מיט זיך אין וועג,

אָט אזוי האָט אין זייער לעבן זיך ארײַנגעריסן די מילכאָמע. זי איז געקומען אין זייער
שטוב, ווען דער הימל איבער דער שטאָט איז נאָך געווען בלוי און זומערדיק-שטיל, ווען די
ערד אונטער די פיס האָט נאָך ניט געציטערט, א צעוויגטע פון פאשיסטישע טאנקען און האר-
מאטן, ווען דאָס מילכאָמע-פײַער האָט נאָך דאָ, אין שטאָט, ניט פארקוילט דעם ארום, אָבער
איר שוידערלעכער אָטעם האָט שוין געקילט דאָס בלוט אין די אָדערן, דער פײַערדיקער
שטראָם האָט זיך שוֹין אריבערגעקײַקלט איבער אונדזערע גרענעצן, און פארלעשן אים, דער
שטיקן, צעטרעטן, איז נאָך געווען איבער אונדזערע קויכעס, וועלכע די סאָוועטישע שלאכטלליט
האָבן ניט געקארגט, אָפּגעבנדיק די קויכעס ביזן סאָף, איניינעם מיט די לעבנס זייערע, קעמפנ-
דיק מיטן װויסטן סוינע. דער פּײַערדיקער שטראָם האָט זיך אלץ װײַטער און װײַטער געקײַקלט

69

אף מיזרעך, געסארפעט די ערד, דערנעענטערנדיק זיך אויך צו דער װוּנדערלעךישיינער מײי
רעוויאוקראינישער שטאָט זייערער, די פיל אנדערע שטעט אונדזערע, און שטעטלעך, און דער"
פער, און ייַשוּוים.

עפּילאָג

די מילכאָמע האָט זיך שוין לאנג פארענדיקט. אנערעך אין א יאָר ארום נאָכן זיג האָט מען
יאקאָוון דעמאָביליזירט, און ער האָט זיך אומגעקערט אין יענער מײַרעוויאוקראינישער שטאָט,
פונוואנען ער האָט אין א יוניקן קאיאָר אָנגעהױבן זײַן שלאכט-וועג, און װוּהין עס האָבן זיך
אומגעקערט פון דער עוואקואציע לוציע מיט די קינדער: מיט מערען און װיקען. װויקע--
פארצויגן פון װיקטאָריע, װאָס באטײַט זיג --זיג פונעם לעבן איבערן טוט --איז געבוירן
אין א פראָסטיקער פעווראלינאכט פונעם 1942 יאָר. נאָך דער מילכאָמע איז בא זיי געבוירן
געװאָרן א זון -- בינעם, א נאָמען נאָך יאקאָווס מאמע -- בוניע, וועלכע איז געשטאַרבן אין
דער עוואקואציע. בא מערען וואקסט א טאָכטערקע-- אסיע. כאסיע הייסט זי בא לוציען. לוציע
הערט ניט אוף צו לויבן די כאָכמע פונעם לעבן. און די כאָכמע, -- טראכט לוציע, -- איז אין
זײַן אײביקײַט, אין זײַן אומענדלעכקײט. ווידער לעבן אף דער וועלט מערע, כאסיע, לוציע
און בוניע. עמעס, ניט יענע, אנדערע. אָבער די איצטיקע װעלן פאָרט זײַן דער שוירעש פון
יענע, פון די קינפטיקע. דעריקער איז וויכטיק, װאָס זיי װעלן זײַן, װײַל דאָס לעבן ועט זײַן.

לוציע הייבט אוף די אויגן און קוקט אף דער פאָטאָגראפיע, װאָס הענגט אף דער קעגני-
בערדיקער וואנט, צװישן צוויי הויכע און שיינע וענעצלאנער פענצטער. פונעם פּאָרטרעט
קוקט אף איר א שווארצכיינעוודיקי א שווארצברעמיק סימפּאטיש מיידעלע אין א שטרענג
שילעריש קליידל, אף ועלכן עס איז אָנגעטאָן א װײַס לופטיק פארטעכל. ס'איז מאשע.
איגנאט טראָפּימאָװיטשעס טעכטערל, דעם פעטער טראָפים און דער מומע מאריעס אייניקל.
מאשע איז מיט א פּאָר כאדאָשים ייַנגער פון װויקען. די קינדער כאווערן זיך, האָבן ליב איינע
די אנדערע. סײַ בא וויקען, סײַ בא מאשען איז א יאָמטעװ, ווען מע זעט זיך. מע װוינט טאקע
ניט װײַט איינע פון די אנדערע -- איגנאט טראָפימאָװיטש מיט דער פאמיליע װוינט אויך אין
די דאָזיקע קאנטן אין א געגנטלעכער שטאָט, סאכאקל א שאָ דרײַ, אויב פאָרן מיטן אוטאָבוס,
און נאָך װייניקער, אויב זיך זעצן אין צוג, נאָר װײַל דער צוג קומט אָן אין יענער געגנטלע-
כער שטאָט נאָך האלבער נאכט, איז גלײַכער פאָרן מיטן אװטאָבוס.

דער וועג געדויערט טאקע ניט לאנג, אָבער קיין צײַט קלעקט סלווי ניט. שטענדיק גע"
פינט זיך ארבעט אין שטוב און אויסער דער שטוב. פונדעסטוועגן גיט זיך אָפּטלעך אײַן די
כאווערטעס אײַנרײדן עמעצן פון די עלטערן פאָרן צוגאסט -- וויקען צו מאשען, מאשען צו וי"
קען. פאָריקן שאבעס איז יאקאָוו מיט וויקען און בינעמען געפאָרן צו איגנאט טראָפּימאװויטשן.
זונטיק אינאָוונט האָט מען זיך אומגעקערט אהיים --- אלע מאָלע סימכע. איצט ווארט לוציע אף
געסט.

נאָך ביז דער באפרײַונג איז איגנאט טראָפימאָװיטש, זײַענדיק א סטודענט פונעם מעדי-
צינישן פאקולטעט באם לװאָװער אוניווערסיטעט, געווען אין איין יוגנטלעכער אונטערערדיי
שער אָרגאניזאציע, װוּ ער האָט זיך באפרײַנדעט מיט מאריקן, מיט לוציעס שװאָגער.

איגנאט טראָפּימאָװיטשן האָט פון טורמע באפרײַט די רויטע ארמיי אינעם 1939 יאָר. אין
יענער מיליטערישער טייל איז ער געבליבן דינען אין סאנבאט. אינמיטן לערניאָר איז ער
ווידער געװאָרן א סטודענט פונעם זעלבן אוניווערסיטעט, פונעם זעלבן פאקולטעט, פונעם
זעלבן פערטן קורס. עמעס, פיל פון יענע, מיט װועמען ער האָט אָנגעהױבן די לערע, זײַנען
שוין לאנג געווען צו יענער צײַט דאָקטױרים, אנדערע זײַנען אומגעקומען אין די פּאָליצײישע
טפיסעס, און אייניקע, װאָס האָבן זיך אומגעקערט פון דאָרט, האָבן, וי ער, איגנאט, געעפנט
די לערנביכער און זיך געזעצט שטודירן מעדיצין.

ערעוו דער מילכאָמע מיט די פאשיסטן האָט ער, זײַענדיק אין אורלויב, פארבראכט בא
די עלטערן קימאט צוויי װאָכן. וועגן דער דאָזיקער צײַט הערט ניט אוף איגנאט טראָפימאָי
וויטש צו דערציילן.

לוציען געפעלט, װי ער, א סאָלידער מאנספּארשוין, דער הױפּטידאָקטער פון א געגנטלעכן
שפּיטאָל, כאזערט איבער אָן אן אופהער, װי א קליין קינד:

6

-- די מאמע האָט געזאָגט.. דער טאטע האָט מיך געלערנט פארווארפן נעצן, מאכמעס
כ'האָב שוין געהאט א ביסל פארגעסן די קונץ... די מאמע איז געווען באצאָרנט -- װאָס ער
עסט וייניק-- דער טאטע איז געווען צופרידן -- פון דעם זונס אלערליי אײַנפאלן..

לוציע האָט אים. אפילע אײינמאָל איבערגעשלאָגן די רייד, זאָגנדיק:

-- איגנאט טראָפימאָװיטש, איך קען זיך אפילע ניט פאָרשטעלן, װי גליקלעך אײַערע
טײַערע עלטערן זײַנען געווען, װאָס זי זעען אײַך. אפילע די מאמע מיט איר אומצופרידנקײַט
איז געווען געוויס איבערגליקלעך...

און וועגן איר, וועגן לוציען, האָבן די עלטערן זײַנע אים דערציילט זייער א סאך, גע-
לויבט זי אין טאָג ארײַן,

די מילכאָמע מיט די היטלעריסטן האָט װוידער איבערגעריסן זײַן לערע. דעם מעדיצינישן
פאקולטעט האָט איגנאט טראָפימאָװיטש פארענדיקט שוין נאָכן קריג, אף דער מילכאָמע האָט
ער געדינט אין א פעלד-שפּיטאָל,

טראָפים וואסיליעוויטש איז בייס דער אָקופּאציע געשטאָרבן. די מאמע, א האלב-לעבע-
דיקע, האָט דער זון נאָך דער מילכאָמע גענומען צו זיך, אין שטאָט, אוועקגעפאָרן איז זי פון
איר שטיבל באם טײַך, פון איר אלטער היים, מיט א טנײ ---ביז זי װעט געזונט װוערן. אין זייער
שטיבל איז געבליבן א מישפּאָכע, וועלכע איז געלאָפן פון מײַרעװו אין די ערשטע מילכאָמע-
שאָען, און װאָס װײַטער לויפן האָט זיי שוין קיין קויעך ניט געקלעקט --א פרוי מיט צוויי
פּיצלעך קינדער,

צוריק אין איר שטיבל, באם ברעג פון טײַך, האָט זײַן מוטער זיך ניט אומגעקערט.
ערשטנס, האַט זי זיך שוין ניט געקענט צעשיידן מיט די איריקע -- מיטן זון, מיטן אייניקל,
מיט דער שנור. און כוץ דעם, איז זי טאקע געזונט ניט געװאָרן.

-- נאָר שפּאסן האָט מײַן מאמע שטענדיק ליב געהאט, אבי די ווייטעקן פלעגן זי אָפּי
לאָזן, -- דערציילט איגנאט טראָפימאָװיטש, ---גנאט, -- פלעגט זי מיר זאָגן -- הא, גנאט, מיילע,
דאָס געזונט מײַנס קערסטו מיר ניט אום, דאָס פיל איך, מאכמעס דו ווילסט ניט, אז איך זאָל
אװועקפאָרן פונדאנען. איז מאך מיך כאָטש ייִנגער. ביסט דאָך עפּעס א דאָקטער בא מיר..

דעמלט האָבן אין זײַן שטוב געלעבט צוויי מאשעס.

איצט איז געבליבן איינע -- וויקעס כאווערטע,

און טראָפּים װעט נאָך זײַן, -- טראכט לוציע, קוקנדיק אף מאשעס פּאָרטרעט -- און ווא-
סילי װעט זײַן ---איז לוציע זיכער --נאָר זײַן װעלן זיי אויך אנדערע, עפשער אויך פישער,
אָבער אנדערע. בלויז ענלעכע מיט זייער מענטשלעכקײַט, מיט זייער ליבע צו האָרעואניע,
מיט דער געטרײַשאפט און ברייטהארציקײַט זיערער,

מיט א שטיקל צײַט צוריק איז איגנאט טראָפימאָװיטש אראָפּנעקומען צו זיי מיט אן על-
טערער פרוי, וועלכע לוציע האָט, פארשטייט זיך, ניט דערקענט,

-- נו, באקענען אליך, -- האָט געזאָגט איגנאט טראָפימאָװיטש, -- איז ניטאָ װאָס, איר האָט
זיך אמאָל באקענט אָן מיר...

-- לוציע.., דו... איר זײַט עס לוציע? כ'װואָלט דיך... כ'װואָלט אײַך... בעשומויפן ניט װאָס
ניט דערקענט... כ'װואָלט זיך פאָרשטעלן ניט געקענט, אז איר, אז דאָס מיידעלע...-- האָט גע-
שטאמלט א פארלוירענע די פרוי,

לאָזט זיך אויס, אז דאָס האָט זי מיט די צוויי כעוורע געבראכט אף טראָפים וואסיליע-
וויטשס פורל אין יענעם װיסטן סאָפהארבסטיקן טאָג די שוואנגערע מערע. די דאָזיקע פולע,
גרויע פרוי איז געווען יענץ יונג און שיין מיידל, וועלכע האָט אזוי זאָרגעװדיק זיך געייסעקט
דעמלט מיט לוציעס שוועסטער, מיט מערען. אױסגעטאָן איר די שיך -- לוציע געדענקט אלצ-
דינג -- פאנאנדערגעשפּיליעט און אראָפּגענומען דעם מאנטל, פאנאנדערגעבונדן דאָס שאלעכל,
אונטערגעלייגט איר צוקאָפּנס א קישעלע...

יענער טאָג שטייט לוציען פאר די אויגן, װי ער װאָלט ערשט נעכטן געווען.

-- טאניע, טאטיאנע לװאָװנע, -- האָט געזאָגט איגנאט טראָפּימאָװיטש, -- װאָס גלאָצסטו
אף לוציען די אויגן? האָסט דאָך אזוי ליב ריידן -- װאָס זשע האָסטו איצט אָנגענומען א פול
מויל מיט וואסער און שװײַגסט?

טאטיאנע לװאָוונע האָט צוגעדריקט לוציען צו זיך, װי לוציע װאָלט זײַן א פּיצל קינד,
אָט אזא, װי דעמלט, ווען זי איז געשטאנען בא דער זײַט און מיט שרעק צוגעקוקט, וי אן
אומבאקאנט מיידל טוט מיט איר שװעסטער, װאָס זי וויל--- טוט זי אויס, דרייט זי אהער,
אהין..

07

-- געדענקסט, לוציע, -- האָט געזאָגט טאטיאנע לװאָװונע, ניט ארױיסלאָזנדיק לוציען פון
אירע אָרעמס, -- טראָפים וואסיליעוויטש איז דעמלט געבליבן זיצן אפן פורל, און אין שטוב
זײַנען מיר ארײַן אינדרײַען, געדענקסט?! איך, סטעפּאן און באָריס. איצט בין איך געבליבן
איינע פון די אלע, מיט וועמען כ'בין דעמלט געווען בא אײַך. וועגן גנאטס טאטן ווייסטו. וועגן
מערען ווייסטו אוואדע און אוואדע, און איך ווייס נאָך װעגן בערלען און וועגן סטעפּאנען.
זיי זײַנען אומגעקומען אף דער מילכאָמע.

פון אלע אירע געוועזענע בריגאדניצעס פון דער טריקאָטאזש-פאבריק, װוּ זי האָט יונ-
גערהייט געארבעט, פון אלע אירע כאסענע-געסט, באגעגנט זיך לוציע בלויז מיט מאריען,

זי זעען זיך אָפּט. מאריע האָט זי, עמעס אין יאָרן ארום נאָך דער מילכאָמע, אָפּגעזוכט און
די ערשטע געקומען צו איר.

מילכאָמע-צײַט האָט זיך מאריע עוואקויַרט אין סאראנסק. דאָרט האָט זי געארבעט אלס
אינסטרוקטאָר אין א האנטווערקער-שול, געלערנט איר מעלאָכע קינדער, וועלכע די מילכאָמע
האָט געמאכט פאר יעסוימים. ווען אין א סאראנסקער קינדערהיים האָט מען געבראכט פון
לענינגראד קינדער-דיסטראָפּיקער, איז מאריע אװועק אין יענעם קינדערהיים, און אויסגע-
קליבן סאמע דאָס אויסגעצערטע, סאמע דאָס נעבעכדיקע קינד, א מיידעלע פון א יאָר דרל.

-- אפילע ניט הויט און ביין, װי מע זאָגט אין אזעלכע פאלן, -- האָט דערציילט מאריע
לוציען, בייס זייער ערשטער באגעגעניש, --נאָר ביין -- קיין הויט איז שוין אף די ביינדעלעך
אויך דאכט זיך ניט געווען, עס האָט זיך געקענט דאכטן, אז די װוּנדן באם קינד זײַנען אף
די ביינדעלעך...

מאריע האָט אלץ געטאָן, קעדיי ראטעווען דאָס קינד, און עס האָט זיך איר אײַנגעגעבן.
איצט גרייט זיך מאריע וערן א באָבע. איר אניע און אניעס מאן האָבן געענדיקט דעם כע-
מישן פאקולטעט פונעם היגן פּאָליטעכנישן אינסטיטוט.

אָבער סאמע דאָס מערקווירדיקע אין דער דאָזיקער געשיכטע איז זייער אויסערלעכע ענ-
לעכקײַט --אניעס און מאריעס. עס טרעפט זעלטן, אז א טאָכטער זאָל אזוי ענלעך זײַן אף
דער אייגענער מוטער. שוין אָפּגערעדט דערפון, װאָס די טנועס בא אניען זײַנען מאריעס, דאָס
ארט ריידן -- מאריעס, דאָס אופאסן דעם ארום --מאריעס, דאָס רעאגירן אף פארשיידענע
אומשטענדן --- מאריעס. דערקלערט קען עס וערן ניט בלויז מיט דעם, װאָס בא מאריען איז
א שטארקער כאראקטער, נאָר אין דער ערשטער ריי מיט דעם, װאָס אניע האָט ניט בלויז ליב
מאריען, נאָר מאריע געפעלט איר, און זי סטארעט זיך אויך זײַן אזא, װי זי.

אָבער זייער אויסערלעכע ענלעכקײַט!

ווען מאריע איז דאָס ערשטע מאָל, צוריק מיט א היפּש ביסל צײַט, געקומען צו זיי אין
שטוב ארײַן מיט איר אניען, האָט לוציע זיך מאמעש דערשראָקן און פארמאכט די אויגן. עס
האָט זיך איר אויסגעוויזן, אז זי זעט מיטאמאָל ביידע מאריעס -- מאריען האָט זי, זעלבסט-
פארשטענדלעך, גלײַך דערקענט --יענע מאריע, וועלכע זי האָט אמאָל, אמאָל, צום ערשטן
דערזען בא א זאָקן-מאשין, ארײַנקומענדיק אין צעך, און די צווייטע -- די איצטיקע מאריע,

אלע מאָל, ווען לוציע קוקט אף דער איצטיקער מאריען, זעט זי אויס אין אירע אויגן נאָך
שענער, וי זי איז געווען יונגערהייט.

איינמאָל, נאָך מאריעס א וויזיט, האָט לוציע אפילע געפרעגט בא יאקאָוון:

-- יאקאָוו, איאָ, מאריע איז איצט נאָך שענער, װי זי איז געווען אמאָל?

-- אז דו ווילסט אזוי -- זאָל זײַן אזוי -- בא מיר האָסטו געפּױעלט, -- האָט ער געזאָגט.

-- ניט װײַל איך וויל, עס װײַזט זיך מיר אויס, אז ס'איז אזוי. און דיר? -- האָט זי גע-
פרעגט,

-- מיר װײַזט זיך גאָרנישט ניט אויס, נאָר איך גלייב דיר, --איז ער באשטאנען אף
זײַנעם,

-- יאקאָוו, נו, זאָג, -- האָט זיך געבעטן בא אים לוציע. וויקע האָט בייסמײַסע געקוקט אפן
טאטן אזוי, װוי איר װאָלט זייער נייטיק געווען, עפשער נאָך וויכטיקער, װי דער מאמען אפילע,
וויסן, װאָס מיינט וועגן דעם דער טאטע,

-- װאָס קומט מיר ארויס דערפון, װאָס עמעצער איז שיין, --האָט לאכנדיק געזאָגט
יאקאָוו, א שנעל געטאָן וויקען אין נאָז און אוועק צו זיך אין קאבינעט.

אינגיכן האָט וויקע זיך ארײַנגעשלײַכט צום טאטן אין צימער.

ארויס איז זי פונדאָרטן אף די שפּיצפינגער און שעפּטשענדיק איבערגעגעבן לוציען איר
װײַטערדיקן שמועס מיטן טאטן וועגן מאריעס שיײנקײַט.

8

-- מאמע, איך זאָג דעם טאטן: טאטע, זאָג מיר, מאריע פיאָדאָראָװונע איז איצט טאקע
שענער, וי זי איז געווען יונגערהייט?

קוקט ער מיך אָן און פרעגט:

-- און דו דארפסט עס וויסן צוליב װאָס? -- און טוט מיך װוידער א שנעל אין נאָז.

-- טאטע, -- בעט איך זיך בא אים, --נו, זאָג מיר... ניט װאָס איך דאר -- פּאָשעט, איך
וויל וויסן.

-- אוב אזוי, איז הער, װאָס איך מיין, -- זאָגט דער טאטע, -- איך מיין, אז יעדער מענטש,
אוב ער איז א מענטש --איז אף זײַן אויפן שיין. אָבער דײַן מאמע איז אין מײַנע אויגן--
די שענסטע, סאמע די שענסטע. און ער האָט מיך א קוש געטאָן.

-- טאטע, -- איך האָב גלײַך געפונען, װאָס פרעגן בא אים, --איך בין דאָך ענלעך אף
דער מאמען -- בין איך אויך אין דײַנע אויגן די שענסטע?

-- אוי, ביסטו בא אונדז א פּלוידערזאק, -- האָט געזאָגט לוציע, -- כ'דארף גיין אין קיך,
גרייטן וועטשערע;

יאקאָוו ארבעט, װי ביז דער מילכאָמע, אינעם פּעדאגאָגישן אינסטיטוט. איצט האָט ער א
געלערנטע שטופע --- ער איז דאָקטער פון פיזיש-מאטעמאטישע וויסנשאפטן. באם פארטיידיקן
די דיסערטאציע איז איינער פון זײַנע אפּאָנענטן געווען גריגאָרי איליטש. פאראיאָרן איז גרי-
גאָרי איליטש געשטאָרבן, יאקאָוו איז געפאָרן אין מאָסקװע, אף זײַן לעװײַע, װוּ דער געלערנ-
טער האָט די לעצטע יאָרן געוווינט,

אף דער מילכאָמע איז יאקאָוו געווען קאָמאנדיר פון אן ארטילעריע-דיוויז;אָן, און טאקע
זײַנע אייניקע ארטילערישע אויסרעכענונגען פון יענער צײַט זײַנען געװאָרן דער גרונט פון
זײַן דאָקטער-דיסערטאציע. זײַן ליבע צו מאטעמאטיק האָבן געיארשנט מערע און בינעם. מערע
איז א לערערן פון מאטעמאטיק אין א שול, און בינעם לערנט אינעם זיבעטן קלאס. גרויסע
צאָרעס פארשאפט ער זײַן לערער פון מאטעמאטיק, און ער אליין, בינעם, האָט אויך גענוג
אויסצושטיין פון זײַן לערער, דער סיכסעך זייערער קומט פאָר איבער דעם, װאָס אלע אופ-
גאבן, לייזט בינעם ניט אזוי, װי עס װויל דער לערער, װי עס פאָדערן די לערנביכער.

-- יאקאָוו, -- קלאָגט זיך לוציע, -- דאוויד יעפימאָוויטש האָט הײַנט װוידער געקלונגען צו
אונדז. ער האָט געמיינט דיך טרעפן אינדערהיים. איך האָב מיט אים גערעדט. בינעם לייזט
נאָך אלץ די אופגאָבעס ניט אזוי, װי אלע קינדער.

-- אנו, -- זאָגט יאקאָוו און שטרעקט אויס צו בינעמען זײַן האנט מיט דער דלאָניע ארוף,

בינעם פארשטייט, װאָס דער טאטע מיינט, און דערלאנגט אים זײַן העפט. יאקאָוו קוקט
אף די געלייזטע אופגאבעס, און לוציע זעט לוט אים, אז ער איז צופרידן. ער זאָגט:

-- אין דער נאָענטסטער צײַט װעל איך אומבאדינגט צוגיין צו דאוויד יעפימאָװיטשן.
הערסטו, לוציע, פאָלג מיך, און האָב דערפון ניט קיין צאָרעס. מיר, אשטייגער, געפעלט, װוי
ער לייזט די אופגאבעס. ער לייזט זיי אף אן אַריגינעלן אויפן, װאָס זאָגט איידעס וועגן דעם,
אז אין די אופגאבעס זעט עֶר מער, װי די געשטעלטע אופגאבע, און כוץ דעם, װיל ער זאָגן
עפּעס זײַנס... ניט איבערכאזערן בלויז, װאָס דער לערער זאָגט... מײַן מאמע פלעגט אויך האָבן
פון מיר די זעלבע צאָרעס, װאָס דו האָסט פון בינעמען.

לוציען אינטערעסירט אין געגעבענעם פאל דער ענטפער:

-- אָבער דער ענטפער, בינעם, באקומט זיך בא דיר א ריכטיקער! אזוי װוי בא אלע
קינדער?

-- יאָ, א ריכטיקער, װי בא אלע קינדער, -- זאָגט בינעם און קוקט אפן טאטן. זיי שמייב-
לען איינער צום אנדערן -- וי צוויי טראָפּן ענלעכע -- דער זון אפן טאטן.

װיקטאָריע -- לוציעס פּינקטלעכע קאָפּיע -- איז א ביסל גראָד צעקריגט מיט מאטעמאטיק,
כאָטש די אופגאבן לייזט זי -- עמעס מיט גרויס מאטערניש --אָבער לייזן לייזט זי אזוי, וי
עס פּאָדערט דער לערער. זי האָט ליב ליטעראטור. דער לערער פון דער רוסישער ליטערא-
טור, נאום לװאָוויטש, לויבט זי אף אלע פארזאמלונגען פון די עלטערן. ער פילט אינטויטיוו,
זאָגט ער, ---אז זי װעט זײַן א שרײַבערן, און בעפיירעש א גוטע שרלײיבערן. ער זעט עס לוט
אירע שילערישע ארבעטן,

-- אָבער, -- װאָרנט געוויינעלעך דער לערער, -- לערנען װעט זי דארפן נאָך א סאך, גוט
און לאנג באאָבאכטן דאָס לעבן, און דעריקערשט איז נייטיק אז זי אליין זאָל זײַן אקטיוו
אינעם לעבן,

דאָס ערשטע מאָל, דערהערנדיק אזעלכע רייד וועגן וויקען, האָט יאקאָוו, גייענדיק א היים
פון דער פארזאמלונג, אופגעלייגט געזאָגט לוציען:

69

-- װאָס זײַנען מיר ערגער פון אנדערע? פארװאָס קומט עס אונדז, אז עס זאָל בא אונדז
אין דער מישפּאָכע ניט זײַן קיין איין שרײַבער, װי ביז אהער? עפשער װעט טאקע פון אונד-
זער וויקען אוועקגיין א דינאסטיע שרײַבער?

לוציע האָט געזאָגט יאקאָוון ווערטער, וועלכע זי האָט זיך געקליבן אים שוין לאנג זאָגן,
אָבער איצט, אין פארבינדונג מיט וויקען זײַנען זיי געווען פּונקט וי אָנגעמאָסטן:

-- הערסטו, יאקאָוו, ביז אונדזער וויקע װעט האָבן פון װאָס צו שרײַבן, װאָלסטו דערװײַל
פארקאטשעט די ארבל און אָנגעשריבן אלץ, װאָס דיר איז אויסגעקומען איבערלעבן בייס דער
מילכאָמע. |

-- װאָסי? כ'בין דען געווען א קאָמאנדארם? צי נאָך בעסער --געקאָמאנדעװעט מיט א
פראָנט, כ'זאָל שרײַבן מילכאָמעימעמוארן? דו שטעלסט זיך פאָר, א מין ביכערימאבל עס װאָלט
א פלייץ געטאָן, ווען יעדער קאָמאנדיר פון אן ארטילעריע-דיװיזיאָן, פון א באטאליאָן, פון א
ראָטע װאָלט פארקאטשעט די ארבל און זיך געזעצט שרײַבן זײַנע מילכאָמעידערינערונגען?

-- איך האָב אינזינען ניט דײַן זײַן אפן פראָנט גופע, כאָטש דו האָסט סײַ ועגן די
שלאכטן, סײַ וועגן דער צײַט צוישן די שלאכטן, סײַ וועגן דײַנע פּראָנט-כאוויירים דערציילט
מיר אזוי שיין און אינטערעסאנט, אז עס װאָלט זיך באקומען שוין אײינמאָל א בוך. ס'װאָלט
גענונג געווען פארשרײַבן אלץ אָט אזוי, װי דו האָסט מיר דערציילט, מער דארף מען גאָר-
ניט. איבערהױפּט אָבער, מיין איך, איז וויכטיק, אז זאָלסט באשרײַבן די געשעענישן, פון
וועלכע ביסט געווען ניט בלויז קיין איידעס, נאָר אן אומיטבארער אָנטײלנעמער --אינעם
פאשיסטישן קאָנצענטראציע-לאגער, און שפּעטער --אינעם פארניכטונגסילאגער. דו מוזסט
עס טאָן, קעדיי פארייביקן דעם אָנדענק פון יענע אלע אומגליקלעכע, העלדישע, מוטיקע,
טײַערע אונדזערע מענטשן, וועלכע זײַנען ארײַנגעפאלן אין יענעם גענעם און זײַנען פון אים
ניט ארויס. איך בין זיכער, אז ס'איז פּאָשעט דײַן הייליקער כויוו. א כויוו, וועלכן דו מוזסט
באצאָלן,

-- ניט איצט, לוציע. שפּעטער, עפשער.

-- אויב אזוי, -- האָט זי אים דערוף געענטפערט, -- װעל איך עס טאָן פאר דיר און ניט
שפּעטער, וועז-עס-איז, נאָר איצט, ניט אָפּלײגנדיק אין דער לאנגער באנק.. דערציילן דיר,
יאקאָוו, וויאזוי איך רעכן עס טאָן? איך װעל באשרײַבן גענוי אלץ, וועגן װאָס דו האָסט מיר
דערציילט. געוויינלעך, ניט אלע פאמיליעס האָב איך פארגעדענקט, עפשער אפילע ניט אלע
פּאסירונגען װעט זיך מיר אײַנגעבן איבערגעבן אזוי, וי זיי זײַנען געווען, װעל איך בא דיר
איבערפרעגן, ווען איך װעל דארפן, עפּעס-װאָס פארפּינקטלעכן, אז עס װעט מיר אויסקומען..

-- גוט, -- האָט ער געזאָגט, -- זייער גוט. אָט װעל איך א ביסל זיך באפּרײַען פון מײַן
ארבעט -- טרעף, װאָס װעל איך דעמלט טאָן? הא? איך זע שוין, אז טרעפן קענסטו ניט. איך
על נעמען אלע דײַנע בריוו, וועלכע דו האָסט מיר געשריבן אפן פראָנט, ווען כ'האָב געהאט
אן אדרעס, -- ס'הייסט, אן אדרעס האָב איך שטענדיק געהאט, האָסט נאָר ניט שטענדיק גע"
װוּסט מײַנע אדרעסן פון די קאָנצענטראציע- און פארניכטונגסילאגערן, כוץ דעם, האָט נאָך
די פּאָטשט דאָרטן ניט וואזשנע געארבעט. האקלאל, אהין האָסטו מיר ניט געשיקט קיין
בריוו. -- הערנדיק זײַנע רייד, האָט לוציע געטראכט: ,אָן א שפּאס קען ער זיך ניט באגיין,
מײַן טײַערער, -- * דערפאר אָבער, וי נאָר דו פלעגסט דאָביווען מײַן אדרעס, פלעגסטו מיר
קימאט אלע טאָג שרײַבן. אזויארום, פאר די אנערעך צוויי יאָר, װאָס כ'בין געווען אפן פראָנט,
און ניט בא די פאשיסטן הינטערן דראָט, האָב איך פון דיר באקומען בא א זעקס הונדערט
בריוו. א שאָד, יענע ערשטע בריוו דײַנע, ביז אָקטיאבער פונעם 1941, ביזן קאָנצענטראציע-
לאגער, זײַנען פארלוירן געגאנגען. אָבער כ'וועל זיי אנערעך אופשטעלן אין זיקאָרן. די ער-
שטע צײַט, אינעם לאגער, האָב איך זיי פּאַשעט געקענט אף אױסװײיניק, און כ'פלעג זיי װאָרט
בא װאָרט ניט װאָס איבערדערציילן, עפּעס אזוי װי כ'פלעג זיי לייענען די כאוויירים, וועלכע
האָבן קיין איין בריוו פון דער היים ניט געהאט, זאָגנדיק דערבּל:

-- דו טראכט, אז דאָס האָט מײַן װײַב אָנגעשריבן די בריוו ניט בלויז מיר, נאָר דיר
אויך... און א װײַב איז בא מיר, -- פלעג איך זיך שטענדיק בארימען, --א שיינע, א קלוגע,
א גוטע. איז אָט הער, לוציע, װײַטער: װעל איך נעמען אלע דײַנע בריוו, אויסשטעלן זיי לויטן
סיידער, צו יעדער בריוו אין א פוסנאָטע געבן קאָמענטארן, װי עס פירט זיך אין עכטיאקאדע-
מישע אויסגאבעס, און זאָל דער יונגער דאָר אונדזערער, און די קומענדיקע דוירעס אויך,
וויסן ויאזוי אונדזערע פרױען-פראַנטאָװיטשקעס האָבן געלעבט אין די מילכאָמעײאָרן בא
אונדז אין הינטערלאנד. ויַאזוי זי האָבן געהאָרעװעט און געהאָפּט, ווען אף די שלאכטיפעל-
דער פון דער גרויסער פאָטערלענדישער מילכאָמע האָבן זייערע טאטעס, ברידער, מענער, זין
און טעכטער זיך געשלאָזן מיטן בלוטיקן סוינע. פארשטייט זיך, בא דער דאָזיקער ארבעט װעל

70

איך אויך האָבן געוויסע שװעריקײַטן: וועגן אייניקע, וועמען דו דערמאָנסט אין דײַנע בריוו,
װעל איך אויך בא דיר מוזן פאנאנדערפרעגן גענויער, װי דו האָסט געשריבן, --- אגעוו, זײַנען
דײַנע בריוולעך געווען אמאָל אזעלכע קורצע--מאמעש א רענדל א װאָרט, איבערהױיפּט װועט
עס האָבן א שײַכעס צו די ארבעטער פונעם זאװאָד, װוּ אָנגעהױבן האָט איר זיך מיען קימאט
אונטערן פרײַען הימל, אין א וואלד, װוּ די ווענט זײַנען שוין דערנאָך אויסגעוואקסן, און דער
דאך אויך, און װוּ בלויז אונטער די פיס האָט נאָך לאנג געכליופּעט די וואסער... אָבער ווּ די
קינדער זײַנען א קײַלעכיקן מעסלעס געווען קימאט אין היימישע באדינגונגען, אונטער א
שטענדיקן אופזיכט פון אומדערמידלעכע, האָרעפּאשנע, איבערגעגעבענע פרויען.

-- סײַדן צוליב דײַנע קאָמענטארן װעלן מײַנע בריוו האָבן א ווערט, -- האָט לוציע גע-
זאָגט, איבערנעמענדיק זײַן נעטיע צו שפּאסן, ---עפּעס אנדערש, --האָט זי זיך אומגעקערט
צו איר פאָרשלאָג, -- איז באשרײַבן דאָס לעבן פון אונדזערע מענטשן אינעם פאשיסטישן גע-
נעם. ס'זײַנען זייער וויכטיק דײַנע גװיִעס-איידעס, װײַל אזוי קען מען טאקע מיינען, אז דײַן
גרעסטע און שווערסטע איבערלעבונג אין די מילכאָמעײיאָרן איז געווען דער מאנגל אין
שיך נומער זעקס און פערציק...

דאָס האָט לוציע אזויארום געגעבן אָנצוהערן יאקאָוון, אז פונעם גאנצן שוידער, װאָס האָט
זיך מילכאָמע-צײַט ארופגעוואלגערט אף אים, --דערבײַ האָט זי ניט געהאט אינזינען זײַן
אָנטײל אין די שלאכטן, װי שווער זיי זאָלן ניט זײַן, די פארביטערטע, די בלוטיקע שלאכטן,
עס גייט א רייד בלויז װועגן דעם פאשיסטישן גענעם, און ער, יאקאָוו, װען עס קומען זיך
צונויף זײַנע כאוויירים און פרײַנט, און דערציילן צוביסלעך וועגן זייער פראָנט-לעבן, דער-
ציילן בעצימצן, באשיידן, און בעטן אים אויך עפּעס-װאָס דערציילן וועגן זיך, װײַל אינאל-
געמיין שטעלן זיי זיך פאָר, װאָס עס איז אים אויסגעקומען אויסשטיין דאָרטן, בא די פאשיסטן,
צי ווען עס בעטן אים די קינדער --איבערהױיפּט וויקע און בינעם, זעלטענער -- מערע, אויך
וועגן דעם זעלבן, האָט ער פאר אלעמען איין געשיכטע --א מײַסע מיט שיך. (בלויז איין לו-
ציען האָט ער דערציילט גענוי וועגן אלע זײַנע איבערלעבונגען, וועגן אלעמען, מיט וועמען
ער איז געווען איניינעם אין די פאשיסטישע לאגערן, מיט וועמען ער האָט איניינעם זיך גע-
מוטשעט און געקעמפט. דערציילט האָט ער איר אזוי, אז טראכטנדיק וועגן דעם, דאכט זיך
איר איצט אויס אמאָל, אז זי איז מיט אים די גאנצע צײַט געווען באנאנד, אליין איבערגעלעבט
דעם שוידער, די אומגליקן געזען מיט די אייגענע אויגן.)

די שיךיגעשיכטע אליין פאר זיך, -- טראכט לוציע, --איז טאקע א שיינע געשיכטע. אין
אירע באשרליבונגען װעט זי געוויס זײַן באשריבן, און באשריבן אזוי, וי יאקאָוו דערציילט זי;

-- איצט קען איך דיר שוין אױיסזאָגן דעם עמעס, לוציע, אז גערופן האָט מען מיך גאנצ-
פרי דעם 22-טן יון ניט אין ראיקאָם פון פּארטיי, וי איך האָב דיר דעמלט געהאט געזאָגט,
נאָר אין שטאָטישן מיליטער-קאָמיסאריאט. יאָ, קום איך, הייסט עס, טאקע יענעם גאנצפרי,
גלײַך פונעם מיליטער-קאָמיסאריאט אף א מיליטערישן סקלאד זיך עקיפּירן. ארײין זײַנען מיר
אהין אײינצײַטיק עטלעכע מענטשן. ערשט, עס טוט מיך גלײַך א כאפּ אפן צימבל דער סער-
זשאנט, װאָס האָט געדארפט דורכפירן די דאָזיקע פארוואנדלונג אונדזערע פון ציווילע מענטשן
אין מיליטערישע.

-- וועלכן נומער שיך טראָגט איר?

-- זעקס און פערציק, -- זאָג איך אים שולדיק,

-- כ'האָב אָבער געװוּסט, -- ווערט ער אויסער זיך פון ערגערניש. װאָס האָט ער אזוינס
געװוּסט, הייב איך ניט אָן צו פארשטיין אדהאיעם.

-- אנו, קומט נאָר אהער, באװײַזט אײַערע שיך, -- פאלט ער אף א האמצאָע.

כ'גיי ארויס פון צװישן דעם געזעמל מענטשן, מיט וועלכע כ'בין געקומען, מאך עטלעכע
שפּאן און בלײַב שטיין אינמיטן פון א גרויסן קעלער. דער סערזשאנט גייט צו צו מיר, בייגט
זיך אָן, באטראכט אופמערקזאם מײַנע שיך, און צעשמייכלט זיך האנאָעדיק, כאפּט מאמעש
היספּײַלעס פון מײַנע טרעטערס,

-- זע נאָר, א מינע גוטע שיך בא אײַך זײַנען,--זאָגט ער, -- קיין בעסערע דארף מען
אפילע ניט האָבן.

-- איך האָב ניט, -- זאָג איך אים, -- קיין טײַנעס צו מײַנע שיך. זיי זײַנען גוטע, װאָס
קיין בעסערע דארף איך ניט. מײַן װײַב האָט זיי מיר ערשט ניט לאנג געקויפט, --- האָב איך
געפונען אויך דאָ א מעגלעכקײַט זיך א בארים טאָן מיט מײַן װײַב,

-- איר װועט, -- האָט מיר צוגעזאָגט דער באָכער, ---אין די דאָזיקע שיך ענדיקן די מיל-
כאָמע, און נאָך דער מילכאָמע װעט איר גיין מיט אײַער װײַב אין טעאטער און אלץ אין די
דאָזיקע שיך. מיילע, קיין נאָװי איז ער אפּאָנעם ניט געווען, מאכמעס ער האָט ניט געטראַפן,

11

א ביסל האָבן די שיך זיך געהאלטן, נאָר װײַל אינעם לאגער זײַנען מיר אלע שטענדיק
געווען טויטיהונגעריק, האָבן מײַנע שיך אויך אָנגעהױבן עפענען פיסקעס--בעטן קאשע--
פריַער פון אלץ האָבן זיי ארױסגעשטופּט פון די לעדערנע דאלעדאמעס איין פינגער, דעם
גרויסן, האָב איך זיך געפּרוּווט פארשטופּן דאָס אָפענע מויל פון מײַנע שיך מיט א שטיקל
דורכגעפוילטן לעדער, מיט א שמאטע, מיט א שטיקל קארטאָן, צי ווען עס פלעגט שוין מיר
גאָר אָפּגליקן -- מיט א דרעטל פארדרייען אים דעם פּיסק. אָבער ס'האָט ניט געהאָלפן. אינגיכן
האָבן אלע מײַנע פינגער שוין ארויסגעקוקט אינדרויסן --- אלע פינף -- דאָס זעלבע האָבן געטאָן
די פינף פינגער פון מײַן צווייטן פוס. די שיך מײַנע, צעפּיצלטע, צעפאָרענע, צעקראָכענע,
האָבן געװאָלט בלויז איינס: כ'זאָל זיי ארויסווארפן און מײַן װײַב זאָל מיר קויפן א פּאָר נײַע
שיך, װײַל ניט נאָר איך, דער בעסטער שוסטער װאָלט זיי שוין אויך ניט געהאָלפן. אָט אין
אזעלכע שיך האָב איך געפראָנטעװעט בא די פאשיסטן. אָבער שולדיק אין דעם איז געווען
ניט די גרויסע מאָס פון מײַנע שיך. פּונקט אזוי טשאקנדיק עקיפּירט, װוי איך, זײַנען געווען
אלע אונדזערע כאוויירים, וועלכע האָבן געטראָגן שיך אָנהײיבנדיק מיסטאמע פונעם אכט און
דרײַסיקסטן נומער, ביז.. אף דער זעלבער הויך זײַנען געװען אויך די קליידער
אונדזערע..,

אינעם פאשיסטישן פארניכטונגסילאגער האָט מען ביז דער ליקווידאציע פון די סאָוועטי-
שע קריגסיגעפאנגענע, אונטערערדלער, פּארטיזאנער, ליקווידירט די היגע ייִדישע ציווילע
באפעלקערונג.

גײענדיק צום טוט, האָבן די ערשטע קדוישים ניט געװוּסט, אז זיי גייען זייער לעצטן
וועג, װײַל אין די מעלדונגען, אין וועלכע מע האָט זיי באפוילן זיך פארזאמלען לעבן אן אלטן
אײַזנבאןיקנופּ, האָבן די פאשיסטן געשריבן, אז מע וועט זיי פירן אין א געטאָ, װוּ זיי װעלן
לעבן און ארבעטן. דעריבער פארשטייט זיך, האָבן די מענטשן מיטגענומען מיט זיך מאלבו"
שים, עפּעסיװאָס פון באלעבאטישקײַט, א ביסל עסנווארג. אינעם פארניכטונגס-לאגער זײַנען
מיר, די קריגסגעפאנגענע, די אונטערערדלער און פּארטיזאנער, געווען די מייסים-ברענער.
אן עקסקאוואטאָר פלעגט די דערשאָסענע אױסגראָבן פון דער ערד, ווּ זיי זײַנען שוין אָפּגע-
לעגן בא צוויי יאָר, און מיר פלעגן זײַ ברענען אף גוואלדיק גרויסע שײַטערס און צעשיטן
דעם אש. גאנצע פאמיליעס, ארומגענומענערהייט, װוּ אינמיטן פלעגן זײַן קליינע קינדער, האָט
ניט זעלטן אױסגעגראָבן און אופגעהויבן אף דער ליכטיקער שײַן דער עקסקאוואטאָר. איינ-
מאָל האָט ער אין זײַן קויש געבראכט אונדז פון דער ערד-טיפעניש אזא מישפּאָכע: גאָר אן
אלטע פרוי, א פרוי אין די מיטעלע יאָרן און א מיידעלע פון א יאָר צװעלף, האָבן, פעסט
האלטנדיק זיך פאר די הענט, געװאָלט, װײַזט אויס, פארשטעלן פונעם טוט א ייַנגעלע פון א
יאָר פינף, װאָס איז געווען אינמיטן. באם ייַנגעלע אין די הענט איז געװען א פּעקעלע. די
כעוורע אונדזערע האָבן פון זײַנע הענטעלעך, אף אײביק פארציפּענ;עטע, ארויסגעשלעפּט דאָס
פּעקל, א פארוויקלטס אין א האנטעך. ,זײַנע שפּילעכלעך, מיסטאמע", האָט עמעצער פון
אונדז ארויסגעזאָגט א האשאָרע. נאָר אינעם פּעקל זײַנען ניט געװען קיין שפּילעכלעך--
דאָרט איז געווען א מענערישער גארניטער, װאָס איז אונטער אונדזערע הענט צעקראָכן גע-
װאָרן, װי שפּינװעבס, א העמדל, א פּאָרל גרעט, װאָס מיר האָבן געקענט פאנאנדערוויקלען
נאָר פּאסנװײַס (לוציע האָט ווייטעקדיק א טראכט געטאָן, אז זי האָט אויך אינעם טשעמאָ-
דאנדל מיטגענומען פאר איר יאקאָוון, קימאט דאָס זעלבע אָנטאָן, װאָס יענע אומגליקלעכע
מישפּאַכע) און אונטער דעם אלעמען זײַנען געלעגן פּײַכטע, צונויפגעקאַרטשעטע, צוגע-
פּלעטשטע שיך --א פּאָר גרויסע, מענערישע שיך. ניט קיין שפּילעכלעך האָט דאָס קינד מיט-
גענומען -- דעם טאטנס מאלבושים. ס'הייסט, ווען דער טאטע, נאָך א מיליטעריש-געקליידטער,
װועט זיך אומקערן צו זי נאָך דער מילכאָמע, זאָל ער גלײַך האָבן אין װאָס זיך איבערטאָן.
גלאט אזוי האָבן מיר אָנגעהויַבן אױיסגלײַכן די שיך, פּוצן זיי מיט אונדזערע אומריינע הענט,
עמעץ האָט אפילע מיטן ארבל זיי א בערשטל געטאָן, און א באָכערל פון א יאָר זעכצן, סאשקע
יאמפּאָלסקי, אן אונטערערדלער, א געבראכטער א הער פון אן אנדער קאָנצענטראציע-לאגער,
װאָס האָט זיך פארהאלטן בא די פאשיסטן קנאפּע צוויי יאָר, מאכמעס ער האָט קונציק גע-
שניצט פון האָלץ פארשיידענע אנטיקלעך פאר זיי, האָט געזאָגט:

-- די שיך װעלן זײַן גוט אפן דיאדיע יאקאָוו.

ער האָט פּונקט געטראָפן.

נאָך גרויסע מאטערנישן, מיט דער הילף פון אלע כאויירים, אין דער ערשטער ריי א
דאנק סאשקע יאמפּאָלסקיס הילף, האָב איך זיי ארופגעשלעפּט אף די פיס, שפּאצירט אין זי
איבערן לאגער, און אין די דאָזיקע שיך, נאָך אונדזער געלונגענער פּלײטע, אָנגעקומען אין א
מיליטערישער טייל און װידער באקומען א פײַנע באלעבאטישקײַט --אן ארטילעריע-דיװויז;אָן.

72

איך בין װוידער געקומען אף אונדזער מיליטערישן סקלאד, אן אנדער סערזשאנט האָסט
מיך ווידער פײַן עקיפּירט, אָבער קיין שיך נומער 46 האָט אף יענעם סקלאד זיך אויך ניט
געפונען. מײַנע שיך האָבן די ערשטע צײַט אויסגעפילט זייער פונקציע -- פארדעקט מײַנע פיס.

איינמאָל, קאיאָר, קומט צו לויפן צו מיר אין בלינדאזש אן אױיסשפּירער, באַריס כאַלאַ-
דאָוו -- מאטעמאטיק האָט אונדז פארברידערט. ער איז פרײװיליק אוועק אפן פראָנט פונעם
כיטן קורס פון מאטעמאטישן פאקולטעט פונעם מאָסקװער אוניווערסיטעט, און כ'הייב ניט אַן
צו װויסן, וויאזוי האָט ער זיך דערװוּסט -- ער איז דאָך פאָרט אן אױיסשפּירער ---אז ביזן קריג
האָב איך אונטעריכטעט מאטעמאטיק אין א פּעדאגאָגישן אינסטיטוט. האקלאל, אין א פרײַער
מינוט פלעגט ער שטענדיק האָבן צו מיר עפּעס א פראגע, אָדער פארקערט, ער פלעגט ניט
געקארגט זיך טיילן מיט מיר מיט זײַנע נײַע אידייען. די אידייען פלעגן בא אים וואקסן, וי
אף הייוון, -- זייער א פײַנער באָכער ---און זאָגט א פארסאָפּעטער;

-- כאווער קאפּיטאן, כ'האָב געבראכט אָט ערשט צו שלעפּן א ,צונג" ספּעציעל צוליב
אײַך. כ'האָב געקענט נעמען א ניווזיקל, װאָלט מיר געווען פיל גרינגער טאסקען אים, האָב
איך א טראכט געטאָן: , ניין, בעסער על איך פײַן א האָרעװע טאָן, דערפאר אָבער װעט דער
קאפּיטאן האָבן א פּאָר גוטע לעדערנע שטיוול, אנערעך פערציק זיבעטן נומער".

איך קוק אף אים און פארשטיי ניט, װאָס רעדט ער אזוינס,

-- כ'האָב געבראכט, -- כאזערט ער איבער דײַטלעך--א ,צונג", א מעגושעמדיקן ריז,
אן עסעסאָװעץ. כ'מיין, אז זײַנע שטיוול וועלן זײַן גוט אף אײַך. טוט נאָר אויס, זײַט אזוי גוט,
אײַערע שיך, כ'וועל זיי געבן אָנמעסטן דעם עסעסאָװעץ, און אײַך װעל איך ברענגען זײַנע
שטיוול,

אין עטלעכע מינוט ארום האָט ער מיר געבראכט א פּאָר נײַע לעדערנע שטיוול, װאָס
האָבן געגלאנצט, וי א שפּיגל אנטקעגן דער זון. דעריקערשט -- פּונקט מײַן מאָס.

אָט די איינציקע געשיכטע פונעם גאנצן שלאל איבערגעלעבטן פארגינט זיך יאקאָוו
דערציילן.

לוציע האָט ערנסט אָנגעהױבן טראכטן, און ניט נאָר טראכטן -- טאקע ערנסט זיך גרייטן
צו דער פאָרשטייענדיקער ארבעט -- פארשרײיבן גענוי אלץ, וועגן װאָס יאקאָוו האָט איר דער-
ציילט, וי זײַן טעווע איז, ניט ארויסשטעלנדיק זיך אפן פאָדערשטן פּלאן, באשרײַבן דאָס
לעבן און דעם קאמף פון אונדזערע סאָוועטישע מענטשן, ארײַנגעפאלענע אינעם גענעם פון
די פאשיסטישע קאָנצענטראציע- און פארניכטונגסילאגערן, אין וועלכע ער איז געווען איינער
פון די אסירים.

-- יאקאָוו, -- האָט זי אים אין א שטיקל צײַט ארום געזאָגט, -- כ'האָב שוין אָנגעשריבן די
האקדאָמע צו מײַן קינפטיקער דאָקומענטאלער דערציילונג וועגן וועלכער מיר האָבן מיט דיר
גערעדט. ביסט דאָך מאסקים געווען, אז איך זאָל זי אָנשרײַבן! איך פארשטיי איצט, אז טאקע
איך האָב געדארפט אָנשרײַבן די דערציילונג, קעדיי דו זאָלסט פארשפּאָרן א צווייט מאָל--
זאָל אפילע זײַן, אז איצט בלויז אין געדאנק -- װידער ארײַן אינעם גענעם. הער אויס מײַן
האקדאָמע:

,די דאָזיקע דערציילונג איז א דאָקומענטאלע, קיין איין באשריבענע געשעעניש אין ניט
אויסגעטראכט -- זי איז פאָרגעקומען אין לעבן... אלע מענטשן, וועגן וועלכע עס װעט גיין א
רייד אין דער באשריבענער געשיכטע -- זײַנען אויך ניט קיין אויסגעטראכטע, כ'האָב פארהיט
זייערע עמעסע פאמיליעס, זייערע נעמען און אייניקע ביאַגראפישע יעדיעס.

איך פארשטיי, אז וי איך זאָל ניט סטארען זיך איבערגעבן גענוי און פּינקטלעך דעם
גאנצן שוידער פונעם פאשיסטישן קאָנצענטראציע- און פארניכטונגסילאגער -- װעט זיך עס
מיר ביזן סאָף ניט אײַנגעבן -- אין לעבן איז דאָס באשריבענע געווען פיל שוידערלעכער, און
װיאזוי כ'זאָל ניט װעלן באשרײַבן אלע העלדישע, מעסירעסנעפעשדיקע, עכטימענטשלעכע
אופטוען פון אונדזערע כאוויירים -- װעל איך דעם ענדגילטיקן ציל ניט דערגרייכן, װײַל אין
לעבן זײַנען אונדזערע סאָוועטישע מענטשן, פארשפּארטע אין די פאשיסטישע לאגערן---גע-
ווען נאָך העלדישער, נאָך מעסירעסנעפעשדיקער, נאָך שענער און נאָך גװוּרעדיקער,

לייענענדיק קאָן עמעצער, נאטירלעך, א טראכט טאָן;

-- צוליב װאָס באשרײַבט זי די דאָזיקע געשיכטע, אויב אין לעבן איז דאָס באשריבענע
געווען שרעקלעכער, די מענטשן זײַנען געווען דרייסטער און שענער, קורץ גערעדט--עס
איז געווען ניט אזוי, װי עס װערט איבערגעגעבן.

דערוף וויל איך ענטפערן אָט װאָס:

-- זאָל אונדזער יונגער דאָר װויסן, אוב ניט ביזן גרונט, אָבער דאָך--א סאך --דעם
שוידער, וועלכן עס איז אויסגעקומען איבערלעבן זייערע זיידעס און טאטעס. צווייטנס, וויל

783

איך פארהיטן די נעמען פון טײַערע, ליבע, דרייסטע סאָוועטישע מענטשן, װאָס האָבן געלעבט,
געטרוימט, געקעמפט און געפאלן אינעם פאשיסטישן גענעם, מענטשן, נאָך וועמען קיין קװאָ-
רים זײַנען ניט געבליבן און דריטנס -- װײַל איך גלייב, אז עס װעלן קומען פיייַקע, טאלענ-
טירטע, עפשער געניאלע שרײַבער, װאָס װעלן דארפן און שטרעבן פארייביקן אונדזער צײַט
אין זייערע װוערק, פאר זיי װועלן וויכטיק זײַן די דאָזיקע גװיִעסיאיידעס, מיט די עמעסע נע-
מען פון די מארטירער, דער לעבעדיקער אָטעם פון אונדזער צײַט. אויך צוליב זיי שרײַב איך
די דאָזיקע געשיכטע. דאָס באשריבענע אין דער דאָקומענטאלער דערציילונג האָב איך אליין
ניט איבערגעלעבט. דעם דאָזיקן גאנצן שוידער האָט איבערגעלעבט און דערציילט מיר דער
טײַערסטער מענטש אין מײַן לעבן,"

-- נישקאָשע, יאקאָו? -- האָט זי געפרעגט.

-- איך זע שוין, אז ניט װויקע, נאָר דו װעסט זײַן בא אונדז די ערשטע שרײַבערן, -- האָט
ער געענטפערט.

זי בלײַבט זיצן מיט די עטלעכע פארשריבענע זײַטלעך פּאפּיר אין די הענט, און עס טוט
זיך אליין פון זיך, צום וויפלטן מאָל א טראכט, אז ווען זי קען איצט אָנהײבן דאָס לעבן אפ-
סנײַ, -- נאָר ניט כאָלילע פון יענעם װײַטן און פינצטערן אמאָל--נאָר פון דער באגעגעניש
מיט יאקאָוון -- צי װאָלט זי טראָט נאָך טראָט אויך איצט איבערגעכאזערט די דורכגעגאנגענע
צוזאמען מיט אים אלע וועגן און שטעגן, און קומט, װי טאָמיד, צום אויספיר, אז זי װאָלט זי
איבערגעכאזערט --- אין פּראט פונעם איקערדיקן, אָבער ניט אין אלץ. עפּעס-װאָס װאָלט זי
אצינד בעליסאָפּעק געענדערט. ביז הײַנטיקן טאָג טוט איר, אשטייגער, באנק, װאָס זי איז ניט
געװאָרן קײַן דאָקטער --- קיין קינדער-דאָקטער -- און ווען ס'איז טאקע מעגלעך װידער אָנהײבן
א דורכגעלעבטן לעבן, װאָלט זי מיסטאמע אָפּגעזוכט נאָך עפּעס, װאָס װאָלט קעדײַ זײַן
ענדערן,

נאָר װוּ קאָן מען אויסזוכן א מענטשן, װאָס זאָל אין זײַן לעבן ניט געפינען קיין באזונ-
דערע פּראָטים, אומשטענדן, צי מײַסים, וועלכע ער װאָלט ניט װעלן ענדערן, אויסבעסערן
אָדער איבעראנדערשן, ווען מע זאָל עס נאָר קענען טאָן.

כאיִם גורעוויטש

אף דער ליבער ערך

אין אָט דער פאַרשטאָט

א ביסל װײַטער פון דעם ,סיבסעלמאש",

ווּ ס'הייבט זיך אָן דער קאָטשעניאָװער שליאך,

איז אין א גרינער פאָרשטאָט, אף א ברייטער
גאס

א יאטעלע געשטאנען אף א דאך.

ער האָט מיט גרויסן אייפערזוכט געשפּירט,
וי איבונגען פון העכסטן פּילאָטאזש
אין בלויער הייך א פליער דעמאָנסטרירט,
און איז ארײַן אין אָט אזא עקסטאז,

אז ס'האָט פון װײַטן אויסגעדאכט זיך מיר:
באלד ט'ער ענערגיש טאָן די לופט א שאר
און שנעל איבער דער קרױנשטאָט פון סיביר
אדורכגעטראָגן זיך פּונקט װוי איקאר,

אין אָט דער פאָרשטאָט, אף דער זעלבער גאס
איז אָט אזא געשיכטע שוין געשען,

דאָס האָט געטראָפן אין דעם זומער, ווען

דער קומענדיקער וועלט-בארימטער אס
פּאָקרישקין סאשע פון זײַן זיידנס דאך

האָט ס'ערשטע מאָל אן אעראָפּלאן דערזען.

מײַן באשיידענער באגער

איך וויל דאָך, ברידערלעך, אוואדע ניט קיין סאך;
אז אין דעם זוניקן קוואדראטל פון מײַן דאך

דער גוטמוטיקער קארלסאָן זאָל לעבן

און מיט א פּלײַס די מאָרגנשײַן דאָרטן וועבן.

איך װעל דערפאר בא אים ניט מאָנען קיין ארענדע,
און מיט איין-איינציקער באקאָשע נאָר זיך ווענדן:
אף װוּנדער-ישפּינדל (פון נעאָן פון ריינעם)

א שטערן זאָל ער אויסוועבן, בלויז איינעם,

אים גלײַך, לעמאנאשעם, פארעגיסטרירן,

און אין דער מיט פון הימל אײַנמאָנטירן,

א שטערנדל, אן אָבעליסק פון פײַערן,

וי אנא פראנקס נעשאָמינקע די טײַערע,

װועט אופגיין אין דעם װײַטן, הויכן פעלד,

און ליכטיקער װועט װוערן אף דער וועלט.

עס װעלן זײַנע הייסע בינטלעך שטראלן,

וי פרישע בלומען, יעדן אָװנט פאלן

אין ווארשע אפן מאָנומענט און אף דעם באבי יאר,
אף קװאָרים אין מײַדאנעק און פּאָנאר,

און טרעבלינקע אף אלע גרויע שטיינער,

אף טיפע גריבער, װוּ עס װײַסן זיך די ביינער

פון ברידער מײַנע און פון שוועסטער מײַנע,
וועמען ס'האָבן אױיסװוּרפן פארפּײַניקט,

75

א שטערנדל, אן אָבעליסק פון פײַערן,

וי אנא פראנקס נעשאָמינקע די טײַערע,

וװועט אין איין קלאנג מיט די כאָטינער גלעקער

די הערצער אופטרייסלען און גלײַכגילטיקע וועקן,
קעסיידער װאָרענען: די מענטשהײַט זאָל זײַן וואך!

...איצט זעט איר שוין, אז כ'וויל דאָך ניט קיין סאך..

א ן

אין א גרינגן אָנצוגל,
אין פראָסטיקן סעזאָן,
א פייגעלע א מאָנדעלע
אף א פארשנייטן קליאָן.

איין בלאט געבליבן, גאָט באהיט,
איז אף א צװײַגל קוים,

דאָס פייגעלע אין ערגעץ פליט,
פארוויגט זיך מיט א טרוים:

ס'וועט װי א שירעם רעטן עס
די בלאט פון אלדאָסדינג.

פיל פייגל זייער שטעטעלע
באשטיין דאָ װעלן גרינג,

צעעפן איך דאָס פענצטערל,

צום פייגעלע איך שרלי:

אומזיסט, אומזיסט פארבלענדט ביסטו,
אין אזא מאלבעש קענסטו ניט
סיבירעווען סײַװיסײ,

א ק ש נ ט ע

ניט לאָז זיך בעטן, טײַערע,

אין צימער פלי ארלין,

דאָ ווארעמקײַט װעט סטײַען דיר.
די ווינקלען -- פול מיט שלַן.

דו װעסט דאָ היימיש פילן זיך,
ס'וועט אָפּגײן יעדער גליד,

א פּרוּוו טאָן כ'וועל אפילע דיך
ארײַנשטעלן אין א ליד,

אין א ליד, װוּ איטלעכס שורעלע
שמעקט מיט פרישן צוויט,

מיט א פויגלשלאק, א טורעמל,--
א שלאָסמעם אין דער מיט..,

.-נאָר ס'איז די קליינע אקשנטע
פון מיר גאָר ניט אנציקט:

אין סאראפאנדל פלאקסענעם,
מיט ציטערדיקע אקסעלעך

צום בלעטעלע זיך דריקט...

בלויז דאָס אייגן הארץ

טאָמער װאָלט מיר וועןדעס-איז געלינגען
פון דעם העכסטן צעדערבוים

די קרוין פאנאנדערשארן

און פון דאָרטן, װי א וועווריקל א יונגן,
אין מײַן יאגדטאש גאָר די זון פארנארן, --
דאן ניט מיין, אז װי א גאָב א שיינעם
כ'וועל די זון צו פיס צו דײַנע ווארפן,

אף דער ליבער ערד ביסטו ניט איינע,

אלע מענטשן זונען-שײַן באדארפן,

כ'װאָלט פון איר, װוי פון א גרויסן לעקעך,
דיר דײַן כיילעק

אָפּגעבראָכן פריידיק,

זיך דערבײַ א האָרעלע ניט שׁרעקן,

אויב פארדראָסיק װועסטו דראָען מיט צעשיידונג,
בלויז דאָס אייגן הארץ, דעם צאפּל מײַנעם,
שענקען קען איך דיר, -- איך טײַנע,

מינ:אטיורן

זאָג מיר, זאָג מיר

זאָג מיר, זאָג מיר, צארטע פלאָרא,
האָסט וועמען אָנגעטאָן אזויפיל צאָרעס,
זײַן הארץ צעבראָכן אָן ראכמאָנעס,

76

שווארץ געמאכט פאר אים די זון,
אז ער האָט אָן צווייפל מיט דײַן נאָמען
געקרוינט דעם שרעקלעכסטן טײַפון.

לעם א זומערדיקן בוים

פארטײַעט דעם אָטעם! ס'דארף זײַן שטיל!
א גרויסער װוּנדער קומט דאָ פאָר איצט:
אין דער בלעטערדיקער לאבאָראטאָריע
שלינגט זוניקע שײַן דער כלאָראָפיל,

די פּרעליודיע פון א געװיטער

א בליץ האָט פארדרייט זיך,
פּונקט וי א גימל,

ס'וועט זײַן שוין, פארשטייט זיך,
א קורץישלוס אין הימל,

אך, װאָס עס האָט אופגעטאָן די צײַט
-..3סק עהוטס אנ86ס אהא גענעסקסא 688
68 +ת .ז2
פון דײַן שײינקײַט איז קיין זייכער ניט פארבליבן,
קיין שום אָנדײַט אף דעם פריערדיקן אויסזען,
איך קוק אף דיר און כאזער איבער:
,װי צארט, װי פריש געווען זײַנען די רויזן,,"

הס

געאַָרגי אלכאזאַװ

ציפּורע

פונעם מעכאבער

אפילע קינדער אין די וויגן האָבן געקענט דעם הונדערטצוואנציקיאָריקן זאָקן שאָמילן
פון דער סלאָבאָדקע. ער איז געװוען דער זיקאָרן און די כאָכמע פון פאָלק, געווען אונדזער
מיטצײַטלער, װאָס האָט צונויפגעבונדן דוירעס מיט זײַנע דערציילונגען וועגן לאנג פארגאנ-
גענע צײַטן,

ס'איז שוין געװאָרן א מינהעג -- װער ס'זאָל ניט געווען קומען אין דער סלאָבאָדקע, האָט
געהאלטן פאר זײַן כויוו קומען צו שאָמילן און הערְן זײַנע געשיכטעס.

מיט א צײַט צוריק בין איך געקומען אין דער סלאָבאָדקע. דאָרט בין איך געבוירן געװאָרן,
דאָרט בין איך אויסגעוואקסן, נאָר שוין לאנג דאָרט ניט געווען. איך האָב זייער געװאָלט זען
און הערן דעם אלטנס טשיקאווע דערציילונגען.

מײַנער א פרײַנט האָט מיך צו אים אוועקגעפירט. שאָמילס שטיבעלע, װאָס איז געמאכט
געווען פון לאָמפּאטש, מיטן איין-און-איינציקן האלב-בלינדן פענצטערל איז געשטאנען אין
עק סלאָבאָדקע. אין פירהויז האָט אונדז מיט גרויס רוגזע -- מיט א הויכן געביל באגעגנט א
הונט. מיר האָבן געהאט בעדייע מיט שטעקנס זיך באשיצן, נאָר באלד האָט זיך געעפנט די
טיר און ס'איז דערשינען אן אלטער מיט א װײַסער לאנגער באָרד, מיט געדיכטע װײַסע ברע-
מען אפן צעקנייטשטן פּאָנעם, מיט א שמאָלן ברוסטקאסטן און דינע פיס.

ניט קוקנדיק אפן ליכטיקן זוניקן טאָג, איז דער אלטער געווען אָנגעטאָן אין א דורכגע-
שטעפּטן וואטע-בעשמעט און אין א צעפּאטלטער הויכער פּאפּאכע. ער האָט אײַנגעשטילט
דעם הונט און אונדז אײַנגעלאדן ארײַנגיין אין שטוב.

מיר האָבן באטראכט דעם נידעריקן צימער. די ווענט זײַנען געווען שנײי-װײַס, די פּאָד-
לאָגע גלאט געשמירט, דאָס אייוועלע אױסגעװײַסט, אָבער די אויסשטאטונג האָט געמעגט זײַן
רײַכער. די ברייטע טאכטא איז געװוען פארשפּרייט מיט א הארטן בונטן פּאלאס און האָט
פארנומען א האלבן צימער. אפן פּאלאס זײַנען געלעגן צוויי קישנס און א קאָלדרע. אין איין
װוינקל איז געשטאנען א גרויסער הילצערנער מיט אײַזן באשמידטער קאסטן און א לאנגע
באנק.

-- אָט אזוי, קאלעדעדע-זיידעניו, -- האָט געזאָגט מײַן באגלייטער, -- כ'האָב צו דיר
געבראכט א גאסט, א שרײַבער.

-- א גוטמאָרגן דיר, זיידעניו שאָמיל, -- האָב איך אויסגערופן מיט גרויס פרייד.

דער אלטער האָט מיך באטראכט פון קאָפּ ביז די פיס און האָט געפרעגט:

-- ווער ביסטו, זונעלע? זאָג מיר װער איז דײַן פאָטער און דײַן זיידע?

איך האָב אָנגערופן מײַן טאטן און מײַן זיידן.

-- אײַזאײַ, סארא טײַערער גאסט! סארא פרייד אין מײַן שטוב איז ארײַן --האָט ער
זייער אופגעלעבט געזאָגט און צוגעלייגט די האנט צום הארצן, דערנאָך אונדז אָפּגעגעבן
שאָלעם-אלייכעם און געבעטן זיך זעצן.

איך און מײַן באגלייטער האָבן זיך אוועקגעזעצט אפן ראנד פון דער טאכטא, צװישן
אונדז -- דער זאָקן.

* 78

ער האָט פּאװאָליע ארײַנגעלײגט טאבעק אין זײַן לאנגער ליולקע, פאנאנדערגערייכערט
זי און גלײַך אײַנגעהילט געװאָרן אין קנוילן פון רויך. זײַנע צעקודלטע װײַסע ברעמען זײַנען
אראָפּגעהאנגען ביז צו די אויגן, זײַן פּאָנעם איז געווען שטרענג און פארטראכט. ער האָט
פּאװאָליע גענומען דערציילן וועגן אומגעדאכטע טעג פון דער װײַטער פארגאנגענהײט, וועגן
דעם וי די בארג-יידן, די טאטן, האָבן געשלעפּט זייער ביטערן גוירל, װי אָפּגעשלאָסן פון
דער איבעריקער באפעלקערונג זיי האָבן געלעבט און װי די צאָרעס האָבן ניט ארײַנגעלאָזט
אין זייערע שטיבער קיין פרייד.

מיט גרויס אומעט האָט עס דער אלטער דערציילט. פאר מײַנע אויגן האָבן געשװועבט
בילדער פון דער װײַטער פינצטערער פארגאנגענהײַט. אָבער צײַטנװײַז האָב איך בוילעט
געזען דעם הײַנטיקן טאָג און אונדזער סאָוועטישע װירקלעכקײַט. מיר האָבן געהערט זייער
א רירנדיקע געשיכטע וועגן א ייִדיש בארג-מיידל, וועלכער ס'איז אויסגעפאלן א טרויעריקער
גוירל. איך האָב צוגעזאָגט דעם אלטן אָנשרײַבן װעגן דעם. און אָט פיל איך אויס מײַן
האפטאָכע.

אין פארגאנגענע צײַטן זײַנען די ערטער װײַט פון דער שטאָט געװוען ווילד און פּוֹסט.
דאָ איז געפלאָסן דער שטילער טײַך סונזשא. הויך אין די בערג, בא די פארפראָרענע אײַז-
היטלען, הייבט זיך אָן דער טײַך סונזשא. א מילכיקישוימיקער רײַסט ער זיך ווילד דורכן
בארג-שפּאלט, לויפט ארויס און לאָזט זיך בארג-אראָפּ. װי דערשראָקן פליסט ער איבערן
נידעריקן גלײַכן שעטעך און גיסט זיך דערנאָך ארײַן אין ברויזיקן טערעק. פארצליטן זײַנען
געקומען די בארג-יידן, די טאטן, צום טײַך סונזשא און זיך דאָ באזעצט. איצט געדענקט מען
שוין ניט, ויאזוי מע האָט גערופן די ערשטע, וועלכע זײַנען אהער געקומען. אפילע די זקיי-
ניט, בא וועלכע די בערד זײַנען װײַסער פונעם שניי, און די הויט אף זייערע פּענעמער זעט
אויס, װי פון לעדער, אפילע זיי ווייסן שוין ניט, ווען עס זײַנען אהער געקומען די בארג-
ייִדן. ס'איז שווער צו זאָגן, מיט װאָס זײַנען זיי געווען צום הארצן די היגע ערטער. צי דער
טײַך איז זיי געפעלן געװאָרן, װײַל ער איז אזוי שטיל געפּלאָסן, צי די ברעגעס האָבן צוגע-
צויגן מיט זייער געמיטלעכקײַט, און עפשער טאקע דערפאר, װאָס זיי האָבן קיין אנדערע
וועגן פאר זיך ניט געזען. זיי האָבן זיך דאָ באזעצט, זיך אָפּנעצאמט פון אלץ, וי מיט
ערו און אָנגעהױבן קנעטן ליים מיט שטרוי און אײַליק גענומען בויען לאמפּאטש-שטיב-
עך.

און אָט זײַנען צו ווינטעריצו אף די ברעגן פון סונזשא געשטאנען עטלעכע כאלופּעס
און אין די פרימאָרגנס האָבן זיך פון זייערע דעכער געקרײַזט גרויע רויכן. פון יאָר צו יאָר
האָבן זיך די שטיבער געמערט. און אזוי איז דער ייִשעוו פון יאָר צו יאָר געוואקסן. סזײַנען
געװאָרן פיר -- פינף גאסן און געסלעך. די ערשטע צײַט האָט דער ייִשעװו אפילע קיין נאָמען
ניט געהאט, דערנאָך האָט מען אים א נאָמען געגעבן ,די סלאָבאָדקע פון די בארג-יידן?

אלע פרילינג פלעגט דער טײַך זיך צעגיסן מיט א שוימיקן געברום. ער האָט געטראָגן
מיטן שטראָם אויסגעריסענע ביימער, וועלכע האָבן זיך געדרייט אין די קעסל-גריבער, נאָר
סאָפּקאָלסאָף פלעגט דאָס וואסער זיך בארויקן, ארײַנפליסן אין נאטירלעכן געלעגער, זיך אָפּי
רייניקן פון דעם מיסט און שפּענער און ווידער שטיל געריזלט, װי עס װאָלט מעכילע גע-
בעטן באם ייִשעוו.

אין יענעם יאָר איז דער פרילינג געקומען זייער פרי, מיט פײַכטקײַט און בלאָטע, דורך
די נעכט האָט זיך דער הימל געשפּאָלטן פון טראסקערײַ, און ס'איז אוועק א רעגן. דרײַ טעג
האָט עס געדויערט, שװוערע װאָלקנס האָבן זיך אראָפּגעלאָזט אלץ נידעריקער און נידערי-
קער איבער דער שטאָט, זיי האָבן אײַנגעװיקלט דעם הימל. אָט איז דער רעגן שטילער גע-
װאָרן, אָט האָט ער גענומען גיסן נאָך מיט א גרעסערער קראפט. צו נאכטיצו פלעגט ער
זיך שטארקן, עס האָט זיך געדוכט, אז ס'וועט קיין סאָף ניט נעמען צו דעם דאָזיקן שלאקס-
רעגן און צו דער דאָזיקער בלאָטע. אפילע די אלטע אײַנװוינער פון דער דאָרעמדיקער שטאָט,
וועלכע זײַנען שוין געווען צוגעוווינט צו אלערליי אומדערווארטע קאפּריזן פונעם װועטער,
האָבן אָנגעװױרן דעם מוט. דער טײַך סונזשא איז ניט געווען בעקויעך אײַנצוהאלטן דאָס ווא-
סער. ברויזנדיק, האָט עס געטראָגן די געלע כוואליעס צו די ברעגן, אינגיכן זײַנען טאקע
פארפלייצט געװאָרן די געסלעך, װאָס זײַנען געווען נעענטער צום טײַך,

די מאנצבלען האָבן מיט ראש און געשריי זיך געלאָזט איבער די געסלעך מיט פארקא-
טשעטע הויזן און האָבן געראטעוועט װאָס ס'האָט זיך געלאָזט. קאיאָר האָט זיך פּלוצעם דער
רעגן אײַנגעשטילט, די נידעריקע אָנגעקװאָלענע װאָלקנס זײַנען אוועק ערגעץ אף מײַרעו.
די עסעריקע קעלט, װאָס האָט דורכגענומען די ביינער, האָט אופגעהערט און איבער דער
סלאָבאָדקע האָט זיך באוויזן א גרויסער בלאנקענדיקער שטערן, אן איידעס פון ליכטיקײַט.

79

פון אלע זײַטן האָבן זיך איבערגערופן די הענער, די ייִדישע סלאָבאָדקע האָט זיך אופגעכאפּט
פון שלאָף,

-- הע-היי, מענטשן! לאָזט ארויס די בעהיימעס!-- האָט געשריען דער פּאסטעך.

דער גאנצער ייִשעוו האָט זיך גענומען באוועגן. ס'האָבן געסקריפּעט די אופגעעפנטע און
פארמאכטע טויערן, דאָס רעווען פון די בעהיימעס און דאָס מעקען פון די שאָף האָט זיך
אויסגעמישט מיט מענטשלעכע שטימען.

אָנגעשפּארט אף די גראָבע שטעקנס, שװײַגנדיקע און שטרענגע האָבן גרײַזיגראָװוע אלטע
זיך געלאָזט צום בעסמעדרעש צום אינדערפרייקן גאָטס-געבעט.

2

דאָס צענטראלע אָרט פון דער סלאָבאָדקע איז געווען דער בעסמעדרעש-הויף. אין ווינקל
פונעם הויף איז געשטאנען דער הויכער צװײיגאָרנדיקער בעסמעדרעש מיט די פארגראטעווע-
טע פענצטער. פון אומעטום האָט מען אים געקאָנט זען. דערנעבן זײַנען געװען די יאטקעס
מיט קאָשער פלייש, אלערליי קלייטלעך און ארום --גלײַכע טאָפּאָלן, װאָס האָבן צעשפּרײט
א קילן שאָטן. בייס די זון פלעגט ווארעמען, פלעגן ארויסגיין די גרײַזיגראָװוע אלטע מיט די
שטעקנס צום שולהויף. דאָ פלעגט מען זיך צונויפקלײַבן, דאָ פירן מאנצבלען אן ערנסטן
שמועס. די אלטע זיצן אף די לאנגע גלאטע בענק לעבן פּארקן פון בעסמעדרעש, זשמורען
די אויגן און פירן זייער מעיושעוודיקן שמועס. וועגן װאָס איר ווילט רעדט מען דאָ. אָבער
ניט נאָר וועגן זייער וויכטיקע זאכן, מע רעדט דאָ אמאָל רעכילעס אויך. זייער אָפּט פירט
זיך א שמועס וועגן דעם, אז די יוגנט איז צעלאָזט, גייט ניט אין בעסמעדרעש, דאוונט ניט,
רייכערט אום שאבעס, עסט טארפעס. מיידלעך גייען אום מיט די הוילע האָר, מע האָט פאר-
לאָרן די כארפּע און דאָס געוויסן. אינגיכן װעט מען אופהערן צו אכטן אלטע לײַט.

-- א כארפּע! -- רופט עמעצער אויס.

-- אף װאָס דארף מען אונדז?-- צאָרענען די אלטע לײַט, וועלכע וילן אָפּהיטן זייער
קאָװועד און זייער ערע.

װאָס איר װוילט אין דער װועלט װערט באהאנדלט אין בעסמעדרעש-הויף. עס טרעפט, אז
די פרידלעכע שמועסן װערן פארוואנדלט אין א מאכלויקע. עס ווערט א קריג, װאָס ענדיקט
זיך מיט א געשלעג.

לויטן מינהעג טאָר א פרוי ניט נאָר ניט זיצן מיט די מאנצבלען, זי דארף אויסמײַדן
אפילע פארבליגיין דאָס אָרט, װוּ די מאנצבלען זאמלען זיך אוף. יונגע פרויען און מיידלעך
וואגן ניט פארבײַצוגיין, אלטע פרויען בוקן זיך נידעריק פאר די מאנצבלען, זיי מעגן דאָ
פארבײַגיין,

עמעצער פון די אלטע לײַט ווינטשט מיר:

-- זאָל גאָט דיך באשענקען, באגנעדיקן מיט א גליקלעכער עלטער, דײַנע קינדער און
קינדסקינדער זאָלן לעבן הונדערט יאָר,

דער אלטער טוט א פאָכע מיט דער האנט צו די יונגע, יענע זאָלן זיך אופהייבן און
שטיין ביז די זקיינע װעט אוועק.

3

סאמע אױבנאָן אין דער סלאָבאָדקע שטייט פעסט אף א צעמענט-פונדאמענט א רויט הויז
פון ציגל. דער בלעכענער דאך איז גרין, די פענצטער מיט פארשײידנקאָליריקע שויבן. דאָס
הויז מיט די הויכע פּארקענעס, פעסטע דעמבענע טויערן איז ניט קיין הויז, נאָר א פּאלאץ,
דער איינציקער פּאלאץ פון די בארג-ייַדן אין דער סלאָבאָדקע. דער באלעבאָס אירמע קוקו-
ליעוו האָט ניט נאָר דעם פּאלאץ, ער האָט אויך א לעדער-זאװאָד און ער איז א סויכער פון
דער ערשטער גילדיע. ער איז אלט פינף און פופציק יאָר, אָבער ער זעט אויס א סאך ייַנגער.
זײַן געדיכטע באָרד איז שווארץ, זײַנע אויגן זײַנען לעבהאפטיק און שווארץ, זײַן הויכער
װײַסער שטערן איז גלאט, אָן איין קנייטשעלע. ער איז א שיינער מאנצבל, א געמאָרעיקע-
נער, א געלערנטער ייָד, די רעכטע האנט באם הױפּט-ראָוו פון בעסמעדרעש. וועגן אים ריידן
די אלטע לײַט פון סלאָבאָדקע, וי וועגן א מענטשן, װאָס האָט האשפּאָע, װי וועגן אזא איי-
נעם; װאָס ווייסט זיך װי צו פירן און צו באגיין מיט מענטשן. אפן (גאס באגריסן זיך אלע
ליבלעך מיט אירמען, טראָגן צו די האנט צום הארצן. פאר מענטשן אין די אויגן רופט מען
אים ,דער בארעמהארציקער", דער פארטיידיקער. אין הארצן רופט מען אים , בלוטזויגער".

5---0 80

אף אירמעס לעדער-זאװאָד זײַנען דאָ פארשיידענע געצײַגן און מאשינעס. דאָרטן ווערט
אויסגעארבעט דער בעסטער שאװוראָ, כראָם, די בעסטע פּאָדעשװעס און פארשיידנפארביקער
סאפיאן. זײַן רעוועך וואקסט, וי אף הייוון.

4

אירמעס זאװאָד איז געשטאנען אין עק סלאָבאָדקע, בא די הויכע ברעגעס פון סונזשא.
אין די צעכן, װוּ ס'ווערן באארבעט די נאסע פעלן, איז אומדערטרעגלעך צו אָטעמען. די
לופט איז פול מיטן גערוך פון נעוויילע, ספּירט און פארב. פון די רייכעס טרערן די אויגן בא
די ארבעטער. צײַטנװײַז פילן זיי איבל און קאָפּשװינדל. אין איינעם פון די ווינקלעך זײַנען
קימאט ביז דער סטעליע אָנגעוואלגערט פײַכטע און ניט קיין באארבעטע פעלן, שעפּסענע, צי-
גענע און רינדערנע. אינמיטן פון דער געבײַדע, אין ריזיקע קעסלען ווייקן זיך פעלן. די ארבע-
טער שעפּן מיט עמערס די וואסער פון די קוגלען און גיסן זי אויס. באָרװעסע גייען אום די אר-
בעטער אין דער קלעפּיקער אומרײינקײַט. דאָ ארבעט דער לעדער-מײַסטער בוכראם שאמאיעוו.
ער איז הויך, אויסגעדארט, אויסגעדייווערט און ער האָט א געלע לאנגע באָרד. ער שטייט
אין לעדערנעם פארטעך באם לאנגן טיש און מיט גרויס געשיקטקײַט שאָבט ער מיט א
ברייטן מעסער די עקלדיקע גליטשיקע פעלן, וועלכע ער נעמט ארויס פונעם קוגל. עס נעמט
אים שווינדלען דער קאָפּ, אן עקלדיקע שוואכקײַט צעגיסט זיך אין אים, דעמלט לייגט ער
זיך צו אפן לאנגן טיש לעבן דער נאסער פעל, פארמאכט די אויגן און ס'דוכט זיך אים, אז
ער הוידלט זיך, װי אין א וויג. אָט גיט אים א יאָג צום סאמע הימל און אָט נידערט ער צו
דער ערד...

קימאט אלע שאָ קומט ארײַן אירמע. די הענט האלט ער אפן רוקן, פון זײַנע אױגן
בלײַבט קיין זאך ניט פארבאָרגן. ער גייט זיך אזוי דורך צװוישן די ווערקשטעלן און טישן,
זעט גוט װי עס ארבעטן די, װאָס גלעטן אויס און פארבן די באארבעטע פעלן. אָט שטעלט
ער זיך אָפּ לעבן טיש, װוּ בוכראם שאמאיעוו ליגט. ס'פליט אים דורך א געדאנק: ,דאָס איז
א קראנקער און שוואכער ארבעטער, מע דארף פּאָטער װערן פון אים".

בוכראם קוקט אין פארלעגנהײַט אפן באלעבאָס, אים האָט דורכגענומען דער שטעכעדי-
קער בליק פונעם ,ברויטגעבער". פונדעסטוועגן נעמט ער זיך אָן מיט מוט, לייגט צו די הענט
צום הארצן און ווענדט זיך מיט געבעט:

-- אירמע, פארשטייסט דאָך גוט, װאָס הייסט א מענטש מיט א שוואכן געזונט. איך האָב
א קראנק װײַב און פינף קינדער אין הונגער און אין קעלט. עפשער װעסטו פאר מיר געפי-
נען א וועלכע-ניט-איז ארבעט אין הויף. א וועכטער װאָלט איך געװוען, כאָטש א דרײַסיק
קאָפּעקעס א טאָג ווען איך פארדין, װאָלט איך געווען צופרידן,

-- קיין אנדער ארבעט האָב איך ניט. אין צעך, פארשטייסטו אליין, קאָנסטו ניט ארבעטן.

קאָרטשענדיק זיך פון קעלט, האָט בוכראם באטראכט די לאטעס אף זײַנע הויזן און אף
זײַן העמד. נאָר געציטערט האָט ער ניט אזוי פון קעלט, װי פון דער הארצלאָזיקײַט און פון
דעם אומגליק, װאָס דער באלעבאָס האָט אף אים איצט אױסגעגאָסן. נאָר אזא מענטש װי איר-
מע, מיט א שטיין אָנשטאָט א הארץ, האָט זיך אזוי געקענט באגיין מיט אים. בייס ער איז
אין אָװנט געגאנגען פון דער ארבעט אהיים, א מידער, אן אײַנגעהױקערטער, האָבן אלט און
יונג ליבלעך אים באגריסט און געפרעגט:

-- װאָס מאכסטו, בוכראם?

אף אזוינע פראגן, פלעגט ער געוויינלעך ענטפערן:

-- גאָט זאָל אײַך שענקען געזונט און לאנגע יאָר!

אין איינעם א טאָג האָט ער געפּױעלט בא זיך ארײַנצוגיין אין קאָנטאָר.

-- אירמע, -- האָט ער געזאָגט, -- דו נעמסט צו בא א מענטשן די ארבעט און דאָס שטיקל
ברויט. איך האָב דאָך א מישפּאָכע,

דער ענטפער איז געװוען א הארבער. אירמעס שטים איז געווען צאָרנדיק:

-- לויט דיר קומט אויס, אז אן ארבעטער, װאָס טוט גאָרניט אוף, דארף אויך קריגך
סכירעס? יעדער מענטש איז א באלעבאָס אף זײַן קעשענע. פאראכטאָגן האָב איך דיר געזאָגט,
אז איך האלט ניט אף דער ארבעט קיין כאלאָיִם און קיין שוואכע!

-- גאָטילעסטערער! קיין געוויסן האָסטו ניט!-- האָט אויסגערופן בוכראם און זײַן בלייך
פּאָנעם איז געװאָרן װײַס וי לײַװנט. ער האָט זיך שיר ניט א װאָרף געטאָן מיט די פויסטן
אפן באלעבאָס. פון קאָנטאָר איז ער ארויס, וי א שיקערער,

פרײַטיקצונאכטס האָט אירמע באשלאָסן גיין צו מײַרעװו אין בעסמעדרעש. ער האָט צע-
קעמט זײַן שווארצע באָרד, אָנגעטאָן א נײַעם זײַדענעם בעשמעט און אפן קאָפּ--א הױיך
קאראקולנע היטל, װאָס האָט אויסגעזען, װי באגילדט. פּאװאָליע און געמאָסטן האָט ער גע-
שפּאנט איבער דער גאס, דעם קאָפּ פאריסן און די הענט אהינטערן רוקן.

81

די סלאָבאָדקער טוישווים האָבן מיט אָפּשײַ אים באגריסט און געװוּנטשן:

-- דער אָװנט און דײַן מײַרעװו זאָל דערגיין צום ריבוינעשעלוילעם!

אירמע לייגט צו די האנט צום הארצן און ענטפערט:

-- הונדערט יאָר זאָלט איר האָבן.

נאָך מײַרעוו גייט ער ארויס פון בעסמעדרעש, קומט אין שטוב אופגעלייגט און פריילעך,
באגריסט דאָס װײַב;

-- שאבאט-שאלאָם!

זי ענטפערט מיט די זעלביקע ווערטער. ער גייט אין זײַן באליבטן צימער, װוּ אף דער
וואנט הענגען טײַערע פּערסישע טעפּיכער, זעצט זיך אף דער וייךיגעראמער טאכטא. די
אָנגעצונדענע ליכט באלויכטן ווייך מיט א געלבער ליכט די וװענט און די הויכע סטעליע.
דאָס װײַב איז ארײַנגעקומען, אירמע האָט שװײַגנדיק אויסגעשטרעקט צו איר די פיס, זי
האָט פאָרזיכטיק אראָפּגעצױגן פון אים די שיך, דערנאָך געבראכט א שיסל וואסער, א האנ-
טעך. אירמע האָט אויסגעוואשן און אויסגעװישט די הענט, דאן האָט זי ארײַנגעטראָגן א
נידעריק טישל אף דרײַ פיס, אף ועלכן ס'איז געשטאנען פּלאָוו, א גאנצינקע אָפּגעקאָכטע
הון און א גראפין מיט רויטן װײַן. דאָס אלץ האָט זי אוועקגעשטעלט לעבן מאן, און ווען זי
איז ארויסגעגאנגען, האָט ער זיך גענומען צו דער סודע. ער האָט מיט די הענט פאנאנדערגע-
ריסן די הון, אָנגעגאָסן א פולינקע גלאָז װײַן, גיריק געגעסן און געטרונקען, וי נאָכן יאָמקי-
פּערדיקן טאָנעס.

אירמע איז נאָכן עסן געווען װוּנדערלעך געשטימט און ער האָט באשלאָסן זיך דורכ-
שמועסן מיטן װײַב. ער האָט זיך |אוועקגעזעצט אפן ראנד פון איר טאכטא. דרײַסיק יאָר וי
ער לעבט מיט טאָמאָרן, אָבער טאָמאָר איז אן אקאָרע. אירמע האָט אופגעהערט זי ליב צו
האָבן. ער באמערקט זי אפילע ניט, {ער לעבט אין איינע שרעק, אז ער װעט שטארבן און
װעט קיין יוירעש ניט אָנקוקן, און קיינער װעט ניט טראָגן צו די קומענדיקע דוירעס זײַן
נאָמען, קיַינער װועט ניט לויבן זײַן רום און זײַן נעגידישן שטאם,

יאָ, די ויאָרן זײַנען אוועק. טאָמאָר איז א הויכע און דינע. דערפאר איז זי א ביסעלע
געהויקערט. אירע דארע פּלײצעס שטרײַכן אונטער איר מאָגערקײַט. די שווארצע גרויסע
אויגן זײַנען פארנעפּלט, פון אונטער דער שווארצער פאטשיילקע האָט זיך ארויסגעשלאָגן א
גראָװע פּאסטע האָר, דאָס לאנגע קאשעמירענע קלייד דעקט צו אירע !מאָגערע פיס אין די
ווייכע סאפיאנאָווע שטיוועלעך. זי שטייט מיט אן אראָפּגעלאָזטן קאָפּ, האלט אײַן דעם אָטעם,
זי ווארט ניט אף ‏ קיין לאשטשענדיקע ווערטער. זי הערט, א געפּלעפטע, די לאנג-פארגעסענע
זיסע ריידעלעך. דער מאן האָט זי שוין לאנג אנטוויינט דערפון, אָבער איצטער איז ער האָ-
ניקדיק,

-- בייזער זיך ניט, -- שעפּטשעט ער שטיל, -- איך בעט דיך, דו זאָלסט זיך ניט ביי-
זערן, דו הערסט, ייִדענע. װוּ זאָל איך נעמען צײַט אף צערטלעכקײַטן. די גאנצע באלעבא-
טישקײַט איז אף מיר. דעריבער בין איך אָפט בארויגעזלעך, ניט צוגעלאָזט. מײַן קאָפּ אין
פול מיט דײַגעס. א קלײניקײַט, אזא יאָךְ. כ'װאָלט געהאט א זון, װאָלט ער עפשער געווען
ענלעך אף מיר, דאן װאָלט איך געהאט א בעסער געמיט. האָב ניט קיין בייז הארץ אף מיר,
פארשטיי. מיך, כ'ווער אלט, ---האָט ער ווייך גערעדט צו איר, -- דארפסט פארשטיין, ס'איז
שוין ניט פאר מײַנע קרעפטן צו האָבן אין זינען אזא אשירעס. איך מאך צו אן אױג, צו
וועמען װעט דאָס אלץ אָנקומען. דעם טאטן און צוויי ברידער האָט די ערד צוגעדעקט, און
איך האָב ניט וועמען א נאָמען געבן נאָך זיי. איך װעל דיר לאנג ניט ברײַען, אִיך זאָג דיר
בעקיצער, זײַ װויסן, אז איך ברענג ארײַן אין מײַן שטוב א צווייטע, א ייַנגערע... דערמאָן זיך
דעם אלטן סימכע, אָלעװוהאשאָלעם, ער איז געווען רײַך, װי קיירעך, זײַן װײַב איז אויך גע-
ווען אן אקאָרע. האָט ער לאנג ניט געטראכט און גענומען אן אנדערע, זי האָט אים געבוירן
א זון. איך בעט דיך, זאָלסט ניט גיין קעגן מײַן ווילן, זײַ א וווילפארשטענדיקע פרוי. דו ווייסט
גוט, אז דו האָסט מיך שטארק באאוולט, אן אנדערע אף דײַן אָרט װאָלט אליין געזאָגט דעם
מאן ,נעם דיר א יונגע"..

טאָמאָר איז א גאנצן לעבן געווען אומדערמידלעך. זי האָט געוואשן, געקאָכט, געראמט,
אפילע גענייט דעם מאן טשערקעסקעס און סאפיאנאָווע שטיוועלעך. דעם מאנס קרויווים
זײַנען זיך אויך ניט באגאנגען אָן טאָמאָרס הענט, אָן איר נאָדל. זי האָט געהערט דעם מאנס
זיסע רייד און האָט ניט געקענט אײַנהאלטן איר גרימצאָרן:

-- זאָל מיר גאָט מויכל זײַן מײַנע זינדיקע רייד! מיט װאָס האָב איך מיך אזוי פארזינ-
דיקט פאר גאָט? און דו, מײַן מאן, זײַ מיר מויכל, איך בין אן אלטע, קאָן זײַן, איך בין א
נארישע פרוי. דו װאָלסט זיך עפשער באגאנגען אָן מיר. װעסט ברענגען אין שטוב א צווייט
װײַב, װעסט װוערן א טאטע פון צען זין, אירמע?--- דאָס ערשטע מאָל האָט זי אים אָנגערופן
באם נאָמען, -- װאָס האָב איך בא דיר געזען! װי א באטראטשקע האָב איך בא דיר געלעבט.
מע האָט כאסענע צום לעבן און ניט צום שטארבן. אָבער װאָס האָב איך בא דיר געזען? װאָס
האָב איך געהאט פון דײַן רײַכקײַט. פארװאָס האָסטו מיך גענומען, איך בין ניט געלאָפן צו

82

דיר, אליין ביסטו געקומען. דו האָסט מיך געבראכט אין דײַן שטוב, איך האָב ניט קיין קאָרעװו
און קיין גויעל, װער װעט אף מיר ראכמאָנעס האָבן, --זי האָט שטיל געיאָמערט, איר ביי-
נערדיקער גוף האָט געציטערט.

-- בארויק זיך, איך װעל דיך באשיצן, -- האָט אירמע זי אײַנגערעדט. קיין עסן װועט דיר
ניט פעלן. זאָל גאָט געבענטשט זײַן, אין מײַן שטוב װעט קיינעם גאָרניט פעלן. דו דארפסט
אליין ארײַנפירן אין מײַן שטוב די יונגע, דאָס װעט זײַן װויל און קלוג. אלטע לײַט װעלן
זיך פרייען, װאָס דו האָסט אליין ארײַנגעפירט דאָס צווייטע װײַב אין שטוב --אזוי האָט
אירמע אײַנגערעדט טאָמאָרן.

ער איז אוועק צו זיך אין צימער, האָט זיך אוועקגעלייגט אף די פּוכיקע קישנס און איז
אײַנגעשלאָפן מיט א רויִקן שטארקן שלאָף. טאָמאָר האָט מיט קיין אויג ניט צוגעמאכט א
גאנצע נאכט. דאָס הארץ האָט געקלעמט פון ווייטעק און פון צאָרן.

טעג זײַנען געגאנגען, אירמע האָט זיך ניט אָפּגעזאָגט פון זײַן געדאנק ארינצופירן אין
שטוב א צווייטע, יונגע פרוי. ער האָט אנומלטן א מאך געטאָן צו טאָמאָרן;

-- איך ווייס, קיין גוטס װוינטשסטו מיר ניט. עס ארט דיך ניט, װאָס מײַן שטאם װעט
ניט באנײַט װוערן.

טאָמאָר האָט געהערט זײַנע רייד און שטיל דערווידערט:

-- ניין, איך קאָן דאָס ניט. -- אין איר הארץ האָט געפּײַערט אייפער צו דער קומענדיקער
יונגער פרוי. זי איז ארומגעלאָפן צו דעם מאנס קרויווים און צו באקאנטע נאָך אן אייצע.
אלטיטשקע פרויען האָבן געשאָקלט מיט די קעפּ, געזיפצט און געקרעכצט.

-- אוי וויי, שװועסטער טאָמאָר, גי ניט אנטקעגן דעם מאנס ווילן. ניט דו ביסט די ער-
שטע, ניט דו ביסט די לעצטע. די בעסטע װאך װעט זײַן, דו זאָלסט זיך גוט ארומקוקן און
אליין ארײַנברענגען א האָרעפּאשנע. װײַב פאר אים. דו װעסט זיך פארלײַכטערן, און איר װעט
לעבן אלע שטיל און פרידלעך...

טאָמאָר האָט צוגעשאָקלט מיטן קאָפּ,

די אייצעגעבערנס האָבן צוגעגעבן;

-- אניט װעט ער זיך נעמען א װײַב א שײנהײַט, מיט איידעלע קלאָר-װײַסע הענטעלעך,
ער װעט געפינען אזא אין א רײַכער מישפּאָכע, ער װעט לעבן אין פארגעניגן, און דו װעסט
ווערן פארשווארצט פון האָרעוואניע.

די זון איז נאָרװאָס אופגעגאנגען, און טאָמאָר איז שוין אין שטאל., אין איין האנט האלט
זי אן עמער, אין דער צווייטער א גרויען גראָבן האנטעך. זי אָטעמט ארײַן דעם ווארעמען
גערוך פון מיסט, פון מילך, װאָס זי -מעלקט. פּלוצעם האָט מען אָנגעקלאפּט אין קאליטקע.
טאָמאָר האָט צורעכט געמאכט דאָס קלייד און איז אוועק עפענען.

-- קום ארײיַן, גיולװערד, מע דארף דיך נייטיק האָבן, -- האָט געזאָגט טאָמאָר און האָט
דורכגעלאָזט אן אלטע אין א טונקעלן בעשמעט און אין א שווארץ קלייד,

ארײַנגעגאנגען אין שטוב, האָט זי זיך אוועקגעזעצט אף דער טאכטא און געװוּטשן;

-- דײַן טאָג זאָל זײַן פול מיט פרייד, טאָמאָר.

-- ניטאָ מער קיין פרייד פאר מײַנע טעג, --האָט טאָמאָר דערווידערט און דערלאנגט
גיולװערד אין א פארביק הילצערן שיסעלע שוימיקישמעקנדיקע מילך,

-- פארשטייסט געוויס, גיולװערד, צוליב װאָס כ'האָב דיך גערופן. מײַן שכיינע האָט דיר
געזאָגט װאָס און ווען. איך וויל ניט איבערכאזערן, דער שמועס איז מיר זייער ביטער. איך
וויל ארײַנפירן אין שטוב א נײַ װײַב פאר מײַן מאן,

די שאדכנטע האָט מיטפילנדיק געטרייסלט מיטן קאָפּ און זייער אופמערקזאם געהערט.

-- זאָל גאָט דער בארעמהארציקער אפילע מײַן סוינע אזוי ניט באשטראָפן, װאָס איך
טו, טו איך אויס ביטערער נויט...

-- איך ווינטש, אז דאָ זאָל זײַן פאר דיר גרינגער און ניט אזוי ביטער. מענטשן באגי-
טיקן דײַן קלוגע אופירונג. װאָס שײַעך מײַן שאדכאָנעס, ווייסטו, אז מע קאָן זיך אף מיר
פארלאָזן.

-- אז אָך און וויי צו מיר, --- האָט טאָמאָר איבערגעשלאָגן די שאדכנטע, --אָבער איך
דארף ניט קיין קעגנערקע מיט איידעלע װײַסע הענטעלעך. איך האָב געהערט, אז זי איז גוט-
הארציק, שיין, האָרעפּאשנע און ניט קיין גרויסהאלטערקע, װײַל זי איז, נעבעך, א יעסוימע.
אָט דאָס דארף איך, װעסט זאָגן דער אלטער בענעוושע, אז אירמע האָט לאנג געװאָרפן אן
אויג אפן מיידל. זאָג, אז דאָס מיידל איז מיר אויך צום הארצן. אז וויי איז צו מײַן פינצטער
מאזל. הײַנט זאָלסטו אהינצו גיין, אלץ דעריידן זיך, וועסט באשטימען די צײַט, װאָס גיכער
איז בעסער. מע דארף דיך ניט לערנען. גיי! און זאָל דײַן שליכעס געראָטן,

גיולװערד איז אוועק דורכן הויף און האָט באטראכט די זאך: ,אהא, אלטע װאָראָנע, א
דונער זאָל דיך טרעפן. דו ווייסט, וועמען צו נעמען אין שטוב ארײַן". די שאדכנטע האָט
אזוי געטראכט, װײַל בענעוושעס אייניקל, די זעכצניאָריקע ציפּור, איז דין און כיינעװודיק,
זי איז אין בלי, ווען די בארג-מיידלעך זײַנען באזונדערס כיינעוודיק. ניט איין מאָל האָט
גיולװוערד געקליבן נאכעס פון ציפּור, בייס יענע האָט געטאנצט, און בא א באגעגעניש מיטן

83

מיידל האָט די שאדכנטע געטראכט: ,װען מע טוט זי אָן װי ס'באדארף צו זײַן, װאָלט זי
געווען דאָס שענסטע מיידל אין סלאָבאָדקע".

דאָס איז געווען אזוי. ציפּור איז שטענדיק געווען אָנגעטאָן אין אן אלטינק קליידל. אָפט
איז דאָס צײַג געװוען אזוי אלט, אז ס'פלעגט צעקראָכן װערן און ס'פלעגט דורכלויכטן ציפּו-
רעס שווארצכיינעוודיקער גוף. אירע טאטע-מאמע זײַנען געשטאָרבן, װען אין סלאָבאָדקע
האָט געבושעוועט די כאָליערע, און ציפּור איז געבליבן א קײַלעכדיקע יעסוימע.

5

באם עק סלאָבאָדקע, אין א שמאָל געסעלע איז געשטאנען אן איינזאם שטיבעלע. דאָרטן
האָט געוווינט די וועש-נייטערקע, די אלטע בענעוושע מיט איר אייניקל ציפּור. די סלאָבאָד-
קער טוישווים האָבן זיך באצויגן צו דער אלטער מיטן אייניקל מיט אָפּשײַ, האָבן זייער הויך
געשעצט בענעוושעס ארבעט, װײַל זי האָט אויך געקאָנט נייען זײַדענע בעשמעטן און גע-
וואנטענע טשערקעסקעס מיט באשליקן. אירע אויסגענייטע מיט גאָלד זאכן זײַנען געווען בא-
װוּסט אין סלאָבאָדקע.

אין איינעם אן אָװנט האָט ציפּור גערייעט גלעזערנע קרעלן אף א פלאקסענעם פאָדעם.
דערנאָך האָט זי די קרעלן ארופגעװאָרפן אפן האלדז, האָט פריילעך געלאכט און זיך געדרייט
איבערן צימערל,

-- דאָס שענק איך דיר א מאטאָנע, אייניקל מײַנס. אָט אזוי אפן האלדז טראָג עס. די
קרעלן זײַנען זייער שיינע, -- האָט די אלטע בענעוושע פריילעך צוגעפּינטלט.

ציפּור האָט ארויסגעדרייט דעם קנויט פונעם לאָמפּ, זיך זאט ניט געקאָנט אָנקוקן אף די
קרעלן און זיך געווענדט צו דער באָבען:

-- קאלעדעדע, באָבעשי, פארװאָס דארפן אָרעמע מיידלעך האָבן נאָר גלעזערנע קרעלן
און רײַכע מיידלעך טראָגן אפילע גאָלדענע?

די באָבע האָט א שמייכל געטאָן:

-- טאָכטערקע, װעסט, מירצעשעם, כאסענע האָבן פאר א ווילן רײַכן מענטשן, װעסטו
אויך טראָגן א גאָלדענע קייט.

-- איך װעל כאסענע האָבן! -- איז זיך פארגאנגען אין געלעכטער ציפּוֹר. זי האָט א גלעט
געטאָן דער באָבעס ביינערדיקע פּלײיצעס און צוגעגעבן, --איך װעל דיך קיינמאָל ניט לאָון
אליין. אויב איך װעל אוועק, איז נאָר מיט דיר איניינעם!

די באָבע בענעוושע לאכט שטיל, דערנאָך קוקט זי אפן אייניקל און באמערקט אומעטיק:

-- די יאָרן שוינען קיינעם ניט. מײַנע אויגן זעען שוין ניט. װי קאָן איך איצטער אויס-
נייען טשערקעסקעס און בעשמעטן מיט גילדענע פעדעם?

-- הער אוף, באָבעשי. איצטער װעל איך נייען, און דו רו אָפּ.

-- ניט גרינג איז מיר אָנגעקומען מײַנע אכציק יאָר. קאָלזמאן מײַנע אויגן זײַנען אָפן.
װאָלט איך געװאָלט זען וי גליקלעך דו ביסט.

בא די װערטער האָט מען אָנגעקלאפּט אין טיר. ציפּור האָט צורעכט געמאכט דאָס פא-
טשיילעכל אפן קאָפּ און האָט געעפנט די טיר. דערזען די שאדכנטע גיולװערד, האָט זי בא-
הערשט אן אומרו, און זי האָט זיך פארוקט אין װוינקל פונעם צימער. די שאדכנטע האָט
אריבערגעשפּרײַזט די שװעל פון שטיבל און האָט געװוּנטשן

-- שוועסטער בענעוושע, גליק זאָל ארײַנקומען אין דײַן שטוב!

-- דײַן קומען זאָל זײַן מיט גליק, גיולװערד!

-- כ'בין אזוי פארמאטערט, כ'גיי פארבײַ דײַן שטיבל, טראכט איך מיר: כ'וועל ארײינגײַן
א קוק טאָן, וי לעבט עפּעס מײַן שוועסטער, עפשער דארף זי עפּעס, -- שיט גיולװערד, זיך
זעצנדיק אף דער טאכטא, און הייבט אָן דעם שמועס פון װײַט:

-- ע, שװועסטער מײַנע, בענעוושע. צי שוין זשע האָסטו געדארפט לעבן אין אזא קאָ-
נורע. װאָלסט געקענט לעבן אנדערש, איך זאָל אזוי לעבן, גאָט איז מײַן איידעס. הער, שווע-
סטער מײַנע, -- האָט גיולװערד צוגערוקט איר פּאָנעם נאָענט צו בענעוושעס טרוקענע באקן. -
גיב א קוק, װאָס פאר א שײנהײַט אן אייניקל דו האָסט. װעסט זי פארקנאסן, וועסטו ארײַנ-
כאפּן די עמעסע פּױטעקע. פאָלג מיך, ווארט ניט. אניט װעט עמעצער זי צונעמען בישטיקע,
אָדער זי װעט אליין אנטלויפן מיט א געליבטן.

בענעוושע האָט אזש אָפּגעזיפצט, זי האָט עפּעס געװאָלט זאָגן, נאָר איז שטיל געבליבן.

-- טאָכטערל, ציפּור, װעסט מיר צוגרייטן א געשמאקע וועטשערע, אוב איך װעל דיר
געפינען א רײַכן כאָסן? -- האָט געפרעגט די שאדכנטע.

ציפּור האָט אראָפּגעלאָזט דעם קאָפּ, ניט געוואגט אופצוהייבן אירע אוגן אף דער
שאדכנטע.

84

-- פארװאָס ניט. איך װאָלט געקאָנט צוגרייטן א גוטע וועטשערע. זעסטו אָבער אליין,
גיולװוערד, אז איך האָב ניט אין מײַן גװוּל קיין שעפּסענע טושעס און אף מײַנע פּלײיצעס
שטייען ניט קיין סלאָיעס מיט פּוטער און מיט האָניק.

-- בין איך דאָך טאקע גערעכט, דו הערסט, טאָכטערל ציפּור, קעדיי דאָס צו האָבן,
דארפסטו כאסענע האָבן. דו ביסט דאָך שוין, קיין אײַנהאָרע, אלט זעכצן יאָר, אף װאָס זשע
ווארטסטו? זאָלסט ווערן א צוואנציקיאָריקע, װער װעט דיך שוין דעמלט אויסכאפּן?

ציפּור האָט װאָס גיכער געװאָלט פּאָטער װערן פון דער שאדכנטע, און זי האָט זי אָפּי
געשניטן זייער קורץ:

-- איך װעל ניט כאסענע האָבן!--און זי איז ארויסגעשפּרונגען פון דער קאמאָרקע,

-- זע, װאָס פאר אן אנטיקל דײַן אייניקל איז, --האָט באמערקט די שאדכנטע,---ניש-
קאָשע, זי װעט ווייכער וערן. כ'האָב פארשאדכנט שענערע פון איר. מע װעט איר ארופ-
ווארפן אפן האלדז א גאָלדענע קייט, אפן קאָפּ א זײַדענע פאטשיילע מיט לאנגע פרענדז, אין
די אויערן לאנגע אוירינגלעך, אף די פינגער רינגען, אף די הענט בראסלעטן, -- װעט זי אזוי
ניט שפּרינגען פון די האלאָבליעס,

-- שוועסטער גיולװערד, כ'הייב ניט אָן צו פארשטיין, װוּ קערעװועסטו? רייד קלאָרע
דיבורים.

-- פארװאָס ניט, מע קאָן ריידן קלאָרע דיבורים. אירמע דער נאָגיד װויל ארײַנפירן אין
זײַן שטוב דײַן אייניקל, ער ויל זי פאר א צווייט װײַב. ער האָט זי ניט איין מאָל באמערקט,
און צו מיר געזאָגט: ,א שיין מיידל האָדעװעט די אלטע בענעוושע". טאָמאָר, דאָס ערשטע
װײַב אירמעס, האָט גאָרניט קעגן. װעסט עפשער זאָגן, אז דאָס איז ניט קיין גוטער שידעך?
קאָװעד װעסטו האָבן, מענטשן װעלן דיר מעקאנע זײַן. ער װעט דיר ארויסלייגן די עמעסע
פּױטעקע. דארפסט מיר זאָגן צען דאנקען, אָבער צי ניט קיין קליי, אין סלאָבאָדקע פעלן ניט
קיין שיינע מיידלעך,

-- גאָט מײַנער, װאָס רעדסטו, זי איז דאָך נאָך א קינד, א בלוט-יוגנט. וי קאָן דאָס זײַן.
ער איז דאָך שוין אן אלטער, און זי װעט אהין ארײַן װי דאָס צווייטע װײַב. איך ציטער אזש
פאר שרעק, :

-- טאָמאָר איז אן אלטע אקאָרע. װאָס די יונגע וועט זאָגן דעם מאן, װעט זײַן געזאָגט.
און אז גאָט װעט געבן, דײַן אייניקל װעט האָבן א זון, װעט זי װוערן די פולע באלעבאָסטע
אין שטוב. דו הער, שװועסטער בענעוושע, װאָס איך זאָג דיר. קיין אָרעמעלײַט קענען זיך ניט
ווארפן מיט קיין רײַכע כאסאנים. איך ווינטש דיר און דײַן אייניקל נאָר גוטס, שוועסטערקע.
טראכט ניט קיין סאך און לאָז דאָס ניט ארויס פון די הענט.

די שאדכנטע האָט טאקע אײַנגערעדט ציפּורס באָבע. ס'איז שוין אפילע געווען אָפּגע-
מאכט וועגן געלט אויך.

די באָבע בענעוושע שװײַגט, ציפּור װײינט אינדערשטיל. מאכט צו איר די באָבע:

-- ציפּור, ליכטיקײַט פון מײַנע אויגן, זאָל איך װערן דײַן קאָרבן, אויב איך ווינטש דיר
שלעכטס. וויין ניט, מײַן קינד, ניט אין דער פרעמד, כאָלילע, גיב אֹיך דיך אוועק. , כ'וועל צו
דיר קומען. אויב איך װעל זען, אז דיר איז, כאָלילע, שלעכט, װעל איך דיך צונעמען.

ציפּור שװוליגט. זי האָט אָפּשײַ און זי האָט ליב די באָבע. זי קאָן איר ניט זאָגן, װאָס בא
איר אין הארצן טוט זיך, אז דאָרטן קוועלט בא איר ליבע צו אן אנדערן,

-- אוי, קאלעדעדע, בעסער װעל איך זיך אָפּגיסן מיט גאזע און פארברענט װערן, איי-
דער צו לעבן מיט א ניט געליבטן אלטן. אָ, גאָטעניו, נעם מיך צו זיך!---האָט דאָס מיידל
אויסגערופן, זיך באגיסנדיק מיט טרערן.

די נאטור האָט ברייט באלוינט ציפּורען מיט שײינקײַט, מיט װײַבלעכקײַט, נאָר האָט איר
ניט געגעבן קיין פעסטן ווילן און הארטן כאראקטער. זי איז געווען װי א ריז אָן שטעכל-
קעס. און, זיכער, האָט זי ניט געקענט װידערשפּעניקן דער באָבען, וועלכע האָט זיך געהאלטן
בא פארצײַטיקע מינהאָגים,

-- הער אוף צו וויינען, זײַ מיר מויכל, איך וויל נאָר גוטס פאר דיר,

ציפּור האָט אויסגעװישט די טרערן, האָט געשפּאנט איבערן צימערל. עס האָט געהערשט
א טויטע שטילקײַט,

װײַט נאָך האלבער נאכט. די גאזע אין לאָמפּ האָט שוין לאנג אויסגעברענט, בלויע
שטערן האָבן ארײַנגעקוקט דורך די שײַבעלעך. ציפּור שלאָפּט אן אײַנגעקאָרטשעטע אף דער
הארטער טאכטא און עס כאָלעמט זיך איר, אז די כאווערטעס טוען זי אָן צו דער כופּע אינעם
כאסענע-קלייד און גארטלען זי ארום מיטן כאסענע-גארטעלע, קעמען פאנאנדער אירע צע-
לאָזענע שווארצע האָר. ציפּור הייבט אוף די בלויע אויגן, קוקט אף זײַן שיינעם פּאָנעם און
טראכט אין כאָלעם: , דאָס איז ער, פארװאָס איז ער אזוי לאנג ניט געקומען". זי האָט ניט
באוויזן עס א טראכט צו טאָן, װי ס'איז אָנגעפלױגן א שטורעם-װוינט, האָט אופגעהויבן א
װאָלקן גרויען שטויב. ס'איז געװאָרן שווארץ, װי באנאכט. אינגיכן איז דער הימל קלאָר גע-
װאָרן, און ציפּור זעט, אז זי שטייט איינינקע אליין לעבן א ברייטן צעבויטעטן טײַך. זי

85

האָט זיך ארומגעקוקט און דערזען אן אלטן אין א צעריסענעם טונקעלן בעשמעט און אין אן
אָפּנעקראָכענער פּאפּאכע. ער איז צוגעגאנגען צו איר, האָט אויסגעשטרעקט די הענט און
ארויסגעבראכט מיט א הייזעריק קאָל: ,דו װעסט זײַן מײַן װײַב".
ציפּור לאָזט זיך לויפן. נאָר אָט דערהערט זי א קרייען פון הענער און װי דער פּאסטעך
שרײַט: , היי, היי, מענטשן, טרײַבט ארויס די בעהיימעס!..
ציפּור האָט זיך אופגעכאפּט, זיך א זעץ געטאָן אף דער טאכטא און דורך טרערן שטיל
געפּרעפּלט: , אוי, גאָטעני, סארא שרעקלעכער כאָלעם! װאָס באטײַט עס?7"
די באָבע האָט זיך אופגעכאפּט און אויסגערופן:
-- די זון האָט שוין א האלבן הימל דורכגעשניטן, און מיר שלאָפן... אין א כוידעש ארום,
נאָכן יאָמטעװו יאָמקיפּער, װעט מען דיך ארײַנפירן צו דײַן מאן אין שטוב. דארפסט זיך
אָפּגעװױנען שלאָפן שפּעט, דאָרטן װעסטו דארפן אויסראמען דעם הױף, דערלאנגען עסן
דעם מאן, װעסט דארפן פאָלגן דאָס ערשטע װײַב, די אלטע טאָמאָר, נאָר מער פון אלעמען
װועסטו דארפן פאָלגן דעם מאן, זאָלסט אים קיינמאָל ניט ריידן אנטקעגן. טאָמער װעט ער
דיך אפילע זידלען, אָדער מוסערן, שװײַג און שמייכל. די ערשטע זאָלסטו זיך קיינמאָל ניט
לייגן אין געלעגער, אויב ער װעט ניט קומען אפילע ביז קאיאָר, ווארט אף אים. זע, אז זײַן
וועטשערע זאָל זײַן ווארעם. און דעריקער, ער זאָל אלע מאָל זען אף דײַן פּאָנעם א שמייכל. --
אזוי האָט די באָבע בענעוושע געלערנט ציפּורען.
ס'גאנצע באלעבאטישקײַט בא דער אלטער בענעוושע איז באשטאנען פון דרײַ הינער
מיט א האָן, וועלכע האָבן געהאט זייער אויסקומעניש איניינעם מיט איר, אינעם קעמערל.
אָבער איצט, אז זי האָט ארײַנגעכאפּט היפּש געלט פארן אייניקל, האָט זי באקומען א גרויסע
בעלעבאטישקײַט. א קו, צוויי שעפּסן, א סאך הינער. זי האָט אויסגעבויט א שטעלעכל און
ארומגעצאמט מיט א פּארקן דאָס הייפל, װאָס איז קיינמאָל ניט געווען פארצאמט,
אין אָװנט האָט ציפּור אָנגעצונדן דעם לאָמפּ, אין קעמערל איז געװאָרן ליכטיק און
געמיטלעך. די באָבע בענעוושע האָט זיך צוגעלייגט אף דער טאכטא און האָט געזאָגט:
-- טאָכטערל ציפּור, מאך וועטשערע.
ווען דאָס עסן איז פארטיק געװאָרן, האָט ציפּור דערלאנגט דער באָבען א שיסעלע מיט
די שמעקנדיקע קרעפּלעך. שװײַגנדיק האָבן זיי געגעסן. ציפּור האָט צוגענומען דאָס געפעס,
די באָבע איז געזעסן און האָט אלץ געשוויגן.
-- באָבעשי, װאָס שװײַגסטו? זאָג, װאָס האָסטו אפן הארצן? פרייד צי טרױיער, רײײד!
:0 באָבעשי װערט א ביסעלע אופגעלעבט, טוט א קנייטש מיט די אקסלען און דער-
ציילט:
-- איבער די גאסן פון סלאָבאָדקע פליען יונגעלײַט אף פערד, אױסגעפּוצט אין געבלימל-
טע טיכלעך. מאנצבלען גייען אום און בעטן אלעמען אף א כאסענע. מיידלעך, אױסגעפּוצטע
אין זײַדענע קליידער, גייען ארײַן אין יעדער שטוב און רופן די פרויען. א רײַכע גרויסאר-
טיקע כאסענע מאכט רוטשיל דער קאצעוו זײַן בעניאָכיד. אין הויף זײַנען פאנאנדערגע-
שטעלט טישן און שטולן. עס ברענען גרויסע שײַטערס, אף די שײַטערס שטייען קעסלען,
מע שעכט שאָף און רינדער פאר דעם כאסענע-מאָלצײַט. דאָרטן װעט מען זיך פריילעך מאכן
און ס'וועלן ניט פעלן קיין רײַכע געסט. דו קענסט דאָך שיין טאנצן, װעסטו זיי װײַזן װי מע
דארף טאנצן א לעזגינקע.
-- זאָל זײַן װי דו ווילסט, באָבעשי. כ'וועל גיין, כ'װועל טאנצן, און כ'וועל זיך פריילעך
מאכן צװוישן די מיידלעך.

6

עס איז אָנגעקומען דער הארבסט. די רײַכע, זעטיקע צײַט פון יאָר. צונויפגעקליבן די
װײַנטרױבן, אָנגעגאָסן אין די פעסער דעם יונגן װײַן, מאכן די בארג-יידן, די טאטן, פריי-
לעכע כאסענעס. און גאנץ סלאָבאָדקע ציילט די טעג, קאָן זיך ניט דערווארטן, וען װעט
שוין זײַן די כאסענע באם קאצעווס בעניאָכיד. אָבער אָט איז אָנגעקומען דער געגארטער טאָג.
קאיאָר האָבן זיך דערהערט די הויכע, פריילעכע קלאנגען פון די קלעזמאָרים. דאָס פּײַקלען
פון פּױיקן, די שלעפעריקע שטילקײַט איז צעשטערט געװאָרן אין סלאָבאָדקע.

סלאָבאָדקער טוישווים, יונג און אלט האָבן אָנגעטאָן זייערע שענסטע קלײידער. דאָס
קליינווארג, ניט קיין געוואשענע, אין צעריסענע פּלודערלעך האָבן זיך אויך א לאָז געטאָן
צום קאצעווס שטוב. אלע האָבן דאָך געװאָלט זען, װי די שלאנקע מיידלעך און באָכערים
װעלן טאנצן. די הויכע, בייגעוודיקע, שלאנקע מיידלעך, איינע פון דער אנדערער שענער,
אין זײַד און אין אטלאס, אין סאמעט אױסגעפּוצטע, מיט די שיינע גארטעלעך אף די דינע
טאליעס האָבן קוים בארירט מיט די פיס די ערד. די סאפיאנעווע ווייכע שטיוועלעך זײַנען
מאמעש געפלויגן. לויטן כאסענע-מינהעג, לאָזן זיך איבער די גאסן רײַטער-דזשיגיטן. אף

6

אױסגעפּוצטע פערד. די שיינע געבלימלטע פאטשיילקעס, װאָס זײַנען צוגעבונדן צו די גרי-
ועס, פליַען אינדערלופטן. די רײַטער מיט די פּאפּאכעס אין דער זײַט לויפן אין גאלאָפּ, עס
קלינגען וויצן, אויסגעשרייען. די טלאָען פון די אױסגעפּוצטע פערד פּױיקן איבער דער האר-
טער ערד.

אין סאמע מיטן פונעם ברייטן הויף שטייען געצעלטן, א געצעלט פאר טענץ, און נאָך
א געצעלט --טישן און לאנגע גלאטע בענק. ס'האָבן זיך צונויפגענומען אזויפיל געסט, אז
דער ברייטער הויף איז געװאָרן ענג. עס קלינגט א געלעכטער. ס'איז ראשיק, מע שמועסט
הויך. אלע שטופּן זיך פאָרױס, אלע זײַנען באלאָנים א קוק צו טאָן, װי די יונגעלײַט װעלן
זיך מעסטן מיט די קויכעס. דער ערשטער איז ארויסגעגאנגען סאָלאָמאָן דער שמיד. ער איז
א הויכער, א ברײטפּלײציקער. זײַנע שטארקע לאנגע הענט זײַנען אין שווארצע פלעקן. אין
סלאָבאָדקע גייען אום א סאך, א סאך מײַסעס וועגן דעם, װאָס פאר א גוואר דער שמיד איז.
קיינער קאָן אים ניט בײַקומען. דער ערשטער איז ארויסגעגאנגען דער גרוזין וואסא. ער
האָט געהאט א האלדז װי אן אָקס. מענטשן האָבן אים געזאָגט: , לאָז זיך אָפּ, גי ניט, װועסט
ארײַנכאפּן". נאָר יענער האָט אף דעם כוצפּעדיק געענטפערט:

-- אזוינע, װי אָט דער גיבער, איז בא אונדז אין גרוזיע טויזנטער, --ער האָט א כאפּ
געטאָן דעם שמיד פארן גארטל און געפרעגט:

-- װי ווילסטו זאָל איך דיך אוועקלייגן, סאָלאָמאָן?

פון די װערטער האָט זיך דער יונגער גוואר אָנגעגאָסן מיט רוגזע און פאראכטונג. ער
האָט א קוק געטאָן אפן גרוזין און געפרעגט:

-- דו האָסט געוויס געװאָלט פרעגן, װוּ דיר װעט זײַן ווייכער צו פאלן, -- און ער האָט
זיך א לאָז געטאָן צום גרוזין. דער גאנצער אוילעם איז שטיל געבליבן. סאָלאָמאָן האָט מיט
זײַנע לאנגע אָדערדיקע הענט זיך אײַנגעקלאמערט אינעם גרוזינס רימען, האָט מיט א מוי-
רעדיקער קראפט אים א צי געטאָן צו זיך, אים אופגעהויבן און א װאָרף געטאָן אין דער
זײַט. יענער איז געפאלן אף דר'ערד וי א זאק מיט האָבער.

-- מאָלאָדיעץ, סאָלאָמאָן! אָט אזוי, -- האָבן אלע געשרען און אונטערגעגעבן מוט דעם
שמיד,

קליין און גרויס זײַנען מעקאנע געווען סאָלאָמאָן דעם גיבער.

אָט האָט זיך דערהערט וי די זורנע שפּילט. דער קלעזמער שאוואדיע האָט אָנגעבלאָזן
די באקן, אויסגעגלאָצט די אויגן און ארויסגעבראכט פון דער קיילע װוּנדערלעכע קלאנגען.
דער פּײַקלער איסי האָט אים אונטערגעהאָלפן אלץ העכער און גיכער, ביז סאָלאָמאָן דער
שמיד איז ארויס צום טאנץ. שטײַף ליגט אף אים די טשערקעסקע. ער פאריכט באם גארטל
זײַן קליינעם קינזשאל, טראָגט זיך װי א וויכער איבערן ברייטן קרײַז. זײַנע שווארצע אויגן
גלאנצן, די פיס אין די ווייכע שטיוועלעך רירן קוים אָן די ערד. אָט גיט ער זיך א שטעל אף
די שפּיץ פינגער אנטקעגן דער שלאנקער שיינער ציפּור. זי לאָזט אראָפּ די אויגן און האָט
ניט דעם מוט ארויסצוגיין אנטקעגן. ערשט וען די געסט הייבן אָן שרליען: ,גיי, ציפּור! שעם
זיך ניט, גיי!" און די מיידלעך שטופּן זי אונטער, שטעלט זי זיך אין קרליז,

זי איז דין, בייגעוודיק, אָנגעטאָן אין אזא מין קרעלן-קלייד, וי שוימענדיק גייט זי
איבערן קרײַז, פאָכענדיק מיט די ברייטע לאנגע ארבל, וי מיט אָדלער-פליגל. זי ווארפט
א בליק אפן שווארצכיינעוודיקן שמיד און עס צינדט אים מאמעש אָן א פּײַער. ער לאָזט זיך
פלינק דעריאָגן ציפּור, נאָר יענע דרייט זיך ארויס און אנטרינט פונעם פארפאָלגער.

זײַן בליק דעריאָגט ציפּור, ער זעט איר שמייכל, דעם לאשטשענדיקן גלאנץ פון אירע
בלויע אויגן, וועלכע רופן און יאָגן איִם אוועק אײנצײַטיק.

-- אײַ, װויל! אָט אזוי! -- שרײַען די געסט און פּאטשן מיט די הענט,

-- אוי, װאָס פאר א ליב מיידל!-- האָט אויסגערופן א פרוי. -- וועמענס טאָכטער איז זי!
ווען גאָט העלפט מיר און אזא שײנהײַט גייט ארײַן צו מיר אין שטוב.

-- היי, מומינקע, האָסט פארשפּעטיקט. זי איז שוין ניט קיין מיידל, זי איז דאָס צווייטע
יונגע = בא דעם אלטן אירמע. ער װאָלט געקאָנט זײַן איר טאטע. דאָס איז בענעוושעס
אייניקל.

-- טפו זאָל זי װערף א באָבע האָט פארשניטן איר אייניקלס יונג לעבן. אזא מיידל האָט
געקאָנט זײַן דעם סאמע רײַכסטנס דזשיגיטס װײַב, -- האָט איינע פון די פרויען געזאָגט.

ציפּור קוקט אף סאָלאָמאָנען מיט גרויס מילדקײַט. זי זעט זײַן שיינעם שטאלט, זײַנע
ברייטע פּלײיצעס אונטער דער אָנגעצױגענער טשערקעסקע, דעם קראגן פון קרעמער טשעסונ-
טשע-בעשמעט, זײַנע סאפיאנאָווע שטיװועלעך, װאָס ליגן אזוי שיין אֹף זײַנע גרויסע פיס.
זי זעט אויך זײַנע צונויפגעוואקסענע בא דער נאָז ברעמען, זײַנע אויסדרוקפולישווארצע
אויגן מיט די לאנגע װיִעס און זי טראכט: ,אָט איז דאָס פּאָנעם און דאָס געשטאלט, װאָס
איז געשטאנען טעג און נעכט פאר מײַנע אויגן".

סאָלאָמאָן האָט איבערגעכאפּט איר בליק, ער האָט אזש א ציטער געטאָן און מיט א שטי-
לער שטים ארױסגעפּרעפּלט: אָ, איידל בלימל! דײַן בליק קאָן פון א װינטעריטאָג מאכן פרי-
לינג! איך האָב דיך ליב מער װוי זיך אליין!.

87

7

אירמע האָט זײַן צווייטע כאסענע געמאכט אינדערשטיל. אָן ראש, אָן פרײילעכקײַט, װי
דאָס טוען אלטע לײַט. אף דער כאסענע האָט ער געבעטן נאָר די אלטע און קרויווים. קיינער
האָט ניט באגלייט צום כאָסנס שטוב מיט לידער און מיט מוזיק דעם כאסענע-אוילעם, קיי-
נער האָט ניט געשאָסן פון פּיסטאָלעטן.

צו אָװנטיצו האָבן צוויי מיידלעך-כאווערטעס ארײַנגעפירט ציפּורן, װי א געגאנװועטע
קאלע צום כאָסן אין שטוב. דערנאָך האָט מען געבראכט אין א פור איר בידנע נאדן. א קו-
פּערנע קײַלעכדיקע טאץ, א קופּערנעם בײַכיקן קרוג מיט א שמאָל העלדזל און א קליין קריגל
אף אָפּגיסן נעגל-וואסער, פיר גרויסע קישנס מיט פּוך, א זײַדענע קאָלדרע מיט קעמל-װאָל
און א מאטראץ מיט שאָפן-װאָל. א פארביקע קאָשמע און פארשיידן געפעס.

וי דער מינהעג פירט זיך, האָט טאָמאָר די ערשטע באגעגנט איר יונגע קעגנערקע. זי
האָט מיט ביידע הענט אונטערגעהויבן ציפּורס פאטשיילקע און א גרינגן קאלטן קוש געטאָן
איר שטערן. דערבײַ געזאָגט:

-- זאָל איניינעם מיט דײַן קומען ארײַנגעבראכט וװערן אין אונדזער שטוב גליק!

-- אָמײן!-- האָבן אויסגערופן עטלעכע װײַבער.

טאָמאָר האָט אופמערקזאם א קוק געטאָן אף ציפּור און א פארװוּנדערטע א טראכט גע-
טאָן: ,ליבער גאָט, זי איז דאָך נאָך אינגאנצן א קינד! קאָן זײַן, אז אזוי איז טאקע בעסער. װוּ
איך װעל װעלן, אהין װעל איך זי קערעװוען!"

די קאלע האָט מען אוועקגעפירט אין צימער, װאָס איז געווען אויסגעטיילט נאָר פאר
איר. מע האָט זי אוועקגעשטעלט אין א ווינקל מיטן פּאָנעם צו דער וואנט און מע האָט זי
צוגעדעקט מיט א זײַדענער פאטשיילע. די כאװוערטעס, וועלכע האָבן געבראכט ציפּור, האָבן
באדינט די געסט, מעכאבעד געווען די קאלע, האָבן זיך געוויצלט און געװאָרפן שארפע ווערט-
לעך. אָבער די קאלע איז געשטאנען מיט אן אראָפּגעלאָזטן קאָפּ. ס'איז איר געװוען גאָר
ניט פריילעך,

דער צימער האָט זיך פּאװאָליע אָנגעפילט מיט נײַגעריקע פרויען. עס גייט צו איינע,
הייבט אוף דאָס טיכל פון דער קאלעס פּאָנעם, קוקט זי אָן, טרעט אָפּ, דערנאָך גייט צו א
צווייטע און א דריטע. אָט איז ארײַנגעקומען אן אלטע און האָט הויך אויסגערופן;

-- ווו איז די קאלע? איך וויל זי אָנקוקן!-- און בייס זי האָט אָנגעקוקט די קאלע, האָט
זי אָפּגעזיפצט, --- אוי, פייגעלע מײַנס שיינס, װעסט, מירצעשעם, װערן א פרוי, װעסטו זײַן
שענער, װוי איצט.

דער הויכער, ליכטיקער, באהאנגענער מיט טײַערע טעפּיכער צימער איז געװען בא-
לויכטן פון גרויסן הענג-לאָמפּ. אף די האָריקע טעפּיכער, װאָס זײַנען געווען פארשפּרייט
אף דער טאכטא, זײַנען סטאטעטשנע געזעסן די אלטע פרומאקעס, אירמעס פרײַנט. עס זײַנען
ארײַנגעבראכט געװאָרן געשמאקע פעטע פליישיקע מײַכאָלים, פולע גראפינעס װײַן. אָט האָט
רעב דאַװיד אויסגעװוישט די הענט און זאָגט א טפילע:

-- זאָל דער אלמעכטיקער באשעפער קיינמאָל ניט אױיסמײַדן מיט זעט דאָס הויז! זאָל
זיך מערן די רײַכקײַט אינעם הויז! זאָל באשאָנקען װערן דאָס הויז מיט מאנצבלשע באשע-
פענישן. זאָלן אין דעם הויז וואקסן פיל יאָרשים. -- פלײַסיק האָט רעב דאָװיד טפילע גע-
טאָן. -- אויב דעם באשעפער וװעט זײַן צו דער האנט, װעט אין דעם הויז אין א יאָר ארום
געבוירן ווערן א זון און מיר אלע װועלן, מירצעשעם, קומען אפן בריס.

-- אָמײן!-- זאָגן אלע אלטע,

מע האָט אויסגעטרונקען צו גלעזער װײַן, און בייס מע האָט נאָכאמאָל אָנגע-
גאָסן, האָט אירמע גענומען א פולע גלאָז אין דער האנט און זײַנע װערטער זײַנען געװען
אזוינע:

-- האָט ניט קיין פאריבל, איך װעל זאָגן װי די זאך איז. איר פארשטייט אליין, אז די
שטוב, װאָס האָט ניט קיין העמשעך, איז קיין שטוב ניט. איר פארשטייט אליין, אז דעריקער
איז, די היים זאָל זײַן ווארעם מיט מאנצבלען. איר ווייסט דאָך, אז מײַן טאטע און צוויי ברי-
דער זײַנען געשטאָרבן און קיין נאָמען נאָך זיי איז ניטאָ!

די זקיינים האָבן מיטאמאָל אויסגערופן:

-- אירמע, גאָט זאָל דיך בענטשן מיט צען זין! אין דײַן שטוב זאָל זיך שפּרײיטן א
ברייטער דאָר!

-- אָמיין, אָמײן! -- האָט אויסגערופן רעב דאָװיד.

די װוײַבער זײַנען געזעסן אין צווייטן צימער, זיי זײַנען געווען זאט פון אירמעס רײַכן
טיש און זיי האָבן ארויסגעבראכט כניפע-ווערטעלעך. אף א בעקאָװעדיקן אָרט איז געזעסן
די שאדכנטע גיולװוערד. זי האָט זיך אױסגעפּוצט אין א זײַדענעם בעשמעט און אין א גע-
בלימלטער פאטשיילע, וועלכע אירמע האָט איר געשענקט. זי האָט ארומגעלעקט די טרוקענע
ליפּן און ווייך אָנגעהױבן ריידן:

88

-- הער מיך אויס, שוועסטער טאָמאָר. אין א יאָר ארום װעט דײַן יונגע קעגנערקע גע-
בוירן א ייַנגל און דו װעסט עס מירצעשעם, וויגן אין וויגעלע.

-- זאָל גאָט געבן, אז ס'זאָל טאקע אזוי זײַן, -- האָבן די װײַבער אויסגעשריגן,

דערנאָך האָט טאָמאָר אזוי געזאָגט:

-- שוועסטער מײַנע, א דאנק אײַך פאר אײַער זאָרג און פאר דעם, װאָס איר זײַנט גע-
קומען צו מיר. נאָר די עמעסע אקאָרע איז יענע פרוי, וועלכע האָט ניט קיינעם אף דער
וועלט. -- און טאָמאָר האָט זיך צעוויינט,

די װײַבער האָבן געשאָקלט מיט די קעפּ און האָבן זי געטרייסט:

-- עך, שוועסטער טאָמאָר, באקלאָג זיך ניט אף דײַן גוירל. אלץ ווערט געטאָן לויטן ווילן
פון באשעפער,

ארויסבאגלייט די געסט, האָט אירמע פאנאנדערגעקעמט די שווארצע שיינע באָרד, אין
דער װײַסער טשערקעסקע מיט דעם שווארצן באפּוצעכץ איז ער ארײַנגעגאנגען אין צימער
צו דעם יונגן װײַב און האָט צוויי מאָל א דריי געטאָן דעם שליסל אין טיר. ער האָט די מינוט
באמערקט, אז די רײַכע כאסענע-וועטשערע מיט אלע נאשערײַען, װאָס זײַנען געווען אָנגע-
גרייט פאר דעם יונגן װײַב, זײַנען געלעגן אפן טיש ניט אָנגערירט,

,ס'איז קיין װוּנדער ניט: זען, װי טאָמאָר דרייט זיך דאָ ארום, קען מען אָנװערן דעם
כיישעק צו עסן. כ'וועל זאָגן דער אלטער װאָראָנע א צוויי---דרײַ ווערטער", --האָט ער גע-
טראכט. אין צימער האָבן געהאלטן באם אויסגיין די אָנגעצונדענע כאסענע-ליכט, דאָס געלע-
גער איז געװוען ניט געמאכט, אפן ראנד פון טאכטא, אונטערלייגנדיק איר קליינינקע האנט
אונטער דער באק, איז געשמאק געשלאָפן אין דעם כאסענע-קלייד ציפּור. זי האָט זיך אָבער
אופגעכאפּט, ווען די טיר האָט א סקריפּע געטאָן. אירמע איז מיט ווייכע קאצן-טריט צוגע-
גאנגען און האָט זיך געשטעלט צוקאָפּנס בא דעם שלאָפנדיקן מיידל. ער האָט געזען וי ליבלעך
זי איז, װי יונג און קינדערש קליין, און ער איז װי געשטאנען אפן שארף פון זײַן געגארטן
כאָלעם. ער האָט זיך צוגעבויגן צו איר, האָט דערפילט איר שמעקנדיקן אָטעם און דאָס הארץ
איז אין אים פארכאלעשט געװאָרן. ער האָט זי ארומגענומען און זיך צוגערירט מיט זײַן בער-
דיקישטעכנדיקן פּאָנעם צו איר איידעלער ראָזער באק.

-- ווער איז דאַ!---האָט א דערשראָקענע אױסגעשריִען ציפּור און אראָפּגעשפּרונגען פון
דער טאכטא, צוגעלאָפן צום ווינקל צימער און דאָרטן װי פארשטארט געװאָרן...

-- װער זשע דען, אויב ניט איך. פרייד מײַנע, לעבן מײַנס!--האָט, אויסשטרעקנדיק צו
איר די הענט, געפליסטערט אירמע,

ס'מיידל האָט אופגעהויבן אף אים אירע אויגן, ס'האָט זיך איר אויסגעוויזן, אז דער פרעמ-
דער בערדיקער מענטש איז אראָפּ פון זינען. זי איז דערשיטערט געװאָרן פון גרויל,

-- איר זאָלט זיך צו מיר ניט דערנעענטערן!--האָט זי אויסגעשריען א פארציטערטע.

אירמע איז פונדעסטוועגן צו איר געגאנגען מיט א מאָדנע גענגעלע. פריִער האָט ער גע-
טראָטן אף דער פּיאטקע, דערנאָך אף די שפּיץ פינגער און ער האָט זי ווייך אײַנגערעדט:

-- גיי ניט קעגן מײַן ווילן. איך בין דיר ניט קיין סוינע. װעסט מיך דערקענען, װועסטו
מיך ליב קריגן,

ציפּור איז געשטאנען אנטקעגן אירמען, און יעדערער פון זיי האָט שטומערהייט איבער-
געלעבט דאָס, װאָס האָט פּאסירט. זי האָט זיך א קערעווע געטאָן צו דער טיר, גרייט געווען
צו אנטלויפן, נאָר זי האָט ניט באוויזן א טראָט צו מאכן, װי אירמע האָט זי א כאפּ געטאָן פאר
די פּלײצעס און האָט זי שטײַף ארומגענומען. זי האָט אָפּגעקערט פון אים דאָס פּאָנעם און
זיך געבעטן;

-- לאָז, לאָז מיך! כ'קאָן דיך ניט אָנקוקן. עס קערט מיר די גאל פון דײַן באָרד!

ער האָט זי אלץ פעסטער צוגעדריקט צו זײַן הארצן, ניט געהערט אירע װוערטער און איז
געזונקען אין זעלבסטפארגעסונג פון איר הייסן אָטעם, װאָס ער האָט דערפילט אף זײַן האלדז,
זיינע הענט האָבן געציטערט, מיט די לעצטע קויכעס האָט ציפּור אױיסגעשריִען:

-- לאָז מיך אָפּ, הערסט, גאזלען!

פון אירע אויגן האָבן א גאָס געטאָן טרערן. אין א רעגע ארום איז זי פארשטיינערט גע-
װואָרן, האָט פארלאָרן דעם באוװוּסטזײַן. אירמעס געזונטע הענט האָבן זי אופגעהויבן און אוועק-
געלייגט אף דער טאכטא.

8

אין די פענצטער האָט ארײַנגעקוקט דער קאיאָר.

אירמע איז געלעגן אין באקוועמען ווייכן געלעגער. מיט זײַנע הענט האָט ער ארומגענו-
מען דעם קאָפּ. לעבן זײַן גרויסן גוף איז געלעגן די איידעלע קרוכקע ציפּור. צוויי גרויסע
טרערן זײַנען געהאנגען װי טוי-טראָפּנס אף אירע לאנגע שווארצע ויִעס. אלץ מער און מער
טרערן זײַנען ארויסגערונען פון אירע אויגן, און זי האָט זיך שטיל צעוויינט,

89

,אלע יונגע וויינען אזוי אין די ערשטע טעג. נישקאָשע, זי װעט זיך צוגעװווינען", -- האָט
אירמע פריידיק געטראכט. ער איז אופגעשטאנען וי א יונגער, ברייט פאנאנדערגעװאָרפן די
הענט, אױסגעגלײַכט די גלידער אזוי, אז זיי האָבן אזש געקנאקט. צוגעגאנגען און פאנאנדער-
געפּראלט דאָס פענצטער. דער רייעך פון פרישע בלעטער האָט װי פארשיקערט אירמען. זײַן
גרויסער הויף, א באלויכטענער פון דער אופגייענדיקער זון, איז געמיטלעך און ריין. אירמע
איז צופרידן פון זײַן לעבן.

פון דער ערשטער נאכט זײַנען שוין אוועק א סאך כאדאָשים. אירמע האָט ניט פארלאָרן
די האָפענונג, אז ציפּור װעט זיך צוגעוווינען צו אים און ערשט דאן ועט זי זײַן זײַן באגער-
טע, זײַן געליבט װײַב. בייס ער פלעגט קומען צו איר אין די אָװנטן, פלעגט ער ברענגען
אלערליי פּיירעס, נאשערײַען און מאטאָנעס. אָבער ציפּור האָט זיך צו דעם ניט צוגערירט.
זי האָט מוירע געהאט פאר אים און פאר זײַנע מאטאָנעס און געװײַכט דערפון, װי פון אן
אָנשטעקנדיקער כאלאס. הארבסט, ווינטער און פרילינג האָט שוין געלעבט ציפּור אין אירמעס
שטוב. זי האָט זיך א ביסעלע אויסגעצויגן און װי עלטער געװאָרן. אף איר אָפּגעצערט פּאָנעם
האָט ניט קינדעריש זיך אױסגעגאָסן א געוויסע הארבקײַט, װאָס האָט זיך אָפּגעשפּיגלט אין
אירע גרויסע בלויע אויגן.

פון זינט אירמע האָט ארײַנגעפירט אין שטוב זײַן יונג װײַב, האָבן די שכיינים, זיצנדיק
לעבן הויכן פּארקן, ארײַנגעקוקט דורך די שפּאלטן אין הויף ארלַן.

-- מיר װעלן א קוק טאָן, -- האָט איין שכיינע געזאָגט צו דער אנדערער, -- וי די אלטע
טאָמאָר װועט ארויסשטופּן פון שטוב די יעסוימע, נעבעך.

-- שטילער, -- האָט די צווייטע געװאָרנט, װײַל זי האָט דערזען אין הויף ציפּור,

אין איין האנט האָט ציפּור געהאלטן אן עמער, אין דער צווייטער --א האנטעך, װײַל זי
איז געגאנגען מעלקן די בעהיימע. איר שווארצכיינעוודיק פּאָנעם איז נאָך טונקעלער געװאָרן,
װײַל ס'איז געווען אָפּגעברענט פון דער זומערדיקער זון. ס'האָבן געבלאנקט די װײַסלעכער
פון אירע אויגן, וועלכע זײַנען געווען ריין, װי וואלד-קוואלן. אין די רויטע סאפיאנאָווע שטי-
וועלעך האָט זי דריבנע געשפּאנט איבער די ציגלנע סטעזשקעס פונעם הויף,

-- מע שמועסט, -- האָט זיך ארײַנגעמישט איינע פון די שכיינעס, --אז די אלטע טאָמאָר,
נעבעך, באװײַזט זיך מער ניט אין ליכטיקן געראמען צימער. זי האָט איר אויסקומעניש אין
אן ענג קעמערל, װוּ מע פלעגט פריִער האלטן אלערליי שמאטעס,

-- זאָג דאָס ניט, --האָט זיך וידער ארײַנגעמישט איינע פון די שכיינעס.--זע וי
פארומערט די יונגע איז. װאָס פעלט איר. עס וויפל דו ווילסט, טו זיך אָן װי דו װילסט און לעב
א טאָג. פארװאָס זשע גייט זי ארום אזא בארויגעזע?--בא די װוערטער האָט די שכיינע אונ-
טערגעפּינטלט און ארײַנגעשושקעט איינער אין אויער:--כ'האָב געהערט, אז דער אלטער
אירמע וויל זייער א קאדיש, אָבער װוער ווייסט, צי ער איז נאָך פיילק. װער קאָן זאָגן, פאר-
װאָס טאָמאָר איז אן אקאָרע?

9

אלץ, װאָס די אלטע טאָמאָר האָט געהייסן טאָן אין דער בעלעבאטישקײַט, האָט ציפור
געטאָן. אזא איז דער מינהעג, אז די יונגע דארף פאָלגן די אלטע. שטענדיק איז ציפּור געווען
פארנומען. קיינמאָל האָט מען פון איר קיין װאָרט ניט געהערט. ניט קיין וויץ, ניט קיין מילךד-
קײַט האָבן ניט געקאָנט זי ריידעוודיק מאכן,

טאָגטעגלעך האָט טאָמאָר געזוכט סימאָנים אין דער דינער יונגער קעגנערקע, זי האָט
זיך געװאָלט דערקונדיקן, צי יענע איז פארגאנגען אין טראָגן. אָפּט פלעגט זי א טראכט טאָן:
;װאָס איז מיר די נאפקעמינע, פון וועמען עס װעט געבוירן װערן דער יוירעש, װאָרעם פון
מיר געוויס נִיט!ּ"

-- װועסט אים געבוירן א קינד, װעסטו האָבן א לעבן, וי דו װעסט נאָר װעלן. -- פלעגט
טאָמאָר אָפט זאָגן צו ציפּור,

אָבער קוים פלעגט זי א טראכט טאָן וועגן איר אלטקײַט און איינזאמקײַט, פלעגט זי פילן
צו זיך א מוירעדיקן ראכמאָנעס.

אין גרויסן פירקאנטיקן צימער, וועלכער איז געווען באהאנגען מיט טעפּיכער און ארומ-
געשטעלט מיט בלאנקענדיקע קופּערנע קיילים, איז געווען היימלעך. נאָר ציפּור האָט אף אלץ
געקוקט גלײַכגילטיק, ס'האָט זי גאָרנישט ניט געפרייט און גאָרנישט ניט באומרויקט. בייס
אירמע איז ארײַנגעגאנגען, האָט זי אים וי ניט באמערקט און האָט געטאָן איר זאך.

-- זע, ציפּור, די וועטשערע זאָל זײַן א געשמאקע, -- האָט געזאָגט צו איר אירמע.

ציפּור האָט געהערט, וי זײַנע קליידער שאָרכען, זי האָט געפילט זײַן אָטעם, נאָר זײַן
צורע האָט זי ניט געזען. זי האָט אראָפּגעלאָזט איבער די אויגן די װײַסע פרענדזן פון איר
זײַדענער פאטשיילע און איז װי פארכאָלעמט געװאָרן באם אייוועלע.

90

,או, װוי זי פארײַסט זיך! -- האָט מיט רוגזע א טראכט געטאָן אירמע. -- זי דארף גאָר קיין
רײַכקײַט ניט, דאָס איז פאר איר אן איבעריקע זאך".

ער האָט פּאװאָליע אויסגעטאָן די טשערקעסקע, זיך אָנגעלענט אין די קישנס אף דער
טאכטא און שװײַגנדיק באקוקט זײַן יונג װײַב,

ציפּור האָט ניט געקאָנט אריבערטראָגן אָט דעם דאָזיקן קוק. זי װאָלט זייער געװאָלט
אָפּטאָן עפּעס אזוינס, אז ער זאָל זיך גוט בייזערן. זי האָט אָבער ניט געװוּסט וי דאָס צו טאָן.
האָט זי זיך פּלוצעם א קער געטאָן צו אים און געפרעגט:

-- װאָס שטעכט איר מיך אזוי מיט אײַערע אויגן, קוקט ניט אזוי אף מיר!

אירמע האָט זיך געפילט געטראָפן. א ציטער האָט אים דורכגענומען. ער האָט זיך קוים
אײַנגעהאלטן און שטיל זיך געװוענדט צו איר:

-- קיינער האָט פאר מיר קיינמאָל קיין מוירע ניט געהאט. דו דארפסט געוויס ניט מוירע
האָבן פאר מיר. איך בין דיר ניט קיין סוינע. אלדאָס גוטס וויל איך אויסברענגען נאָר פאר
דיר! שטופּ ניט אוועק מיטן פוס דײַן גליק. װועסט עס צוריק ניט אומקערן.

אזוי האָט ער געזאָגט, דערנאָך זיך אופגעהויבן פון דער טאכטא, א נעם געטאָן ציפּורן
פאר א האנט, זי א שלעפּ געטאָן צום אײַזערנעם געשמידטן קופערט און מיט א קלונג א דריי
געטאָן דעם שליסל.

-- נא, נעם! אלץ, װאָס דאָ ליגט, איז דײַנס! נעם, מײַן פרייד. פאר דיר קארג איך גאָר-
ניט! -- בא די ווערטער האָט ער װוי אן אומזיניקער גענומען ארויסווארפן פון קופערט קליידער,
גילדענע קייטן, בראסלעטן, מעדאליאָנען, --נא, נעם! אלצדינג נעם! און האָב מיך ליב!

-- איך דארף ניט אײַער רײַכטום, קיין זאך דארף איך ניט! כוועל סײַװי פון אײַך
אוועקגיין!

-- אָך, -- האָט א קרעכץ געטאָן אירמע, -- ניין, װועסט ניט אוועקגיין, װעסט געבוירן א
יוירעש פאר מײַן אשירעס! די באָבע בענעוושע ועט דיך ניט ארײַנלאָזן אין שטוב, געדענק.
זי האָט געהייסן, דו זאָלסט ווערן א באלעבאָסטע פון מײַן רײַכקײַט. איך װעל דיך צוגעוווינען
צו זיך. װעסט זיך צוגעוווינען צו מיר, איך װעל האָבן א יוירעש! איך װעל האָבן, הערסט!
מײַנע סאָנים װעלן ניט דערלעבן צו זען מײַן אומגליק,

ציפּור האָט בייז עפּעס ארױיסגעפּרעפּלט, איז ארויסגעלאָפן פונעם צימער. אירמע האָט א
קוק געטאָן אף דער טיר, אהינטער וועלכער ציפּור איז פארשװוּנדן געװאָרן, א ציטער האָט
אים דורכגענומען. ער איז בלייך געװאָרן, זײַנע הענט האָבן זיך געטרייסלט. ער האָט מיט
קויעך זיך באהערשט, זיך אוועקגעוואלגערט אף דער טאכטא און אינעם אָנטאָן אָפּגעשלאָפן
ביז אינדערפרי.

10

אין שטוב איז געווען א שלאל ארבעט, אָבער ציפּור האָט באוויזן אלץ אָפּצוטאָן. שוין
לאנג, נאָך װוען דער ערשטער שניי איז צעגאנגען, האָט זי באוויזן אָפּצוטאָן, װאָס מע דארף
פארטיק מאכן פרילינג. זי האָט ארומגעשמירט דאָס שײַערל מיט ליים, אויסגעקאלכט, אויסגע-
קלאפּט די טעפּיכער, די פּאלאסן, די װאָליקעס און די געלעגערס. די ווענט האָבן געשעמערירט
פון װײַסקײַט. די פּאָדלאָגע איז גלאט אויסגעשמירט, דער אויוון איז אויך אָפּגעקאלכט. די
שכיינים האָבן מיט קינע געקוקט אף דעם פעסטן האָרעפּאשנע יונגן װײַבל, און זיי האָבן צװישן
זיך וועגן דערוף געשמועסט:

-- װווּ האָט ער זי געפונען, דער גוויר האָט דאָס מאזל. עס ברענט אין אירע הענט.

דער נעפּל איז נאָך ניט צעגאנגען איבער דער סלאָבאָדקע, צו קאיאָר איז נאָך װײַט, און
ציפּור איז שוין אראָפּגעשפּרונגען פונעם געלעגער, א שווענק געטאָן דאָס פּאָנעם מיט וואסער
פונעם עמער, ארופגעכאפּט די פאטשיילקע אפן קאָפּ און איז ארױיסגעלאָפן אפן הויף, װײַל
זי האָט פארשלאָפן. איצטער דארף זי דעריאָגן די טשערעדע. ,זיך נעכטן אָנגעלאָפן צופיל,
האָב איך ניט באמערקט, וי די נאכט איז אוועקגעגאנגען", -- האָט זי אומעטיק א טראכט גע-
טאָן, עפענענדיק די שטאל. ס'האָט זיך אופגעהויבן די בעהיימע מיט די װײַסע און געלע פלעקן,
זי האָט א צי געטאָן די ווארעמע ליפּן צו ציפּור און האָט א מרוקע געטאָן. ציפּור האָט ארויס-
געטריבן די קו, געטריבן זי און אליין געלאָפן ביז זי האָט דעריאָגט די טשערעדע,

דערנאָך האָט זי ארײַנגעטראָגן האָלץ אין קיך, אײַנגעהײצט דעם אויוון, דערלאנגט דעם
מאן וואסער, ער זאָל זיך אָפּוואשן, צוגעגרייט פרישטיק, אים ארויסבאגלייט צו דער ארבעט,
און גענומען צוראמען דעם הויף,

שטיל און טונקל, פײַכט און אומעטיק איז דער אלטער טאָמאָרס צימערל. זי איז קראנק,
אומבאהאָלפן און גייט לאנג ניט אראָפּ פון געלעגער. איר גוף איז געשטאָרבן, נאָר איר מארך
איז לעבעדיק. אירע אויגן פון די טיפע אויגן"גריבער גלאנצן מיט לעבעדיקער אקשאָנעס.
ציפּור פלעגט אָפט שטיין צוקאָפּנס פון דער קראנקער קעגנערקע און מיט שרעק קוקן אף

1

יענערס פּײַן. זי האָט ראכמאָנעס געהאט אף איר. און אין דער זעלבער צײַט האָט זיך ציפּור
געשראָקן צו בלײַבן מיט איר אליין: זי האָט זיך אראָפּנעלאָזט אף די קני לעבן איר בעט און
האָט שװײַגנדיק געקוקט אף דער קראנקער.

-- ציפּור, ווארעם אָן וואסער, פּארע מיר אויס די פיס. א גאנצע נאכט האָבן מיר גע-
בראָכן די ביינער, -- האָט טאָמאָר געשעפּטשעט מיט אירע בלאסע ליפּן.

ציפּור האָט איר דערלאנגט ווארעמע מילך, צורעכט געמאכט דאָס געלעגער. די קראנקע
פלעגט ציפּורן פאר איר מי און זאָרג רופן ,טאָכטערקע? און ניט איינמאָל געזאָגט, אז גאָט
אליין האָט זי צוגעשיקט. אָפט פלעגט טאָמאָר ריידן וועגן איר ביטערן גוירל.

-- דער קייווער איז אָפן פאר מיר, שעלט מיך ניט, טאָכטערקע, זײַ מיר מויכל. דעם
אָרעמען מענטשן איז אלע מאָל ביטער. איצטער פארשטיי איך אלץ גוט, װײַל איך בין א
בעזדעטניצע. איך האָב געלעבט ערגער פון א געדונגענער ארבעטערן. מיט דער צײַט װעסטו
וויסן, װאָס הייסט גליק, גליק, װאָס מאכט שטאָלץ א פרוי, מאכט שטאָלץ און שיין. דו ביסט
יונג, דײַן פּאָנעם שײַנט, זײַ גליקלעך.

-- ניין. כ'וועל דאָ בעשום-אויפן ניט בלײַבן, איך װעל אוועק פונדאנען. ס'איז מיר שרעק-
לעך אין דער גרויסער רײַכער שטוב. איך קאָן ניט אָנקוקן קיין מאנצבלען. פארװאָס האָט מיך
מײַן מאמע געבוירן אף שאנד און שפּאָט!--האָט כליפּענדיק געזאָגט ציפּור.

ס'האָבן ניט געהאָלפן ניט די רעפועס, ניט די אלערליי גראָזן, װאָס ס'האָט געגרייט גיול-
ווערד. ציפּורס דײַגעס און די געשמאקע פליישיקע מײַכאָלים, וועלכע ציפּור פלעגט קאָכן.
טאָמאָר איז געשטאָרבן. מע האָט געשאָכטן שאָף אף זייכער-נעשאָמע. די ראכמאָנעספולע אלטע
װוײַבער האָבן געטאָן טאָמאָרן איר רעכט און זי פארוויקלט אין װײַסע טאכריכים,

א באיאָרטע פרוי האָט צעפּאטלט אירע גראָװע האָר, האָט זיך געשלאָגן אין הארצן און
אין די באקן, הויך און געדיכט געטײַנעט:

-- אָ-אָך, אָרעמע, עלנטע טאָמאָר! װאָס פאר אן אומגליקלעך פינצטער לעבן דו האָסט
געהאט. דײַנע קינדער װעלן ניט דורכטרעטן קיין סטעזשקע צו דײַן קייווער, זיי װעלן ניט
שטיין דערבײַ און װוינטער װעלן זיי ניט אראָפּקערן פון דײַן קייווער דעם שניי, קיינער וועט
דיך ניט דערמאָנען. דײַן קייווער װעט פארוואקסן ווערן מיט װילדגראָזן, נאָר זיי װועלן זיך
הוידען אף דײַן קייווער פונעם ווינט...

ס'איז שוין אוועק א יאָר, אָבער ציפּור האָט אים ניט געבוירן ניט קיין זון און ניט קיין
טאָכטער. אירמע איז געווען פארטראכט און צערייצט. דורך די נעכט איז ער שלעכט געשלאָפן,
אנומלטן האָט ציפּור צו אים געזאָגט:

-- װאָס ווילסטו פון מיר. ווארט ניט אף קיין יוירעש. איך בין פרוכטלאָז, װי טאָמאָר,
אָלעװהאשאָלעם, דוּ פּרוּוו אויס א דריט װײַב און מיך לאָז אָפּו

אירמע האָט זיך זייער פארװוּנדערט. ביז איצט האָט זיך אים געדוכט, אז ציפּור אין א

קליין מיידעלע, און איצט האָט ער פון איר געהערט הארבע דיבורים. און ער האָט איר אײַנ-
גערעדט:

-- ווער גייט עס אוועק, מײַן ליבינקע, פון גליק און פון רײַכקײַט? ניין, מײַן פרייד, אין
ערגעץ װועסטו ניט אוועק. מײַן פאמיליע-נאָמען װעסטו טראָגן, נאָר מײַנעם, דו הערסט? װעסט
געבוירן א זון, װעסטו הערשן איבער מײַן גאנצן פארמעגן.

-- ניין, איך װעל יאָ אועק! איך קאָן דיך ניט אָנקוקן, כ'האָב פײַנט דײַן שטוב. מײַנע
אויגן קאָנען ניט זען קיין שום מאנצבל. איך שווער בא אלע געשטאָרבענע, אז איך װעל אוועק.

,פונוואנען האָט זיך צו איר גענומען אזא קראפט", --האָט אירמע א דערשיטערטער
געטראכט.

-- דו מיינסט, אז אלץ מעגסטו! דו ביסט מײַן געזעצלעך װײַב, איך האָב פאר דיר גע-
געבן קאלים -- דאָס דארפסטו געדענקען! איך האָב זיך פאר דיר געכאפּט, װי א דערטרונקע-
נער אין א שטרויעלע. -- דער צאָרן האָט אים אזש געשטיקט, און מיט שטארקן קאס האָט ער
זי א כאפּ געטאָן פאר דער האנט. -- כ'וועל דיך אין ערגעץ ניט לאָז

אין דעם לאנגן װײַסן נאכט-העמד האָט זי אויסגעזען בלייכער װי געוויינלעך. זי האָט
אײַליק אָנגעטאָן אף זיך דאָס קלייד, פארשפּיליעט די קנעפּלעך און געשריען:

-- אויב כ'וועל דיך ניט קענען אומברענגען, װעל איך זיך דערהארגענען. זאָל די קאלע-
דעדע, מײַן באָבע, איבערלעבן מיך, װוי זי האָט איבערגעלעבט מײַנע עלטערן. וואג ניט צוגיין
צו מיר! -- האָט זי ארויסגעפּראלט און א כאפּ געטאָן פון טיש דאָס לאנגע קיך-מעסער. זי האָט
געמאכט א טראָט צו אים.

אירמע האָט אויסגעשריען:

-- הער דו! ביסט דאָך א גאָעל און אָן א שטאם, דו ביסט מײַן װײַב! קיינער האָט קיין
רעכט דיך צונעמען, -- האָט א קלאפּ געטאָן מיט דער טיר און איז ארויס פונעם צימער,

92

11

אומרויק-פּײַנלעך איז אירמען געווען אפן הארצן. ער האָט ניט געקאָנט רויַק ניט אר-
בעטן, ניט שלאָפן, ער האָט אָפּט געטראכט: ,איך בין נאָך ניט אלט, אָבער קראנק בין איך
שוין. אזוי װעל איד אוועקפאלן, און פארטיק. כ'וועל אפילע ניט באװײַזן א טראכט צו טאָן,
אז איך בין געשטאָרבן,

א ווארעמער, צארטער, זומערדיקער אָװנט האָט זיך אראָפּגעלאָזט אף דער וועלט. ס'איז
געקומען די צײַט צו דאוונען מײַרעו, אָבער אירמע איז אין בעסמעדרעש ניט געגאנגען. ער
האָט טפילע געטאָן אין שטוב. אין די הויכע באזילבערטע לײַכטער האָבן געברענט וואקסענע
ליכט, און די פלעמלעך האָבן זיך געצויגן ארוף-צו. אײַנגעהילט אין טאלעס, מיט די טפילן
אף דער האנט און אפן שטערן, האָט אירמע געטרייסלט מיט די אופגעהויבענע הענט, זיך
געהוידעט און געבעטן באם גאָט ,אדענוי", ער זאָל אים מויכל זײַן די אוויירעס, ער זאָל אים
באשענקען מיט רו אף יענער-וועלט און אים שענקען דעם גאניידן. ,אָ, בארעמהארציקער פאָ-
טער, -- האָט אירמע געטײַנעט, -- בענטש מײַן פאָלק און פארלאָז מיך ניט אין מײַן צאָרע?
ער האָט געװוּסט, ויאזוי מע דארף טפילע טאָן צו גאָט...

אן אנדערש מאָל זיצט ער אף דער טאכטא, אָנגעלענט אין די קישנס. אפן טיש שטייט
א גראפין מיט װײַן, געקאָכט שאָפן-פלייש, גרינע ציבעלעס און יונגער קנאָבל. ער עסט אָבער
ניט, ער טרינקט א גלאָז נאָך א גלאָז, דאָס פּאָנעם איז בא אים פארװאָלקנט און פארטראכט.
די אויגן מיט די רויטע אָדערלעך זײַנען שטרענג און פארומערט. ניט קיין פריילעכע געדאנ-
קען דרייען זיך בא אירמען אין קאָפּ און פארסאמען זײַן געמיט,

ער װאָלט זייער געװאָלט וועמען-ניט-איז דערציילן וועגן זײַן אומגליק, נאָר ער האָט ניט
געהאט אזא פרײַנט, װאָס זאָל אים מיטפילן. די סלאָבאָדקער טוישווים האָבן מוירע געהאט פאר
אים און אים פײַנט געהאט. די קרויווים פון זײַן מאמעס צאד זײַנען קאפּצאָנים, כאנפענען אים,
לעקן זיך אונטער אין די אויגן און ווינטשן אים אלדאָס בייז הינטער די אויגן. ער האָט זיך
אָנגעשיקערט, זיך דערפילט ניט מיט אלעמען און, ניט װיסנדיק װאָס ער טוט, זיך ארײינגע-
וואלגערט אין געלעגער און גענומען כראָפּען.

ציפּור איז אויך ניט געשלאָפן די נאכט.

אין דרויסן איז געווען שטיל, וי ס'איז אלעמאָל שטיל אין סלאָבאָדקע נאָך האלבער
נאכט. ציפּור איז ארויס פון שטוב און איז אוועק צו דער שטאל. זי האָט צוגעלייגט אן אוער
צו דער שטאל-טיר, דערהערט װי די בעהיימע אָטעמט, שטיל איז אויך אין הינער-שטײַג, דער
האָן דרעמלט אומרולק. ער האָט מוירע, אז ער װעט פארשפּעטיקן אויסצוזינגען זײַן ערשטן
,קוקארעקו",

,איך גיי אוועק פון אײַך, מער על איך צו אײַך ניט קומען", -- האָט זי געשמועסט אין
זיך מיט דער קו און מיטן קעלבל, פארבײַגייענדיק שטיל אירמעס צימער, איז זי שטיין גע-
בליבן באם אָפענעם פענצטער. אירמע איז געשלאָפּן. א גרינגער שמייכל האָט געשװועבט
איבער זײַן פּאָנעם. זײַן גרויסער גוף אונטער דער זײַדענער קאָלדרע האָט גרינג געאָטעמט.
גאזלען! מיינסט, אז ס'איז ניטאָ קיין מיטל וי זיך צערעכענען? איך װעל אליין באשטיין מײַן
אָרט!"-- האָט זי מיט קאס געטראכט און איז אװעקגעלאָפן אין עק הויף. ס'איז נאָך געװען
פינצטער. זי האָט זיך אוועקגעזעצט אף דער באנק אונטערן בוים, װאָס איז געוואקסן לעבן
איר פענצטער, זי האָט זייער געבענקט נאָך דער באָבען און אומגעדולדיק געווארט, ווען זי
װועט צו איר גיין צוגאסט. זי האָט זיך דערמאָנט די רעגנדיקע הארבסטיקע אָװנטן, די ברע-
נענדיקע צװײַגן, װאָס האָבן געטראסקעט אין אייוועלע, דער באָבעס צעקנייטשט פּאָנעם. אירע
ליפּן האָבן געציטערט. זי האָט זיך אופגעהויבן פון דער באנק און וי פארגעסן, װוּ זי איז אין
דער וועלט. אין פינצטערן הימל דורכן נעפּל האָבן שוין געפּינטלט די בלייכע שטערן. דער
קאיאָר האָט זיך דערנעענטערט. ציפּורן האָט פּלוצעם ארומגעכאפּט א ווילן װאָס גיכער אנט-
רונען װוערן פונדאנען, אוועקגיין און א סאָף.

,טרעט אריבער אלע פארבאָטן, זײַ געוואגט", -- האָט צו איר געזאָגט אן אינערלעכע
שטים. זי איז האסטיק ארײַנגעגאנגען צו זיך אין צימער, אױסגעטאָן דאָס זײַדענע קליידל מיט
דער זײַדענער פאטשיילקע, װאָס אירמע האָט איר געשענקט, אראָפּגענומען פון די פינגער
די רינגען, ארויסגענומען פון די אויערן די אוירינגלעך, עס א װאָרף געטאָן אפן טיש, אָנגע-
טאָן דאָס אלטע קליידל, די אָפּגעקראָכענע פאטשיילקע, פאָרזיכטיק ארויסגעשטעקט דעם קאָפּ
דורך דער טיר, זיך צוגעהערט. ס'איז געווען שטיל... דער הימל איז ליכטיקער געװאָרן.

אריבערגעשפּרײַזט די שוועל, האָט זי זיך אָפּגעשטעלט, געשטאנען א מינוט און האָט
פּאװאָליע פארקערעוועט צו דער קאליטקע. זי האָט לאנג געעפנט דעם אײַזערנעם פארוקער,
אירע הענט האָבן געציטערט. ס'איז איר פּלוצעם געװאָרן שרעקלעך, א קעלט האָט דורכגע-
נומען אירע אלע גלידער און זי האָט זיך געלאָזט לויפן דורך די פּוסטע גאסן.

93

12

אין דער פריער שאָ האָבן זיך שוין ערגעץ-ווּ בא די טויערן באוויזן פרויען מיט די אָנ"
גערוקטע פאטשיילקעס איבער די שטערנס, מיט די בײַכיקע קרוגן אף די אקסלען זײַנען זי
געגאנגען צום טײַך, ביז די גענדז, ענטלעך און פערד װעלן ניט צעבויטען דאָס וואסער.

עמעצער האָט אָנגעקלאפּט אין דער נידעריקער טיר צו בענעוושען. די אלטע איז אראָפּ
פונעם געלעגער, גיך אָנטוענדיק דאָס קלייד. זי האָט געעפנט די טיר און דערזען איר אייניקל
ציפּור. זי האָט קוים דערקענט אין דער שיינער אונטערגעוואקסענער פרוי איר אייניקל.

ציפּור האָט ארומגענומען די באָבע. ס'איז איר פּלוצעם װוייטעקדיק געװאָרן פאר זיך און
פאר דער אויסגעדארטער בענעוושע, זי האָט א געשריי געטאָן:

-- אוי, קאלעדעדע מײַנע! כ'האָב זיך אזוי פארבענקט נאָך דיר. פארװאָס ביסטו אזוי לאנג
צו מיר ניט געקומען? דו האָסט געמיינט, אז דײַן קאָרעוו װעט שיקן דיך רופן, האָסטו א טאָעס
געהאט. די נעגידים צעבײַטן זייער געוויסן אף געלט! אָבער איצטער האָב איך צו אים קיין
טײַנעס ניט. זײַ וויסן, באָבעשי, ער איז אונדז מער קיין קאָרעװ ניט!-- און ציפּור האָט זיך
ביטער צעוויינט,

די אלטע בענעוושע האָט צערטלעך געגלעט ציפּורס קאָפּ, האָט געקוקט אף איר מיט
ראכמאָנעס און ארױיסגעפּרעפּלט:

-- האָסט קלוג געטאָן, מײַן קינד, װאָס דו ביסט געקומען, מיר דארפן ניט זײַן רײַכקײַט!
וויבאלד פונעם מאן זײַנען ניטאָ קיין קינדער, איז ניטאָ װאָס צו לעבן אין זײַן שטוב. איך
װעל צונויפרופן מענטשן און אין העסקעם מיט אונדזערע ייִדישע דינים, װעל איך פאָדערן
פון אים פאר דיר א געט. ער דארף דיך באפרײַען.

דער קלאנג, אז די אלטע בענעוושע פאָדערט א געט פאר איר אייניקל בא אירמען, האָט
זיך גיך פארשפּרייט איבער דער סלאָבאָדקע, און אין איינעם א פרימאָרגן האָבן געזעמלעך
געײַלט צום בעסמעדרעש-פּלאץ, װאָרעם אלע האָבן געװאָלט וויסן, װאָס װעלן זאָגן דער ראָװו
און די בעקאָװועדיקע פרומע ייִדן פון סלאָבאָדקע.

אלטע לײַט, אלטע װײַבער, יונגע פרויען, אפילע פארקנאסטע מיידלעך, װאָס האָבן גע-
דארפט אױסמײַדן אן אויג פון כאָסנסיצאד, זײַנען געלאָפּן צום בעסמעדרעש. דער פרומער גע"
ריכט מיט די בעקאָװועדיקע ייִדן זײַנען געזעסן אין א צוגעבויט שטיבל באם בעסמעדרעש.
כאָטש די באפעלקערונג פון סלאָבאָדקע באשטייט פון א סאך שטאמען, געפינען זיך די שליס-
לען פון בעסמעדרעש אין די הענט פון געציילטע מענטשן. פארשטייט זיך, בא די נעגידים
פון דער סלאָבאָדקע. אלע הערן זיך צו צו זייער שטים און זיי דרייען מיט אלע איניאָנים.
אלץ װאָס זי טוען, איז גוט, אלץ פאָלגט מען. אומגעוויינלעך שטרענג איז דאָ. דער פאָרזי-
צער פון רעליג:עזן מישפּעט איז רעב דאָוֹיד. זײַן בליק איז שארף, זײַן שטערן איז אין
קנייטשן, זײַן פּאָנעם איז פארכמארעט און אומבעראכמאָנעסדיק. די דינע געפילן, װאָס קומען
אוף צװוישן א פרוי און מאנצבל, זײַנען, פארשטייט זיך, ניט צוטריטלעך פאר אים, ער איז
פארגרעבט און טעמפּ.

ס'איז שטיל. אלע ווארטן ביז דער איניען װעט קלאָר װוערן. אָט האָט, ענדלעך, רעב דאָי
וויד אופגעהויבן זײַנע צעקודלטע װײַסע ברעמען און האָט אָנגעצילט זײַן בליק אף ציפּור.

-- טאָכטער מײַנע, זאָג, װאָס האָט דיך געבראכט אהער אפן מישפּעט פון די עלטסטע.
זאָג, טאָכטער מײַנע, מיר הערן דיך, -- האָט איבערגעכאזערט רעב דאָװיד.

ציפּור האָט זיך ארומגעקוקט, זי האָט דערזען די מענגע מענטשן. ס'איז איר פינצטער
געװאָרן אין די אויגן און אלע װוערטער זײַנען ארויסגעפלויגן פון איר זיקאָרן. דער אוילעם
איז געווען אײַנגעהאלטן, קיינער האָט ניט געוואגט צו טומלען. פונדעסטוועגן האָבן עטלעכע
שטימען אויסגערופן:

-- דערצייל, װי האָסטוו געלעבט מיטן אלטן מאן, װי מע האָט דיך פארקויפט פאר א
גרויסן קאלים? אלץ דערצייל.

דאן האָט אן אלטע פרוי, וועלכע האָט זיך פריער דורכגערעדט מיט ציפּור, גענומען דער"
ציילן אזוי, װי דאָס װאָלט געטראָפן מיט איר אליין.

-- בעקאָװעדיקע מענטשן, מע האָט מיך כאסענע געמאכט מיט א מאן, וועלכער האָט גע-
קאָנט זײַן מײַן טאטע. איך בין אוועק פון אים, װײַל איך װיל ראטעווען מײַן יונגן קאָפּ. פאר-
לירט ניט דעם עמעס, בעקאָװעדיקע מענטשן, איך בין דאָך אײַער טאָכטער. איבער גוואלד
זאָלט איר מיך ניט שטויסן צוריק, אהין, פונוואנען איך בין אנטלאָפן. איך זאָג אײַך דעם עמעס,
אז איך בין גרייט אָפּצוגיסן מײַן גוף מיט גאזע און זיך אונטערצינדן, איידער גיין צו דעם
אלטן שארבן.

ציפּור האָט זיך צוגעהערט צו יעדער װאָרט, װאָס די באיאָרטע פרוי האָט געזאָגט, און
זי האָט זיך מוירעדיק צעוויינט. און דאָ האָט זיך דערהערט, װי רעב דאָװיד האָט זיך געווענדט
צו אירמען:

-- דײַנע אלע באגערן זאָלן מעקוּיעם װערן, אירמע. דו ביסט מאסקים צו געבן א געט
דײַן װײַב?

44 יפ

-- ניין! -- האָט הארטנעקיק געמאָלדן אירמע,.

-- דו ווילסט, הייסט עס, ניט צעווייען דײַן נעסט? --האָט רעב דאָװיד געשאָקלט מיטן
קאָפּ.

-- געאכטע מענטשן, זאָל דער, װאָס אין הימל, פארלענגערן אײַערע טעג, -- האָט אירמע
אָנגעהויבן, קוקנדיק אף די אלטע און בעקאָװעדיקע שויפטים. איצטער האָט ער זיך געהאלטן
שטיל, האכנאָעדיק. ער האָט אָנגעבױגן דעם קאָפּ פאר דער וויכטיקער מעסיבע, -- איר דארפט
וויסן, בעקאָװעדיקע מענטשן, אז די פרוי האָט פאראכט אונדזערע מינהאָגים, די מינהאָגים פון
אונדזערע עלטערן, זי איז אוועק פונעם מאן, האָט אים דערנידעריקט און פארשעמט זײַן וויר-
דע. זי וואגט נאָך צו פאָדערן א געט? דאָס איז א דערנידעריקונג פארן גאנצן שטאם. זאָל זי
זײַן אן אװועקגעװאָרפענע און א צוגעדעקטע מיט כארפּע. קיין שום מענטש האָט אף איר קיין
רעכט ניט. איך האָב פאר איר גענוג באצאָלט, און זי איז מיט איר לײַב און לעבן אין מײַן
רעשוס...

בא ציפּורן זײַנען די טרערן װי פארפרוירן געװאָרן אין די ווינקלען פון אירע ברייט
צעעפנטע אויגן. זי האָט זיך אײַנגעקלאמערט אין דער האנט פון יענער באיאָרטער פרוי,
וועלכע האָט גערעדט אָנשטאָט איר,

דער היגער נאָגיד שאמוק, װאָס איז געווען דער באלעבאָס פון א גרויסן שניט-געשעפט
און איז איצט געזעסן בא רעב דאָװידס רעכטער האנט, האָט א דריי געטאָן מיט זײַן דיקן
האלדז, האָט רולק און האָפּערדיק געמאָלדן:

-- ריכטיק האָט אירמע געטאָן! ער איז גערעכט, װאָס ער גיט איר ניט קיין געט. זי איז
אליין אוועק פונעם מאן און האָט אריבערגעשפּרײַזט דעם מינהעג פון אונדזערע אורעלטערן.
מיר קענען אירמען גוט. ער איז א באלעבאָס פון א װאָגיק פארמעגן און ער קאָן באװאָרענען
א װײַב. זאָגט זשע מיר, װאָס נאָך דארף א פרוי, קעדיי צו זײַן גליקלעך?

-- זאָל זי גיין צום מאן און זאָל זי זיך פירן, וי בא אונדז פירט מען זיך, קיין װאָרט זאָל
זי אים אנטקעגן ניט ריידן. װאָרעם זײַן גוט הארץ און זײַן לײַטישקײַט ווייסן אלע, -- האָט
ארײַנגעשטעלט זײַן װאָרט דער קאצעוו רוטשיל,

אין א רעגע ארום האָט רעב דאָװיד מיט א פּײַערלעךישטארקן קאָל אויסגערופן דעם
פּסאק: :

-- טאָכטער מײַנע, דו הערסט, דײַן מאן גיט דיר ניט קיין געט. ניט קיין געגעטע פרוי
קאָן א צווייט מאָל ניט כאסענע האָבן. דו ביסט א בלוט-יוגנט. גיי צו דײַן מאן, לעב אין פרידן
און אין האסקאָמע. זאָל הערשן שטילקײַט און פרייד אין אײַער שטוב, אָמײן!

ציפור איז װי פארשטיינערט געװאָרן. יעדער װאָרט רוטשילס האָט איר געשטאָכן, וי
מיט א שפּיז,

די אלטע בענעוושע האָט געעקבערט מיט אירע אויגן די מעסיבע פון די זקיינים און האָט
געזאָגט, װאָס זי האָט געטראכט:

-- ליבער גאָט, מיר זײַנען פארלאָזט און עלנט צװישן די גווירים, פארשאָלטן זאָלן זי
ווערן. דאָס זײַנען וועלף, ניט קיין מענטשן. װער װעט זיך פאר אונדז אײַנשטעלן?

אזוי האָט זיך געענדיקט די דינטוירע פאר דער אלטער בענעוושע מיט איר אייניקל.
אירמע האָט גערעכט געקראָגן, און גאנץ סלאָבאָדקע האָט איצטער גערעדט וועגן אים,

די באאוולטע בענעוושע מיט ציפּורן האָבן זיך צוגעטוליעט איינע צו דער אנדערער און
האָבן געװיינט מיט ביטערע טרערן. קוקנדיק אף זיי, האָבן אויך געוויינט די װײַבער, װאָס
זײַנען דאָ געשטאנען. ס'איז צוגעגאנגען די אלטע רוספּאָ, וועלכע גאנץ סלאָבאָדקע האָט גע-
קענט, װײַל זי איז א בעקאָװועדיקע זקיינע. דעריבער זאָגט זי װאָס זי האָט אפן הארצן:

-- מיר קוקן אלע מאָל דעם גוויר אין מויל, און װאָס ער זאָל ניט זאָגן, באָמקען מיר
אונטער. אלע ווייסן, אז רעב דאָװיד איז א שיקער און א הוליאקע, און טאָן טוט ער נאָר דאָס,
װאָס ס'איז גוט פאר די גװירים, װאָרעם ער ציטערט, אז זיי װעלן אים לאָזן אָן כאיונע. און
זיי װעלן זאָגן דעם עמעס, אז ער איז אן אמהאָרעץ, קוקט אין דער געמאָרע װי א האָן אין
בניי אָדאָם, און האָט אפילע ניט געשמעקט, װאָס איז אזוינס ,געט און קסובע".

-- עמעס, וי גאָלד! -- האָבן זיך דערהערט שטימען. דער אוילעם האָט באגיטיקט רוספּאָס
ווערטער, האָט גרויס ראכמאָנעס געהאט אף דער אלטער בענעוושע און אֹף ציפּור, אָבער אינ-
גיכן איז מען זיך פאנאנדערגעגאנגען,

13

ס'איז אוועק א יאָר, וי ציפּור איז אוועק פונעם מאנס נאכלע, אָבער אירמע האָט זיך
אײַנגעשפּארט און איר קיין געט ניט געגעבן. זי איז געװאָרן שװײַגנדיק, דערשלאָגן און פאר-
טרויערט, פון אירע גרויסע אויגן האָט ארויסגעקוקט אומרו און אומעט. דורך די סלאָבאָדקער
גאסן איז זי געגאנגען מיט אן אראָפּגעלאָזטן קאָפּ, געשטרויכלט און דערשלאָגן, זי האָט גוט

99

געװוּסט, אז די װײַבער טראָגן פאנאנדער וועגן איר אלערליי רעכילעס. מיט מוירעדיקע קלאָ-
לעס האָט זי געשאָלטן דעם פארהאסטן אירמע און פאריינס די אײיביק רעליגיעזע דינים פון
די אורעלטערן,

,וי קאָן איצט דאָס אייניקל ארויסגיין נאָך וואסער צום טײַך מיט אירע כאווערטעס, וי
קאָן זי מיט זיי פירן א היימלעכן שמועס באם טויער און װאָס פאר א יונגער מאנצבל וועט וואגן
א קוק צו טאָן אף איר? זי איז דאָך א פרעמדע, ניט קיין געגעט װײַב", -- אזוי האָט פארביטערט
געטראכט די אלטע בענעוושע. זי האָט אױיסגעקלאָגט די אויגן און איז נאָכגעגאנגען ציפּור
פוסטריט, אז די יונגע זאָל זיך, כאָלילע, אין טײַך ניט ארײַנווארפן אָדער זיך פארברענען. אין
סלאָבאָדקע האָט עמעצער פארפאסט א ליד, וועגן בייזן אלטן מאן און וועגן ביטערן גוירל פון
א יונגער פרוי. אומעטום האָט מען געזונגען די ליד. א סאך מענטשן פלעגן װײַכן פון אירמעס
שטוב און האָבן געשאָלטן זײַן הויכן פּארקן און אים גופע,

סאָלאָמאָנס קוזניע שטייט אין ווינקל גאס, אָבער אים קענען אלע אין סלאָבאָדקע. וועגן
דעם, װאָס פאר א גוואר ער איז, איז שוין פריִער געזאָגט געװאָרן, נאָר אכוץ דערוף האָט ער
גאָלדענע הענט. זײַן טאטע, אָלעװהאשאָלעם, איז געווען אן ארבאטש, א באלעגאָלע. ער האָט
געפּאטערט זײַן געזונט פון דער שווערער האָרעוואניע און איז געשטאָרבן אין בליענדיקן על-
טער, בייס סאָלאָמאָן איז אלט געווען פיר יאָר. צוליבן קינד האָט סאָלאָמאָנס מאמע ניט כא-
סענע געהאט און זי האָט געשלעפּט אירע בידנע טעג פון אן אומגליקלעכער אלמאָנע. אצינד
װאָלט זי זייער געװאָלט כאסענע מאכן דעם זון, סזאָל זײַן א שטוב, װי בא לײַטן, מיט א
יונגער פרוי, מיט קליינע קינדערלעך...

סאָלאָמאָן האָט מער װי א שאָ געפּאָמפּעט דעם בלאָזזאק. אין דער נידעריקער קוזניע איז
געווען א טשאד און א ביטערער רויך. אין דער פינצטערניש האָבן געבלאנקט די מעשענע
באפּוצעכצן אפן געשפּאן. ס'איז הייס אין קוזניע. סאָלאָמאָן האָט ארופגעלייגט אף דער קאָ-
וואדלע א צעגליטע שטיק אײַזן און זי געקנאָטן מיטן שווערן האמער. ער איז יונג און קרעפ-
טיק, זײַנע הענט זײַנען טרעפלעך און זיכער. געשיקט האלטן זיי מיטן צוואנג דעם שטיק אײַזן
און פונקען פליִען פון אלע זײַטן,

זײַן מאמע, יעהודיט, איז א הויכע קרעפטיקע פרוי. איר פּאָנעם שטראלט מיט װײכקײַט.
א ווייך שמייכעלע שװועבט איבער אירע האלב-אָפענע ליפּן. זי האָט א גוט הארץ, װי מענטשן
זאָגן וועגן איר: , יעהודיט האָט א גאָלדן הארץ".

אָט איז זי ארײַנגעגאנגען אין קוזניע, האָט זיך צעשמייכלט,

-- זון מײַנער, כ'האָב דיר געבראכט נאָרװאָס אויסגעבאקענע פּוטער-פּלעצלעך. עס,
קאָלזמאן זיי זײַנען הייס. די גאנצע ארבעט װעסטו אלציינס ניט אָפּטאָן.

סאָלאָמאָן האָט זיך א קערעווע געטאָן צו דער מאמען, האָט זי אָנגעקוקט מיט זײַנע
שווארצע אויגן, פּונקט אזוינע שווארצע אויגן, װי בא איר.

-- גוט, דעדיי, כ'וועל דיר פאָלגן. ער האָט אראָפּגעװאָרפן דעם פארטעך, געוואשן די
הענט, פארזוכט די פּוטער-פּלעצלעך, דערנאָך פארייכערט. ער האָט זיך א ביסל אָפּגערוט. און
ווידער מיט דער צוואנג אוועקגעלייגט אף דער קאָוואדלע א צעגליטע שטיק אײַזן און ווידער
האָט דער האמער גענומען קלאפּן.

ס'איז אָװנט. אין נידעריקן צימער מיט דער ערדענער פּאָדלאָגע ברענט ניט קיין גרויסער
וואנט-לאָמפּ, װאָס שפּרײט א בלייך-געלע שײַן. יעהודיט קנעט טייג און אלע מינוט ווארפט
זי אָפּ מיטן קאָפּ א פּאסמע שווארצע האָר. סאָלאָמאָן איז ארײַנגעגאנגען.

-- אָך, גוט, כ'שטארב אוועק, -- מײַן ייַנגל איז געקומען! א פארמאטערטער? א הונגערי-
קער? באלד גיב איך עסן. וואש די הענט, רו אָפּו -- זי האָט א װאָרף געטאָן אף דער טאכטא
א קישן. ערשט איצט האָט סאָלאָמאָן דערפילט, װי מיד ער איז. ער האָט אונטערגענומען די
פיס אונטער זיך, האָט זיך געמאכט באקוועם, איז אזוי געזעסן און געשוויגן. יעהודיט האָט
אָנגעקוקט דעם זון, װאָס איז געזעסן מיט אן אראָפּגעלאָזטן קאָפּ, און זי האָט געפרעגט:

-- װאָס איז מיט דיר, מײַן טײַערער? װאָס שװײַגסטו! עפשער ביסטו, כאָלילע, ניט גע-
זונט?

סאָלאָמאָן האָט היימלעך צו איר געזאָגט:

-- דעדיי, װאָס קנעטסטו דאָרט, װי א קאלע, די טייג? גיב מיר בעסער א גלאָז שטארק
שמעקעדיקע טיי. בייס מע דערלאנגט א מאנצבל די צענטע גלאָז טיי, אזא שטארקע וי די
ערשטע, איז דאָס א גרויסע פרייד פאר אים! זע אָקאָרשט, די טיי זאָל זײַן װי ס'געהער צו
זײַן,. פארשעם זיך ניט פאר דײַן גאסט, וועלכן מע רופט סאָלאָמאָן.

-- זײַ רויק, מאנצבל. דער סאמאָוואר איז גרויס, טיי װעט קלעקן. טאָמער װעט ער זיך
אָפּקילן, װעל איך אים אָנווארעמען. טרינקט, זײַט מויכל, און זאָל אײַך זײַן צו געזונט, גאסט
מײַנער, סאָלאָמאָן. -- האָט זיך אויך געווערטלט יעהודיט.

סאָלאָמאָן האָט געטרונקען א גלאָז נאָך א גלאָז טיי און דערבײַ געטראכט: ,װאָס פאר א
וווילע, טײַערע מאמע איך האָב. װי געדולדיק און גוטהארציק זי איז צו מיר".

6-0 96

יעהודיט האָט אָנגעגאָסן נאָך א גלאָז טײי, זי האָט זיך גיך באוועגט און שוין באוויזן צו
דערלאנגען סאָלאָמאָנען די פינפטע גלאָז. סאָלאָמאָן האָט געקוקט אפן סאמאָוואר מיט די צוי
געבויגענע זײַטן און האָט צופרידן אויסגערופן:

-- כ'האָב שטארק ליב טי פונעם זודיקן סאמאָוואר. איך רו אָפּ פון שטארקער טיי.

יעהודיט איז געזעסן אנטקעגן זון און האָט היימלעך צו אים א מאך געטאָן:

-- עפשער ווילסטו נאָך, װעל איך אָנווארעמען דעם סאמאָוואר,

-- דעדיי, הער אוף. װאָס מיינסטו, אז איך קאָן אויסטרינקען א פולן סאמאָוואר טיי?

סאָלאָמאָן האָט געלאכט, אָבער יעהודיט איז אומעטיק געװאָרן. זי האָט אלע װײַלע גע-
כאפּט א קוק אפן זון.

-- װאָס איז געשען, פארװאָס ביסטו אומעטיק געװאָרן, כ'האָב דיך באליידיקט!?-- האָט
סאָלאָמאָן געװאָלט וויסן.

-- ניין, זונעלע מײַנער. דו ביסט א גוטהארציקער, א װוילער, נאָר ווילסט ניט פארשאפן
קיין פרייד דער מאמען. איך וויל וויגן א קינד, װי אנדערע באָבעס.

-- ווארט צו, מאמע, -- האָט זי איבערגעשלאָגן דער זון, -- דו ווארפסט מיר פאָר, װי
כ'װואָלט אין עפּעס געווען שולדיק,

-- זון מײַנער, ס'איז צײַט צו גיין אונטער דער כופּע. דײַנע כאוויירים האָבן שוין װײַבער
און קינדער און דו ווארטסט. עס קומט אויס, אז אין סלאָבאָדקע קאָנסטו ניט געפינען קיין
װײַב פאר זיך?!

-- דעדיי, לאָז זיך אָפּ פון די אלע מאכשאָװעס ביז א צײַט. דו ווייסט גאנץ גוט, אז איך
װעל קיינמאָל ניט כאסענע האָבן מיט א מיידל, וועלכע איז מיר ניט צום הארצן. -- האָט אנט-
שלאָסן געזאָגט סאָלאָמאָן.

ער האָט א קוק געטאָן אין פענצטער, דורך וועלכן ס'האָט ארײַנגעקוקט די פינצטערע
נאכט, און ער האָט א טראכט געטאָן. ,,מאָרגן, װי הײַנט, װעל איך הייבן דעם שווערן האמער
איבער דעם אָנגעגליטן אײַזן, און אזוי קעסיידער".

-- דעדיי, מאמינקע, בעט אויס דעם געלעגער. צײַט צו גיין שלאָפן.

14

,באָאָים! באָראָים! באָ-אָים! -- האָט בייז און טויב געקלונגען דער גלאָק, וי צו א לעװײַע.
אין יענעם הייסן אווגוסט-טאָג פון 1914,

דאָס װאָרט , מילכאָמע? איז ארומגעפלויגן איבער דער גאנצער שטאָט. דער אומגליק האָט
זיך ארופגעװאָרפן אף אלעמען אומדערווארט. מענגעס מענטשן זײַנען אוועק צום שטאָט-פּלאץ,
דער גאלעך און די אָרטיקע מאכטהאָבער האָבן זיך א לאָז געטאָן איבער דער שטאָט. מע האָט
געזונגען ,גאָט! היט דעם קייסער". א בלוי-גרוי רויכל פון וויירעך איז לאנגזאם צעגאנגען גע-
װאָרן אין דער שטיקנדיקער היץ. דער גאלעך האָט זיך אָפּגעשטעלט אפן דונדוק-פּראָספּעקט,
דער אוילעם איז וי פארכאָלעמט געװאָרן, קוקנדיק אפן ציילעם, וועלכן דער גאלעך האָט דרי
מאָל נאָכאנאנד אופגעהויבן און אראָפּגעלאָזט, אויסרופנדיק , לאָמיר טפילע טאָן צום בארעמ-
הערציקן גאָט!"

מע האָט טפילע געטאָן, און די טפילע האָט זיך װי געטראָגן צום הימל. דער שטאָט-קאָפּ
פּאָטאפּאָוו איז ניט געווען קיין שייןירעדער, נאָר איצט האָט ער באטראכט דעם ארומיקן אוי-
לעם און הויך ארויסגעבראכט:

-- דער דײַטשישער קייסער האָט געמאָלדן א קריג דעם רוסישן קייסער, ער וויל צונעמען
בא אונדז אונדזער ערד. דער סוינע איז א געפערלעכער. לאָמיר אלע װי איינער באשיצן
אונדזער פאָטערלאנד, צום רום פון אונדזער רוסישן קייסער!

-- מיר וועלן ניט זשאלעווען קיין קויכעס, מיר אלע זײַנען קינדער און זין פון אונדזער
קייסער! -- האָט געשריען א מענטש אין א בלויער פּאָדיאָווקע מיט א לאנגער באָרד,

פארשטייט זיך, אז יעהודיט האָט אָנגעזאָגט די ביטערע בסורע סאָלאָמאָנען. סאָלאָמאָן האָט
אף איר געקוקט מיט די שווארצע אויגן זײַנע און געמורמלט:

-- מ"מ"מ! זאָגסט, אין שטאָט איז אומרויַק?-- ער האָט אויסגעטאָן דעם פארטעך, אָפּגעװישט
דעם שווייס פונעם שטערן און ארויס פון דער קוזניע. ער האָט זיך ארײַנגעדרייט צװישן גרויסן
אוילעם און די ערשטע מינוטן ניט פארשטאנען, װאָס דאָרטן קומט פאָר. עפּעס מאָדנע מענטשן
אין שווארצע העמדלעך האָבן זיך דאָ ארומגעדרייט, עס האָט גוט געשמעקט מיט בראנפן,

-- דאָס היטל אראָפּ, אנטיכריסט! -- האָט אים א שטויס געטאָן אין זײַט א מאנצבל.

-- גיב אים װי ס'געהער צו זײַן, דעם יודע! -- האָט זיך איינער אף אים פארמאָסטן. נאָר
דאָ איז ארױסגעטראָטן א הויכער, קרעפטיקער מאנצבל אין א שווארצער ארבעטער-קורטקע,
אין אױיסגעטראָטענע שטיוול, האָט פארשטעלט מיט זיך סאָלאָמאָנען און אױיסגעשריען;

97

-- עך דו, שיקעקער פּארצעף! װער וויל דאָס מילכאָמע. קיינער האָט ניט געפרעגט ניט
בא דיר און ניט בא מיר און ניט בא אים, צי מיר ווילן, צי מיר ווילן ניט די מילכאָמע. מע
װעט אונדז פּראָסט-פּאָשעט טרײַבן, װי די בעהיימעס צו דער שכיטע. פארשטייסט, צי ניין?

15

ערגעץ-װווּ זײַנען געגאנגען שלאכטן. ס'האָט זיך שוין געגאָסן בלוט. טאָג און נאכט זײַנען
געגאנגען עשעלאָנען מיט סאָלדאטן צום מײַרעװדיקן פראָנט.

אף די װאָקזאלן זײַנען קעסיידער אָנגעקומען עשעלאָנען מיט פארװוּנדעטע. אינגיכן האָט
סאָלאָמאָן געקראָגן א פּאָוועסטקע, און כאָטש יעהודיט האָט געװוּסט, אז פריִער אָדער שפּעטער
וועט אזוי זײַן, האָט זי געשריען און געריסן די האָר אף זיך. סאָלאָמאָן האָט זי ארומגענומען
און אײַנגערעדט:

-- מאמע, בארויִק זיך, בא דיר בין איך א בעניאָכיד, דו באנעמסט װאָס איך רייד מיט
דיר! ניט איך איינער גיי מילכאָמע האלטן. הער אוף שרײַען. איך װעל קומען געזונט און א
גאנצער,

יעהודיט האָט זיך ביסלעכװײַז בארויַקט און שטיל געזאָגט צו סאָלאָמאָנען:

-- וועגן מיר זאָלסטו ניט איבערטראכטן. זאָלסט וויסן זײַן, אז איך װעל זיך דורכלעבן,

איך האָב הענט און פיס און א קאָפּ. טאָג און נאכט װעל איך טראכטן וועגן דיר. היט זיך,
מײַן קינד,

אזויפיל מאָביליזירטע זײַנען געקומען אין שטאָט, אז אין גרויסן הויף פון מיליטער-
פּונקט איז געװאָרן ענג. מענטשן האָבן זיך אויסגעזעצט אף דער ברוקירטער גאס מיט די קינ"
דער, מיט די װײַבער און אלטע לײַט. יונגע, שלאנקע בארג-ייִדישקעס מיט שווארצע האָר און
שווארצע אויגן האָבן געװאָרפן בליקן אף די יונגע באָכערים און זיך געוויצלט מיט זיי. דאָס
באגלייטעניש איז געווען ראשיק און טומלדיק. די, װאָס האָבן אויסגעטרונקען, האָבן געזונגען
די באװוּסטע ליד: , פּאָסלעדני נאָנעשני דיעניאָטשעק". ס'האָבן זיך געפונען אזוינע יונגע באָ-
כערים, װאָס האָבן געטאנצט א לעזגינקע, װי אף א כאסענע. אין א זײַט, מיט אן אראָפּגעלאָזטן
קאָפּ, איז געשטאנען ציפּור. סאָלאָמאָן האָט זי דערזען און פריילעך אויסגערופן:

-- ציפּור, שוועסטער מײַנע!

זי איז צו אים צוגעגאנגען, האָט אים געזאָגט א הארציקן גוטמאָרגן און געװוּנטשן, ער
זאָל קומען א לעבעדיקער און געזונטער. דערנאָך האָט זי שטיל צו אים געזאָגט:

-- די שוועסטער װועט אף דיר ווארטן מיט אומגעדולד, -- און אירע אויגן זײַנען פול גע-
װאָרן מיט טרערן. -- האָסט געוויס געמיינט, אז איך װעל ניט קומען דיך באגלייטן? זע, װאָס
איך האָב דיר געבראכט --- און זי האָט אים דערלאנגט א זײַדענעם טאבאקיקיסעט. אין א
ווינקל פונעם קיסעט איז געווען אויסגענייט: , סאָלאָמאָנען פון ציפּור".

ער איז אזוי גערירט, אז ער געפינט קיין װערטער ניט. זײַנע אויגן שײַנען פון פרייד
און זײַנע לאנגע וװיַעס פלאטערן, וי פליגל.

-- א דאנק דיר, שוועסטער, -- האָט ער ענדלעך געקאָנט ארויסריידן. --א דאנק דיר, װאָס
ביסט געקומען מיך באגלייטן. איך װעל אין ערגעץ און קיינמאָל דיך ניט פארגעסן. נאָר ווארט
אף מיר.

-- איך װעל דיך אויך געדענקען טאָג און נאכט. כ'וועל ניט אופהערן צו ווארטן אף דיר.
און איך בעט דיך, זאָלסט זיך היטן.

עס האָט זיך דערהערט א קאָמאנדע, די מאָביליזירטע זאָלן גיין צום צוג. מאמעס, װײַבער,
שוועסטער זײַנען נאָכגעגאנגען. די װײַבער האָבן זיך געזעגנט מיט זייערע מענער, די מא-
מעס --- מיט די זין, די קינדער -- מיט די טאטעס. מע וויינט און מע כליפּעט.

-- טײַערער מײַנער, זאָג מיר, װי זאָל איך לעבן מיט דרײַ קינדער?-- קלאמערט זיך א
פרוי אין איר מאן, אלע וויינען, מע קרעכצט און מע שרײַט. סאָלאָמאָן שטייט לעבן דער טיר
פון זײַן װאגאָן און ער קען קיין װאָרט ניט אויסריידן צוֹ דער מאמען. זי, װידער, האָט פארן
לעצטן מעסלעס אויסגעוויינט אלע טרערן. אירע אויגן און איר פּאָנעם איז געשװאָלן. אָבער
אין איר נעשאָמע קוועלט א מוירעדיקער צאָרן און א באטויבנדיקער געשריי. אָט האָט דער
פּאראָװאָז א רעווע געטאָן און האָט זיך גענומען קײַקלען איבער די רעלסן. דער הימל איז
געווען הויך און בלוי, װי אלעמאָל, און דער מיליטערישער אָרקעסטער שפּילט ,אף די סאָפּי
קעס פון מאנדזשוריע". טרויעריק שאָקלען די מענטשן מיט די קעפּ, די באגלייטנדיקע גייען
פאריאָסעמט צוריק אהיים.

יעהודיט הערט ניט אוף צו לויפן נאָכן צוג. דער לעצטער וואגאָן איז שוין אוועק, און זי
לויפט איבער די שפּאלעס ביז זי בלײַבט ליגן. א פרוי לויפט צו און טרייסט זי:

98

-- װאָס זאָל מען טאָן, טײַערינקע, נעם זיך אין די הענט. דײַנע טרערן קאָנען דעם זון
ניט אײַנהאלטן אין שטוב, -- און די רוסישע פרוי העלפט יעהודיטן זיך אופהייבן און פירט
זי אונטער דער האנט אהיים.

16

אלע טאָג איז יעהודיט געגאנגען קאלכן שטיבער בא לײַט, וואשן גרעט, טראָגן וואסער.
אזוי האָט זי פארדינט דאָס שטיקל ברויט. אין די אָװונטן, האָט זי גענייט ווייכע שטיוועלעך
און פון קיין גרויסער נויט האָט זי ניט געװוּסט. װאָס זי האָט ניט געטאָן, זײַנען אירע מאכ-
שאָװעס מיט איר זון. זי נייט און טײַנעט מיט אים, װי ער װאָלט דאָ געשטאנען לעבן איר...

די מילכאָמע איז װײַט פון דער שטאָט גראָזני, נאָר אף יעדער שטוב און אין יעדער גאס
זײַנען דאָ סימאָנים, אז ס'גיסט זיך בלוט. מע ווייסט שוין, אז עס זײַנען דאָ א סאך געהארגעטע
און פארװוּנדעטע. די שיינע שטאָט גראָזני זעט איצטער אויס גרוי און פארלאָזט. ס'איז מארט,
אָבער ס'איז זייער װוינטיק און קאלט. זונטיק האָט זיך יעהודיט געלאָזט אין מארק. אלץ, װאָס
זי האָט צוגעגרייט אף צו פארקויפן, האָט זי צונויפגעלייגט אין א זעקעלע, אפילע די איינציקע
זײַדענע פאטשיילקע און דאָס נײַע קלייד טראָגט זי אױסבײַטן אף מעל אָדער אף א שטיקל
פלייש. דער מארק וויגט זיך, אזויפיל מענטשן זײַנען דאָ. פאר אלץ, װאָס יעהודיט האָט גע-
בראכט, האָט זי געקראָגן א מצסטל קוקורוזע-מעל. ,וויי-וויי, װאָס פאר א יאקרעס, עס ברענט,
וי מיט פײַער". -- האָט יעהודיט געקרעכצט.

בא סולעימאנאָווס יאטקע שטייט א גרויסע ריי. די װײַבער קאָנען שוין מער ניט אויס-
האלטן. זיי שרײַען מיט אלע קויכעס:

-- בלוטזויגער! דו שינדסט די הויט, טאָ עפן כאָטש אוף, גיב שוין א ברעקל פלייש!

עס האָט זיך באוויזן דער אלטער צײַטונג"פארקויפער. דער אלטער האָט געשרלען: ,דער-
פאָלגרײַכע שלאכטן אפן טערקישן פראָנט! לעצטע נײַס! קויפט, קויפט!"

פּלוצעם האָט א זקיינע מיט גראָװע פּאטלעס דערזען א מאנצבל אין א נײַעם גארניטער.

-- דו האלטסט אויך מילכאָמע? ווילסט אײַנעמען טערקײַ? און איך דארף טערקײַ אף קא-
פּאָרעס. מײַנע זין זײַנען שוין ניטאָ! דער מאנצבס אין שיינעם גארניטער האָט זיך אָפּגעטראָגן.

-- וויי איז מיר, וויי! וי זאָל מען לעבן? װאָס װעלן מיר אלע טאָן? מיר װעלן דאָך אויס-
גיין פון הונגער!

אין איינעם אן אָװנט נאָך װעטשערע, האָט די בריוונטרעגערן געבראכט יעהודיטן א
בריוו. , פון מײַן זונעלע"! -- האָט זי אויסגעשר;ען און געבעטן באם מיידל, יענע זאָל איר
איבערלייענען דעם בריוו. אָט װאָס סאָלאָמאָן האָט געשריבן: ,זײַ מיר מויכל, טײַערע מאמינ-
קע, װאָס כ'האָב אזוי לאנג געשוויגן. פארשטייסט אליין, אז כ'האָב קיין שום מעגלעכקײַט ניט
געהאט דיר אָשרײַבן, און װי נאָר ס'איז געקומען א פרײַע מינוט, שרײַב איך דיר. זײַ גע-
זונט, טײַערע מאמעלע, און זאָלסט גאָרניט איבערטראכטן וועגן מיר. אזוי זאָגט דײַן זון סאָ-
לאָמאָן".

,אוי, זונעלע מײַנער, אויג פון מײַן קאָפּו גאָטעניו, זאָל דײַן מאמע שטארבן אָנשטאָט דיר.
אליין איז ער אין פײַער און האָט אין זינען אָנשרײַבן דער מאמען". -- האָט יעהודיט געטלי-
נעט מיט זיך,

אין א װאָך ארום האָט יעהודיט געקראָגן נאָך א בריוו. סאָלאָמאָן האָט געשריבן, אז ער
איז פארװוּנדעט, ער איז אין שפּיטאָל און ס'איז אים בעסער. ס'קאָן זײַן, אז מע װעט אים דע-
מאָביליזירן. נאָך דעם בריוו איז רויַקער געװאָרן יעהודיטן אפן הארצן. אין די פרימאָרגנס,
וי אלעמאָל, גייט זי טאָגטעגלעך האָרעװען אין די רײַכע שטיבער. אָפּט פלעגט איר קומען
אין זינען ציפּור,

17

אין סלאָבאָדקע האָט מען איצטער וועגן ציפּור אָפט גערעדט. זי האָט זיך אויסגעלערנט
בא דער באָבען אויסנייען סאפיאנאָווע שטיוועלעך און שטריקן דורכזיכטיקע דינע פאטשייל-
קעס. גאנץ סלאָבאָדקע האָט גערעדט וועגן דעם. ס'איז אלעמען זייער געפעלן געװאָרן ציפּורס
האנט-ארבעט. מע האָט אויך געװוּסט, אז אכוץ דעם גיט זי אכטונג אף דער באָבען, וואשט זי
און קאָרמעט זי, װײַל בענעוושע איז שוין אלט געװאָרן נײַנציק יאָר און זי האָט אירע טעג
פארבראכט אין געלעגער. פארשטייט זיך, אז ציפּור האָט אויך געטראכט ועגן יעהודיטן
פון יענעם טאָג אָן, ווען זי האָט באגלייט סאָלאָמאָנען און ער האָט מיט קארגע ווערטער איר

99

געזאָגט וועגן זײַן ליבע, האָט ציפּור ניט געקאָנט אים פארגעסן. אין איינעם א טאָג טוט אָן
ציפּור איר העל לאנג קלייד, ווארפט ארוף אפן קאָפּ די ברייטע זײַדענע פאטשיילקע מיט די
לאנגע פרענדזן. נאָר אפילע די ברייטע פאטשיילקע קאָן ניט אויסבאהאלטן ציפּורס שלאנקן
קערפּער. גיך גייט זי דורך דער גאס, און אָט איז זי שוין בא דער אלטער כאטקע פון לאמ-
פּאטש --בא יעהודיטעס כאטקע. שוין שטייענדיק בא דער טיר, קומט ציפּורן אין זינען: ,איך
בין ניט קיין געגעטע, א פרעמד װײַב, און לויף אהער צום אומבאװײַבטן סאָלאָמאָנען. א בושע
און א כארפּע".

-- מומע יעהודיט, גיי ארויס אף א מינוט.

-- ער איז דאָרטן?

-- ווער זאָל זײַן! איך, ציפּור,

-- אוי, טאָכטערל מײַנס, דו ביסט א כאכאָמעניו, װאָס דו ביסט געקומען. קום ארײַן. דער
סאמאָוואר שטייט אפן טיש, ער איז א הייסער, -- זאָגט יעהודיט און פירט ארײַן ציפּורן
אין שטוב.

: אף דער וואנט הענגט סאָלאָמאָנס פאָטאָגראפיע. ציפור נעמט די אויגן ניט אראָפּ פונעם

בילד.

-- מומע יעהודיט, װאָס מאכט דער ברודער סאָלאָמאָן? װאָס שרײַבט ער פון פראָנט?

-- אומקומען זאָלן מײַנע סאָנים. א דאנק דעם אייבערשטן, ער לעבט און ער איז געזונט.
ער האָט געהאט א װונד אין פוס, נאָר איצטער איז שוין בעסער. עס פארהיילט זיך, און ער
װאָלט געוויס איבערגעגעבן א גרוס פאר דער שיינער ציפּור,

-- איך האָב אים אף קיין מינוט ניט פארגעסן. ער גייט מיר פון זינען ניט ארויס, -- האָט
ציפּור אָפנהארציק געזאָגט און אראָפּגעלאָזט די אויגן.

-- אָדיכאָיכאָ! -- האָט געזיפצט יעהודיט.-- ביסט מיר טײַער, װי אן אייגן קינד. כ'האָב
דיך ליב מיט מײַן גאנצן הארצן און איך וויל דיר זאָגן, אז צופיל באשײדנקײַט און צופיל
שעמען זיך ברענגט ניט קיין מאזל פארן מײַדל. זײַ געוואגט, דו האָסט דאָך געקאָנט אוועקגיין
פון דעם אלטן, דארפסטו זײַן שטאָלץ.

-- ניין, מומע יעהודיט. איך בין ניט געוואגט און איך האָב זיך ניט מיט װאָס איבערצו-
נעמען. איך װאָלט געזאָגט, אז דער, װאָס גייט כאסענע האָבן, דער דארף אױיסקלײַבן, און טאטע-
מאמע קאָנען נאָר העלפן מיט א גוטער אייצע.

ביסט גערעכט, מײַן קינד. זאָלן טאטע-מאמע קיין בייז הארץ ניט האָבן אף זייערע קינ-
דער, אויב זיי פארקויפן די קינדער פאר געלט. איך װעל קײנמאָל מײַן זון ניט זאָגן, ער זאָל
נעמען א מיידל, וועלכע ער האָט ניט ליב. שוין צײַט אויסגעלייזט צו װוערן פון די פארצלי-
טיקע דינים מיט די מינהאָגים!

-- טײַערינקע מומע יעהודיט! ניט אומזיסט איז סאָלאָמאָן אזא גוטער, אן עמעסדיקער און
א שטארקער מאנצבל. איך װאָלט געווען גליקלעך מיט אים, אָבער װי קאָן דאָס געמאָלט זײַן.
איך בין דאָך א פרעמד װײַב. ווען ניט דאָס, װאָלט איך מיט אים אוועק אין עק וועלט.

18

די מילכאָמע האָט זיך געענדיקט. איבער דער שטאָט גייען ארום דעמאָנסטראציעס. יונגע
מענטשן טראָגן רויטע פאָנען אין די הענט. סאָלאָמאָן איז אויך דאָ, און ציפּור אויך. זי איז
אָנגעטאָן אין א העל-בלויער פרויעןיטשערקעסקע. איר דינע טאליע כאפּט ארום א דינער גורט,
אירע בלויע אויגן מיט די לאנגע װיִעס קוקן מיט פרייד אף אלעמען. זי שמייכלט. דאָס איז
איר ערשטער שמייכל אין איר לעבן. דערזען סאָלאָמאָנען, האָט זי זיך שיר ניט א װאָרף גע-
טאָן צו אים.

-- לײַבלעכער ברודער מײַנער, װוי גליקלעך איך בין, װאָס דו ביסט געקומען. צי ווייסטו,
וי איך האָב אלע טאָג געווארט אף דיר!

-- קום אהער, ציפּור. איך דארף דיר עפּעס זאָגן,

-- איך הער דיך.

-- איך קאָן ניט ריידן קיין שיינע ווערטער, ציפּור, נאָר דאָס, װאָס איך פיל צו דיר, קאָן
מען גאָר מיט קיין װוערטער ניט אויסדריקן. איך האָב דיך ליב, ציפּור.

זי האָט א קוק געטאָן מיט ברייט צעעפנטע אויגן, און א דערשראָקענע געפרעגט:

-- װאָס זאָל איך װעלן?! איך וויל, זאָלסט כאסענע האָבן מיט מיר, װאָרעם דעם טאָג, װאָס
איך זע דיך ניט, װוערט די זון פאר מיר פארלאָשן.

-- ציפּור, מײַן ציפּור -- האָט סאָלאָמאָן געקרעכצט,

-- סאָלאָמאָן, ליבער מײַנער, װאָס איז מיט דיר?-- האָט ציפּור געפליסטערט.

א רעכטע װײַלע זײַנען זיי געשטאנען שװײַגנדיקע. פּלוצעם האָט סאָלאָמאָן צוגעצויגן צו
זיך ציפּורן און האָט זי צוגעדריקט צום הארצן.

100

-- זאָג מיר, ציפּור, ס'איז דאָ אזא קראפט אף דער װעלט, װאָס זאָל אונדז צעשיידן?--
האָט סאָלאָמאָן אויסגערופן,

-- מײַן אלטער מאן, וועלכער איז קיינמאָל מײַן מאן ניט געווען... -- ציפּור האָט געװאָלט
נאָך עפּעס זאָגן, נאָר ס'האָט איר פארכאפּט דער אָטעם.

-- קאָלזמאן איך לעב, װעט דיך קיינער בא מיר ניט צונעמען --האָט געזאָגט סאָלאָ-
מאָן -- ער װעט מיר נאָך ענטפערן, װאָס ער האָט פארשניטן דײַנע יונגע יאָרן. ציפּור, טײַערע,
אלץ, װאָס איז געווען, זאָל זיך דיר אױיסװײַזן װי א טרויעריקער כאָלעם, און זאָל ער זײַן דער
לעצטער אין דײַן לעבן.

ציפּור האָט זיך צוגעטוליעט מיט איר דינעם קערפּער צו סאָלאָמאָנס הארץ און האָט מיט
פארמאכטע אויגן געהערט זײַן הארציקע שטים מיט זײַנע גוטע װוערטער,

-- דו ויינסט?

-- סאָלאָמאָן, טײַערער, איך בין דאָך א כאסענע געהאטע פרוי. דער אלטער װעט מיר
ניט געבן קיין געט. אָבער איך װעל גיכער שטארבן, איידער זיך אומקערן צו אים.

-- איך דארף ניט קיין געט. פאר מיר זײַנען די אלטע דינים, וי דער פאראיאָריקער שניי.
מיר װעלן אויסקומען אָן זײַן געט. -- האָט ער צו איר געזאָגט.

אף סלאָבאָדקע האָט זיך אראָפּגעלאָזט א שטילער זומערדיקער אפדערנאכט. פון די קױי-
מענס האָבן זיך געקרײַזלט בלוילעכע רויכן. די טשערעדע איז געגאנגען איבער דער גאס, זיך
פאנאנדערגעגאנגען אין די הויפן,

-- ציפּור, האָסט מיך ליב? -- האָט סאָלאָמאָן געװאָלט וויסן,

דאָס פּאָנעם האָט בא איר געפלאמט. זי האָט האסטיק געאָטעמט װי אין געלאָף. זי האָט
אויסגעשטרעקט צו אים איר האנט,

-- גייסט מיט מיר אין מײַן שטוב?

-- איך גיי!

דאָ זײַנען ווערטער איבעריק. עס איז געשען דאָס, װאָס די צוויי יונגע מענטשן האָבן
באגערט. ס'וועלן אוועק יאָרן און זיי װעלן דערמאָנען די אלטע פינצטערע צײַטן, וועלכע
גייען טאקע אוועק, אָבער בלײַבן פונדעסטוועגן אין מענטשנס זיקאָרן.

ייַדיש -- שירע גאָרשמאן

א

מאקס רִיַאנט

פון דעם, װאָס איך זע ארום זיך

יונגקײַט און עלטער

דאָס מינדסטע בלימל האָט איר כיין און פּראכט,
מיט איידעלע און דינע רייכעס שטײַף איז.
ווער האָט אזא מין שײינקײַט צוגעטראכט

מיט סוידעס אָן א שיר. נו, גיי באגרײַף עס,

דאָס מינדסטע קערנדל איז פול מיט ריינעם זאפט,
װאָס רוט אין פעטן באָדן ניט קיין רעגע,
ער קען עס אײַנהאלטן זײַן שפּרודלדיקע קראפט,
ווען ס'טוט א פלייץ א פרילינגדיקער רעגן.

ווען ס'פּיקט זיך אויס א פייגעלע אין נעסט,
עס פּרוּוװוט באלד אויס זײַן פליענדיקן גוירל,
כאָטש אינדערלופטן האלט זיך נאָך ניט פעסט,
איז גרייט צו פליִען, האָט גאָר ניט קיין מוירע.

ניט קוק מיט א מעקאנעדיקן בליק,

װאָס יונג איז, קען אויך צאנקען, װי א קאנעץ.
די עלטער האָט דאָך אויך איר כיין און גליק,
ניט מיין, אז איר איז קיינער ניט מעקאנע.

ערשט איצט
ערשט איצט האָב איך געוויס פארשטאנען ערשט איצט גענומען בעסער שפּירן,
דעם זין און ווערט פון יעדן װאָרט, וי גוט קאָן אפן הארצן זײַן,
דעם שיר-האשירים פון די שוואנען, ווען דער זיקאָרן נעמט מיך פירן
דעם ערשטן טאם פון װײַן אין קװאָרט. פון ערשטן טראָט טאָג-אויס, טאָג-אלַן,
ערשט איצט האָב איך געוויס באנומען, און כ'האָב קיין קאפּל ניט כאראָטע,
וי לײַכט איז פאלן אינעם וועג, װאָס ניט קיין גרינגע לאסט געשלעפּט.
וי טײַער איז דער דופט פון בלומען געווען איז ליכט, געווען איז שאָטן,
אין לעצטע הארבסטיק-טריבע טעג. נאָר ניט געװוען: אבי געלעבט,

102

זאלץ איז געזאלצן,
ביטער איז כריין,
כ'קען זיך ניט קריגן,
זעסט דאָך אליין, .

וי קען מען זיך זידלען,
איך קען ניט פארשטיין,
כ'קען זיך ניט קריגן,
זעסט דאָך אליין,

אך, וי מײַן ברודער האָט געשפּילט,
פארקישעפט האָבן זיסע קלאנגען,
געזעסן אלע רויַק, שטיל,

געווען איז ענג אין דער זעמליאנקע.

און אלע האָבן אים געלויבט,
געבעטן: , שפּיל אונדז נאָך א ניגן",
א בייזע קויל האָט אלץ פארטויבט,
געבליבן די הארמאָניק ליגן,

זעסט אליין

א זינד אף זיך נעמען,
אן אוולע באגיין,
כ'קען ניט, איך וויל ניט,
זעסט דאָך אליין.

נאָר טרעפט א רעצייעך,
כ'דערלאנג אין די ציין,
כ'קצן זיך ניט קריגן,
זעסט דאָך אליין,

הארמאַניק

פון װאָס הייבט

פון װאָס הייבט זיך אָן א ליד?

מע וויל בא מיר וויסן דעם עמעס,
א כידעש, מע וװערט גאָר ניט מיד
צו שרײַבן און אויסזוכן טעמעס.

פון װאָס הייבט זיך אָן א ליד?
וי זאָל איך עס בעסער דערקלערן.

פון דעם, װאָס עס װעלקט און עס בליט,

פון דעם, װאָס איז דאָ און קען ווערן.

אינעם סטעפּ דעם ווייצענעם
כ'הער א װוּנדעריליד --
מיטן ווינט עס סוידען זיך
זאנגען פארן שניט,

מיט א פרייד דערהויבענער
ערשטן ברויט מע פירט,
רײַך איז די גערעטעניש
האיאָר אין קאָלװירט,

אך, וי מײַן ברודער האָט געשפּילט
און ניט געקענט מיט איר זיך שיידן
און עפשער האָט ער שוין געפילט,

אז ער מיט איר װעט מער ניט ריידן?

אצינד, ווען בא זײַן זון כ'פארברענג,

ער שפּילט און כ'הער די זעלבע קלאנגען,

ס'ווערט אין דער געראמער דירע ענג,
וי דעמלט דאָרט, אין דער זעמליאנקע,

זיר צו א ליך

פון דעם, װאָס איך זע ארום זיך
אין הילכיקן רויש און אין שװײַגן,
אין אויסוועב פון שאָטן און ליכט,
פון אייגענע פריידן און דײַגעס.

פון װאָס הייבט זיך אָן א ליך?

פון דעם, װאָס איז ליב מיר און טײַער,
װאָס לויטערט און װעקט דאָס געמיט
און צינדט אָן אין הארצן א פײַער.

דער שניט

בונקערס אָנגעלאָדענע,
פולע וי אן אויג,

און א בארג א גאָלדענער
וואקסט שוין אפן טויק.

און אין יעדן קערנדל,

וי אליין די זון,

שפּיגלט זיך קאָלווירטישער
האָרעפּאשנער רום,

יויסעף בורג

אין דעמערונג

דאָס איז א פּרוּוו טײלװײַז אופצושטעלן
אין זיקאָרן, מיט דער הילף פון קינסטלערישן
שילדערונגס-װאָרט, דאָס געשטאלט פון א ריי
ייִדישע שרײַבער, װאָס יעדערער אף זײַן אויפן
האָט איבערגעלאָזט א שפּור אין מײַן לעבן
אופצושטעלן דאָס בילד פון א סויווע, אין
וועלכער איך האָב פארבראכט ערעוו און בע-
שאס דעם אכזאָריעסדיקן היטלער-אנשלוס פון
עסטרײַך. אין פערציק יאָר ארום רופט זיך דאָס
אלץ אָפּ אין מײַן געוויסן, װי א װידערקאָל, אן
עכאָ פון יענעם גרויסן כורבן,

ןג

אין די מיטעלע דרײַסיקער יאָרן האָב איך
אין איינעם א סאָף-זומערדיקן צװוישן-טאָג-און-
נאכט, פארלאָזט דאָס טומלדיקע בוקארעשט, די
שטאָט פון מײַנע הונגעריקע טעג און העפקערע
נעכט, די שטאָט, װוּ עס האָט זיך אנטפּלעקט
די זיסע קוועל פון מײַנע ערשטע ליטערארישע
פּרוּוון, און מיט דרײַ געבאָרגטע דאָלער אין
קעשענע און א בריוועלע פון שלוימע ביקל צו
דעם דעמלט באװוּסטן ייִדישן דיכטער און ניט
װייניקער באװוּסטן מעדיקער ד'ר מילעך
כמעלניצקי, בין איך מיטן בערלינער דיצוג אָפּי
געפאָרן קיין ווין.

...ווין, אָסטבאנהאָף!

א װוּנדערלעכע גאלאקטיק פון טויזנטער-
טויזנטער פײַערלעך האָט אופגעפלאמט פאר
מײַנע אויגן. זיי האָבן זיך געלאָשן, געװוּנקען
און װוידער זיך צעברענט, די אומרויַקע, הייסע
פײַערלעך פונעם אָװנטיקן ווין.

איך האָב געשפּאנט איבער העליבאלויכ-
טענע געדרייטע ווינער גאסן און רינגיאלייען,
און מיך האָט איבעראשט די געמיטלעכע רוי-
קײַט. גלײַך איך װאָלט פארפאָרן אין עפּעס א
פארװאָרפענער פּראָװינץ, װוּ מע ווייסט ניט
פון די מיט א צײַט צוריק אזוי בלוטיקידער-
שטיקטע ארבעטער-אופשטאנדן און װוּ עס פלא-
קערט ניט אריבער פונעם שכיינישן דריטן רײַך

104

דער אָפּשײַן פון ווילדע פאקעל-צוגן, װי בענ-
גאלישע פײַערן. פײַערן, װאָס גרייטן זיך אָנ-
צינדן די וועלט..,

ווין, די אמאָל שטאָלצע עסטרײַכישע קרויג-
שטאָט, מיט אירע פּרעכטיקע פּאלאצן, קונציק
גערונצלטע קאָלאָנאדעס און קלויסטער-טורעמס,
מיט איר גאנצער פאנטאסטישער מיטלאלטער-
לעכער גאָטיק, װי פארשטיינערטע מוזיק, האָט
געלעבט איר געמיטלעך אויסגעמאָסטן לעבן.

און מיר, א געקומענעם פונעם קאָכעדיקן
באלקאן, װוּ אלע וועלט-געשעענישן האָבן אָפּי
געהילכט מיט א באזונדערער שארפקײַט, האָט
אויסגעזען פרעמד די אויסטערלישע ווינער גע-
מיטלעכקײיט,

פּונקט וי מיט יאָרן, יאָרן צוריק זײַנען
גאסן-מוזיקאנטן, העפקערע טרובאדורן, געגאנ-
גען איבער די הויפן און אין טיף-רירנדיקע,
װוער ווייסט פון װעמען פארפאסטע, לירישע
קופּלעטן באזונגען ווין, ,די בלאוע-דאנאו"
שטאדט", וועלכער יאָהאן שטראוס האָט גע-
שענקט אומשטערבלעכקײַט. און עפּעס א בריי-
טע, זאפטיקע לױטערקײַט האָט געשטראָמט פון
זייער געזאנג, װוי דער אָטעם פון די פארבלוי-
טע דונײַיברעגעס מיט זייער סאָד און ווארעמ-
קײַט.

דונײַ און ליד...

זיי האָבן זיך צונויפגעגאָסן, פארייניקט.
עפשער דערפאר, װאָס דער טײַך איז געוען
אזוי פּאָעטיש, וי א ליד, און דאָס ליד איז גע-
ווען אזוי ראכוועסדיק, װי דער טײַך.

אינעם אלטן בארימטן פראטער, דעם פּארק
פון קרומע שפּיגלען און גיגאנטישע קארוסעלן,
האָט געװעלטיקט א באשטענדיקע יונגע פרייד,
און אין גרינציק, דער אידילישער פאָרשטאָט
פון צויבערפולער שינקײַט און ראָמאנטישער
ליבע, האָט מען אין די פארנאכטן אונטערן
פרײַען הימל געטרונקען שווארצן , קײַזער-ביף"
פון ערדענע קריגלעך, און שלאנקע מיידלעך
אין בונטער טיראָלער קליידונג האָבן אין א
בריליאנטענער לײַכטקײַט, װי א פארביקער
וויכער, געשוועבט אינעם פלאטער פון ,ווינער

וואלצער", און ס'האָט אויסגעזען, װי צום טאקט
וואלסירן די הימלען, , באהאנגענע מיט פיד-
לען", און אין דער לופט, א פארוועבטער אין
בלייכער לעװאָנע-שײַן, וויגט זיך א טויזנט-
שטימיקע סימפאָניע פון ליבע,

ווין, די ראָמאנטישע שטאָט אין דער
וועלט, ,די שטאָט פון לידער", האָט אויסגעזונ-
גען איר פרײַע, הייסע ליבע-ליד..

דאָס אָװנטיקע וװוין האָט געשפּילט און גע-
לויכטן מיט טויזנטער איליוזאָרישע פײַערן. גע-
רופן אין די קאפּע-הײַזער און פינקלענדיקע
קאזינאָס, װווּ נאכט-וואנדלער האָבן בא רולעטן-
טישׂלעך זייערע נעכט פארשפּילט און יונגע
פרויען מיט זשעדנע בליצן אין די רופנדיקע
אויגן האָבן דעם רייץ און די גראציע פון זייע-
רע שפּילנדיקע גלידער אין זײַדענעם שימער
געהילט און אין ריטם פון באנאלע טאנגאָ-
שלאגערס זיך קאָקעטיש נאָכגיביק געלאָזט
פירן פון פעסטע מענערשע אָרעמס. און דער
קרעפטיקער װײַן האָט מיט א זיסער גלוסטונג
ארויסגעזונגען:

אָ, דאָנא קלארא,
איך האָב דיך טאנצן געזען...

ווין האָט געוויגט זיך אין א נאקעט פאר-
שיקערטן לײַכטזין...

און אף הארטע ליידיקע בענק, אין די
פּארקן און סקווערן מיט אויסטערלישע פאָנ-
טאנען און אלטערטימלעכע בארעליעפן, וי דאָס
פארשטומטע געזאנג פון דוירעס, האָבן היימ-
לאָזע אויסגעשלאָפן זייער מידן שלאָף. בעט-
לער האָבן אינדערשטיל געציילט די ,פאר-
דינטע? פּאָר גראָשן, און דער אינטאָניקער
קלאנג פון קופּער האָט, װי א פרעמדער עלנ-
טער רעפרען, זיך ארײַנגעװעבט אינעם קאדריל
פון ליכט, מוזיק און טײַװע..

ווין האָט געפירט א געמיטלעך און זאָרג-
לאָז לעבן...

פילפארביקע, שרײַענדיקע אפישן האָבן
רעקלאמירט דעם פילם , איך באשולדיק" מיטן
באװוּסטן אמעריקאניש-ייִדישן ארטיסט פּאול
מוני אין דער ראָל פון עמיל זאָליא. און ס'האָט
אויסגעזען, װי דער דרייפוס-פּראָצעס, די טרא-
גישע פּרעליודיע צו די דרײַסיקער יאָרן, האָט
קיינעם ניט געשראָקן, קיינעם ניט געװאָרנט,
גלײַך סװואָלט קיינעם ניט געארט, װאָס די-
פּלאָמאטן פירן א געהיימע שפּיל, װאָס די צלי-
טונגען שוויבלען מיט אומרויַקע קעפּלעך, וועל-
כע ייִנגלעך צעטראָגן מיט א געשריי איבער
אלע גאסן, און שווארצע האקנקרייצן, וי
שווארצע שפּינען, באװײַזן זיך אלץ אָפטער אף
די װענט פון די גרויע אלט-ווינער מויערןן.

ווינער געמיטלעכקײַט!

אין בארימטן אוניווערסיטעט האָבן יונגע-
לײַט, װי מיט יאָרן צוריק, פּלײַסיק שטודירט
פּלוטארכֿן און קאנטן, זיך באגײַסטערט, ווער
פאר היינען, װער פאר ניצטשען, און שטור-
מיש אפּלאָדירט דעם געשעצטן פּראָפּעסאָר
זיגמונד פרויד, גלײַך ס'װואָלט גאָרניט געגרייט

זיך דער טרויעריקער פרילינג. עפשער דער
טרויעריקסטער אין דער געשיכטע פוֹן עסט-
רײַך..

פרילינג... פרילינג...

איך בין צום ערשטן מאָל אף א פריילעכן
אָװונט אין ייַדישן סטודענטן-פארבאנד ,יודייא",
וו דאָסראָוו מיטגלידער זײַנען פון דעם עקסט-
רעם רעכטן נאציַאָנאליסטישן , בייטאר"

דער אָװנט װוערט געפירט אף דײַטש.

פּלוצעם שטעלט זיך אוף א הויכער, ברייט-
פּלײציקער סטודענט, דערנעענטערט זיך צו
דער טריבונע מיט שװוערע, טעמפּע טריט און
נעמט ריידן ייֵדֹישׁ. א , ברייטן? גאליציאנער
ייִדיש.

אין זאל ברעכט אויס א טומל, עס בליצן
אוף אויגן, ציין, און פון אלע זײַטן טראָגן זיך
ווילדע געשרייען:

-- זשארגאָן!.. זשארגאָן!

דער פּױלישער סטודענט אנטשולדיקט זיך
פארלוירן: אים איז שווער צו ריידן דײַטש, ער
איז ניט לאנג אין ווין. און אױיסגלליכנדיק זיך
אין זײַן גאנצער ברייט, װי ער װאָלט מיטא-
מאָל דערפילט דעם זין פון דער באליידיקונג,
נעמט ער פאָרלייענען א ליד פונעם וינער
ייִדישן דיכטער מענדל נייגרעשל, געװוידמעט
דאָװיד האָפשטיינען. דאָס ליד הייסט , טפילע
פאר דער ייִדישער שפּראך".

אָ, הייליקער גײַסט, אָ, גײַסט, דערוואך
אין יעדן אָטעם פון מײַן שפּראך.

צינד אָן דאָס װאָרט מיט יונגן מוט,
מיט נײַער קראפט, מיט נײַעם בלוט...

אף א רעגע װערט שטיל. א פארשעמטע
און געדריקטע שטילקלײיַט,

נאָר ענדיקן לאָזט מען ניט,

עפּעס א פּארשוין שטעכט אין אים ארלין
א פּאָר שפּיציקע אויגן, װאָס שפּריצן מיט
פײַער,

-- אָסט-יודע!

און איבערן גאנצן זאל צעבושעוועט זיף,
װי א סרייפע, א וילד צעפלאמטע סינע צו
ייִדיש.

פרילינג...

איך האָב אָפּגעגעבן מײַן קאָלאָקװיִום פון
,מיטל-האָך-דויטש". דער פּראָפּעסאָר, א גראָ-
וער מאן פון אלטן עסטרײַכישן אדל, מיט א
שטרענגן ערנסטן אויסזען, א באװוסטער גער-
מאניסט, לויבט אין קארגע װערטער מײַן
דײַטש. עפשער דערפאר, װאָס איך בין אן אויס-
לענדער. ער פרעגט זיך נאָך אף מײַן מוטער-
שפּראך און איך ענטפער קורץ:

-- ייִדיש, הער פּראָפּעסאָר!

ער שטעלט אָן אף מיר זײַנע בלויע אָפּי
געבליאקעוועטע אויגן. אין זיי לויכט אוף אן
אומדערווארטער, פארכאָלעמטער שמייכל, טוט
א פינקל, און בלײַבט הענגען אף זײַן שטרענג
אָפּגעצױגן פּאָנעם,

איך באמערק, אז ער גרייט זיך עפּעס זאָגן,

1095

עפשער דאָס אױיסגעדראָשענע ,ייִדיש איז א
פארדאָרבן דײַטש". נאָר ער קוקט אף מיר צו-
דרינגלעך. זײַן בליק איז עטװאָס פארצויגן און
ווארעם. און ער טוט אומגעריכט א זאָג. פֹּאַ-
שעט, ריין און זאפטיק:

-- ייִדיש, יונגער פרײַנט, איז א לאָשן
בעאצמוי!

מיר האָט גענומען שווינדלען פאר די אויגן,
א דינע שטעכיקע היץ איז מיר אדורך איבער
דער הויט. און מיר האָט זיך געדאכט, װוי דער
גאנצער ארום האָט זיך צעזונגען אף א קאָל:

-- ייִדיש איז א לאָשן בעאצמוי..

און עפּעס וי א בייז װידערקאָל האָט זיך
אָפּגערופן אין מײַן זיקאָרן דער ,אָװונט אין דער
,יודייא".

אף די מײַרעװ-גרענעצן פון עסטרײַך האָט
די וועלט מיט שנעלע טריט זיך דערנעענטערט
צום גרעסטן קאטאקליזם. און עסטרײַך האָט
באדארפט וװערן דער ערשטער קאָרבן.

פרילינג, פרילינג..,

צװעלפּטער מארט טויזנט נײַן הונדערט
אכט און דרײַסיק...

דער טאָג װועט זײַן א זעלטן שיינער, ווא-
רעמער. די קאשטאנען-ביימער װעלן זיך אָנ-
גיסן מיט יונגע זאפטן. און קוים באמערקבאר
פארן אויג װעט זיך דורכרײַסן דאָס ערשטע
פריידיקע גרינס.

די זון װעט ברענען אף די קופּאָלן פונעם
אוראלטן שטעפאנסידאם און זײַנע צלאָמים,
מיט אזא שטאָלצקײַט פאריסענע צום הימל,
װועלן פלאמען וי פּורפּור-רױטע פײַערן.

און אינמיטן פרילינג-בלי װעלן מאָטאָרי-
זירטע האָרדעס, וי רויבגיריקע כײַעס, באלא-
גערן די שטאָט. ס'וועט פארשוועכט ווערן דער
אוניווערסיטעט, דער אלטער ווּנדערבארער
טעמפּל פון אײיראָפּעיִשער קולטור, און אין זײַ-
נע פענצטער וװעלן בייזװיליק טאנצן די פײַערן
פון צעלייגטע שײַטערהויפנס. און אין פלאמען
װועט אופגיין דער שטאָלץ פון עסטרײַך: הוגאָ
פאָן האָפמאנסטאל, ארטור שניצלער, שטעפאן
צווייג און פראנץ קאפקא...

-- פערדאמטע יודען!

סאָלדאפאָנישע מארשן װעלן פארטויבן די
גאסן. און פון זייערע גרויע פּאָסטאמענטן
וועלן פארביטערטע אראָפּקוקן מאָצארט און
בעטהאָווען,

ווין, די אײיביק יונגע שטאָט, װעט, װי א
געשענדטע פרוי, ליגן פאר די פיס פונעם דײַ-
טשישן פאשיזם, און א יאם פון מענטשן, נעכטן
נאָך גלײַכגילטיקע צום פּאָליטישן לעבן, װעלן
פון מעשוגאס גערירטע איבערשרײַען איינער
דעם צװייטן;

-- איין פאָלק... איין רײַך... איין פיורער!

און אפן שווארצנבערגיפּלאץ װעט דער
מעטורעפער , פיורער" היסטעריש ארײַנרעװען
אין די צעשטעלטע מיקראָפאָנען:

-- אָסטמארק... אנשלוס..,

און װי צערייצטע הינט, װעלן טויזנטער,
טויזנטער שטימען אָפּהילכן:

106

--- הײַל!.. הײַל!

און שטיל, װוי אױיסגעשטאָרבן,. װעט זײַן
נאָר אין צווייטן באצירק. קלאנגען מיטן אָטעם
פון געפאר װעלן קריכן װוי שלענג, פארצווייפּל-
טע זיפצן װעלן זיך דרייען אינעם ווינט, פאר-
וויגט פון אייגענעם קלאָגן. מענטש פאר מענטש
וװועט זיך אויסבאהאלטן. און אונטער פאריגלטע
טירן ווארטן, ווארטן..,

שרעק װעט לויערן אין די גאסן און געס-
לעך פונעם אלטן וינער ייִדישן געטאָ..

--- }טי }ה-י 1 2 6 46 666 ===

אין די מיטעלע דרײַסיקער יאָרן פון אונד-
זער יאָרהונדערט האָט דאָס טױזנטיאָריקע ווין,
מיטן צויבער פון אלטקײַט און מאָדערנעם איי-
ראָפּעיַשן גלאנץ, געלעבט א געמיטלעך, ריט-
מיש אױיסגעמאָסטן לעבן..

2 קאפע ,צענטראל"

יעדן אָװנט זײַנען זי געקומען אהער, די
שרײַבער און קינסטלער פון די ווינער ייִדישע
קווארטאלן. געקומען מיט זייערע ניגונים און
פארבן. געבראכט מיט זיך דעם שטראל פון
פרייד און דעם שאָטן פון זאָרג. און בא טע-
פּעלעך שווארצער קאווע האָט מען אין א דער-
הויבענער שטימונג זיך דערציילט פון װערק,
װאָס זײַנען שוין געבוירן געװאָרן, און אזעלכע,
װאָס דארפן ערשט קומען אף דער וועלט. אויך
יונגע פרויען פון ייָדישֶׁע היימען פלעגן קומען
אהער , פארברענגען" די אָװנטן אין ,פרײַער
קינסטלערישער אטמאָספער".

מ'האָט דערמאָנט די יאָרן, ווען עס האָט דאָ
שטאָלץ געקלונגען דער נאָמען פונעם בארימטן
עסטרײַכישן נאָוועליסט פּעטער אלטענבערג,
ווען ייִדישע שרײַבער האָבן פארמאָגט אן איי-
גענעם פארלאג, אן אייגענע צײַטשריפט, און
מיט באדויערן זיך געזשאלעוועט:

-- עך, ניט יענץ װוין מער! '

דער אלטער קעלנער אינעם שווארצן אָפּי
געטראָגענעם סמאָקינג, מיטן װײַסן האנטעכל
איבערן אָרעם, איז געווען װי א באוועגלעכער
טייל פון אָט דעם אלטמאָדישן קאפע-הויז מיט
די אָפּגעשניצטע פּליושענע שטולן און קליינע
גרויע טישלעך. ער האָט אלע שטאמגעסט גע-
קענט בא די נעמען. געװוּסט יעדן, װאָס פאר
א צײַטונג צו דערלאנגען, װאָס פאר א קאווע
ער טרינקט. און פאר נײַע באזוכער זיך שטענ-
דיק װוי בארימט:

-- בײַ דיִעזעם טיש האָט דער אלטענבערג
זײַנע געדיכטע אין פּראָזע פארפאסט.. זײַן
ראפינירטעס עוואנגעליום..

און ס'האָט זיך געדאכט, אז נאָר דאָ, אין
צווייטן באצירק, אף דער טאבאָרשטראסע, האָט
געקאָנט געבוירן װוערן די קליינע אייגנארטיקע
ווינער פּאָעזיע אין פּראָזע, וועלכע דצר אלטער
קעלנער האָט אזוי טרעפלעך באטיטלט , ראפי-
נירטעס עוואנגעללום".

ווין איז געװוען דורכגעוועבט מיט דער
גרויסער און וועלט-בארימטער ליטעראטור,
װאָס אירע שעפער האָבן צומאָל פארקערעוועט
אין דעם אלטן קאפע. קאָן זײַן, אז שטעפאן
צווייג האָט זײַן ,מענדל בוקיניסט" אויך גע-
טראָפן בא איינעם פון די טישלעך אין קאפע
,צענטראל".

דאָ האָבן אויך אין פארשיידענע צײַטן
ייִדישע שרײַבער איבערגעלאָזט זייער אװטאָ-
גראף אינעם זיקאָרן פון דעם אלטן קעלנער,

-- איך האבע היר דען בערימטען עראָ-
פּעיִשן עפּיקער שאלאָם אש בעדינט..

ווען איך האָב צום ערשטן מאָל נאָך מײַן
קומען קיין עסטרײַך באזוכט דאָס באװוּסטע
קאפע-הויז, האָט דער אלטער קעלנער זיך העפ-
לעך אריבערגעבויגן צו מיר, און דאָס ערשטע,
װאָס ער האָט באדארפט אױיסקלאָרן, איז געווען:

-- אײַן דיכטער אָדער מאלער?

איך בין װי געפּלעפט געבליבן זיצן פון
אזא אומגעריכטער פראגע. אלע מײַנע דרלי און
צוואנציק יאָר האָבן זיך צעברענט אף מלַן
פּאָנעם, און איך האָב אין גרויס פארלעגנהײַט
קוים װאָס ארויסגעשטאמלט:

-- אײַן שווארצן, ביטע!

ער האָט זיך א בייג געטאָן און א װײַלע
געבליבן קײַלעכדיק. נאָר באלד זיך וידער
אױיסגעגלײַכט און פארשװוונדן מיט אזא לטיכט-
קײַט, גלײַך ער װאָלט פארמאָגט פליגל. אין
עטלעכע מינוט ארום זיך אומגעקערט, באלאנ-
סירנדיק װי א קונצנמאכער, מיט דער בא-
שטעלטער קאווע אין האנט,

-- ביטע, מײַן הער!

און אף זײַן פּאָנעם, טונקל, װי די פארב
פון געמאָלענער קאווע, האָט אין דער ברייט
זיך געפאלדעװועט א דינער, פארטראָגענער
שמייכל.

וויפל קילאָמעטער האָט ער באדארפט דורכ-
מאכן א טאָג, אָט דער אלטער זעכציקיאָריקער
קעלנער?

און ער האָט עס געטאָן מיט אזא רירעוודי-
קײַט, מיט אזא באשײַמפּערלעכער ליבע צו די,
װאָס קומען אהער יעדן אָװנט מיט זייער פרייך
און זיײיער אנטוישונג און װערן פארשיקערט
פון א ,,שווארצן", וי פון װוײַן..

ווען ער האָט זיך ענדלעך דערװוּסט, פונ-
וואנען איך קום און אז אין מײַן אקטיוו זײַנען
שוין פאראן עטלעכע אָנפאנגערישע נאָװעלן
אין ייִדיש, האָבן זײַנע אויגן גענומען גוטמוטיק
שטראלן און ער האָט מיט א זינגענדיקן אק-
צענט עמעצן צוגערופן;

-- הער דאָקטאָר, דיַעזער יונגערמאן איסט
אײַן יודישער שריפטשטעלער,

די לאָמפּן אין קאפע ,צענטראל" האָבן זיך
פּלוצעם גענומען וויגן. איך האָב דערפילט א
מאָדנע ענגשאפט פון אָטעם, און א צעטומלטער
געקוקט צו יענעם טישל, פונוואנען מ'האָט זיך
אויסגעדרייט צו מיר מיט א ליבלעכן שמייכל.

.עס בלענדט מיט טויזנטער פײַערן דאָס

אָװונטיקע ווין, און דאָס קליינע הײַפעלע ייִדישע
שרײַבער ציט זיך צום אלטן קאפע ,צענט-
ראלי..

3 שװוערע טעג

וויפל איז פארבײַ, זינט מיר האָבן זיך צום
ערשטן מאָל באגעגנט בא יענעם שטיינערנעם
מירמל-טישל אין קאפע , צענטראל'!!?

דער קאלענדאר װײַזט דאָס יאָר טויזנט נײַן
הונדערט זיבן און זיבעציק. הייסט עס, איבער
פערציק קײַלעכדיקע יאָר,

סארא טײַכן פון טרויער עס פליסן פאר-
בײי!

און װי א װײַטער װידערקאָל קלינגט אין
מײַנע איערן דאָס װינער צעזונגענע דײַטש
אינעם מויל פונעם אלטן קעלנער:

-- הער דאָקטאָר, דיעזער יונגערמאן איסט
אײַן יודישער שריפטשטעלער!

צי האָבן טאקע דעמלט די הענגלאָמפּן אין
קאפע , צענטראל" זיך פּלוצעם אזוי העל צע-
ברענט, צי דאָס האָט א פלאם אזוי ארויסגע-
שלאָגן אף מײַן פּאָנעם,

מיר האָט זיך אויסגעוויזן, וי דער גאנצער
מענטשלעכער טומל האָט מיטאמאָל זיך אײַנ-
געשטילט, אלע געסט ארום די טישלעך האָבן
זיך נעענטער צונויפגערוקט. צענדליקער אויגן
האָבן געקוקט אף מיר מיט פארזשמורעטע
בליקן, װי זיי װאָלטן מיך געמאָסטן. עמעצער
האָט זיך דערנעענטערט, מיר אנטקעגנגעטראָגן
א ברייטן, לעבעדיקן שמייכל איניינעם מיט אן
אויסגעשטרעקטער איידעלער האנט.

-- מענדל נײַגרעשל!

איך האָב אין פארטראָגנקײַט אָנגערופן מײַן
נאָמען, דאָס אָרט, פונוואנען איך קום, און, דאכט
זיך, לאנג געשטאנען אינמיטן זאל, גלייבנדיק
און ניט גלייבנדיק אין דער באגעגעניש. אָט
ויַאזוי ער זעט אויס, דער דיכטער, װאָס האָט
אָנגעשריבן די לידער-זאמלונגען ,געצעלטן"
און ,קײַלעכדיקע טעג". דער אװטאָר פון די
אינטערעסאנטע איבערזעצונגען , פּוױילישע לירי-
קער",

א מיטלװוּקסיקער, אין א שפּאָגלינײַעם
גרוייבלויען אָנצוג. א װײַס געשטרײַפט העמד
און א זייער טײַערער אטלאסענער קראוואט
האָבן עפּעס יאָמטעװדיקס ארויסגעבלאנקט פון
אים. און ער האָט געמאכט דעם אײַנדרוק גי-
כער פון א רײַכן באנק-אָנגעשטעלטן, איידער
פון א דיכטער. נאָר זײַנע קלוגע, עטװאָס
שמייכלענדיקע אויגן, אין וועלכע ס'האָט זיך
געוויגט א גרינלעכע אומרויַקע שײַן. דער די-
נער שטריך פון צארטקײַט ארום דעם בייג פון
די ליפּן, האָט אנטפּלעקט יענע טיפע, לירישע
ווארעמקײַט, װאָס גיט טיקעף אס דעם
קינסּטלער.

107

װי אלט איז ער דעמלט געװוען? מיסטאמע
אין די דרײַסיקער. נאָר ער האָט אויסגעזען
ייַנגער אין זײַן רײַכער קליידונג, מיט זײַן דין,
בייגעוודיק געשטאלט.

ער האָט אָנגעשטרענגט געקוקט אף מיר,
וי ער װאָלט געװאָלט אָן עפּעס זיך דערמאָנען,
און פילדײַטיק געשטאמלט:

-- אזוי, אזוי... פון טשערנאָוויץ...

מיר האָבן אין יענעם ערשטן אָװנט זיך
אָפּגעזונדערט אין א װײַטן װינקל פון קאפע
און ער האָט מיט א הייסן נייגער גענומען מיך
אויספרעגן וועגן דער ייִדישער ליטעראטור אין
אונדזערע קאנטן, ער האָט געהאט א פול מויל
מיט באגײַסטערונג פאר שטיינבארגן און מאנ-
גערן. זיך נאָכגעפרעגט אף נעמען און װערק
פון א סאך יונגע שרײַבער, און איך האָב אלץ
דערציילט, אלץ געענטפערט, געענטפערט,.

מיטאמאָל האָט זיך אויסגעלאָשן דער
גלאנץ אין זײַנע אויגן. אפן פּאָנעם האָט זיך
אָפּנעשפּיגלט א ציטער פון עפּעס אן אומבא-
קוועם געפיל, און ער האָט מיט א געפאלן קאָל
א זאָג געטאָן:

-- מיר דאָ האָבן זיך ניט מיט װאָס צו
רימען... א קליין הײַפעלע שרײַבער.. אָן א
סוויווע... אָן ליטערארישער אויסגאבע... אָרעם,
וי די נאכט... מיר זײַנען געצװוּנגען צו זײַן
צעזייט און צעשפּרײט מיט אונדזערע שאפונ-
גען איבער דער גאָרער ייִדישער וועלט... דער-
פאר טאקע קומט מיר, אשטייגער, אויס דרוקן
אָפּט מײַנע לידער אין אײַערע ,, טשערנאָוויצער
בלעטער"...

ער האָט לאנג גערעדט אָפּגעריסן, אופגע-
רעגט, מיט א באהאלטענעם געראנגל אין זײַן
קאָל, און איך האָב געפילט, װי עס באהערשט
מיך א מין פארביטערטקײַט, א באדויערן.

ער, דער ,ווינער", איז גאָר אינגאנצן עלנט
בא זיך אין דער היים!

איך בין געזעסן קעגן אים מיט א קלאפּן-
דיק הארץ, א צעטומלטער פון זײַנע רייד,
עפּעס האָט זײַן אומעט זיך שװוער געלייגט מיר
אפן סייכל. עפשער דערפאר, װאָס איך בין גע-
ווען יונג. עס איז געווען דער פּעריַאָד פון מײַן
קאיאָר, װוען אלץ ארום האָט געשפּילט און צו-
געזאָגט. דערצו נאָך בין איך געקומען פון א
לאנד, װוּ ייִדיש האָט געשפּרודלט אף אלע
גאסן. און מיר האָט זיך אויסגעוויזן, װי ער
זאָל האָבן זײַן גאנצע טיראדע אויסגעטראכט,

שפּעטער אָבער, ווען איך האָב זיך נאָענט
באקאנט מיט די אנדערע עטלעכע ייִדישע
שרײַבער פון ווין, האָט די זעלבע עלנטקײַט
ארויסגעשריגן בא יעדן פון זיי.

ב

מענדל נייגרעשל האָט ליב געהאט וין.
ער האָט ליב געהאט די ווינער גאסן מיט
דעם אייגנארט פון זייער ארכיטעקטור, מיט די
שווערע אלטע קלויסטער-ווענט און שפּילנדיק-
אױסגעפּוצטע וויטרינעס. אים האָבן געלאָקט די

108

ברייטע, ברוקירטע קאשטאנען-אלייען ארום
דעם , רינג" און די שמאָלע פארדרייטע געסלעך
פון אמאָליקן מיטלאלטערלעכן ייִדישן געטאָ, ווּ

הונדערט טויזנט טראָטן, קלינגענדיקע טריט,
רעדן צו די שטיינער ווערטערדיק צעשיט..
טרעפן זיך און אײַלן, דריקן זיך און קריגן,
און די שטיינער שװײַגן... שװײַגן..

הערן אויס דעם ניגן.

ווין איז געווען זײַן שטאָט, װוּ ער האָט
פארלעבט דעם גרעסטן טייל פון זײַן לעבן. אין
ווין האָט ער געענדיקט דעם יורידישן פאקול-
טעט, באקומען דעם דאָקטאָריטיטל און גע-
װאָרן... א ייַדישער דיכטער,

א יוריסט --א דיכטער!

ס'האָט געקאָנט זיך דאכטן, אז איינס װעט
דערגאנצן דאָס צווייטע... אָבער אין דער ווירק-
לעכקײַט האָט זיך באקומען גאָר אנדערש.
נייגרעשל, וועלכער האָט באדארפט אפן פאר-
לאנג פון זײַן מישפּאָכע װערן דער אדװאָקאט
פון גרויסע האנדל-פירמעס, האָט דערצו ניט
ארויסגעוויזן, קיין שום נייגונג און מיט אדװאָ-
קאטור זיך קימאט קיינמאָל ניט פארנומען
דערפאר אָבער האָט פּאָעזיע זיך אנטפּלעקט
פאר אים אין איר גאנצער לײַדנשאפט און
שטרענגקײַט און געװאָרן דער אינהאלט פון
זײַן לעבן,

ס'איז עמעס, מאמע, כ'האָב געלעבט מיט לידער,
װי מ'לעבט מיט שטילע ביימער אין וואלד.
דער מינדסטער קלאנג פון זייער דינסטן ציטער
האָט טויזנט זונען אין מײַן ברוסט צעשטראלט,

ער האָט זיך באצויגן צו דיכטונג מיט
יענער פאָרזיכטיקער שפּאָרזאמקײַט, וועלכע
ס'דערציט אין זיך א מענטש, װאָס איז מיט א
רירנדיקער אופריכטיקײַט פארליבט אין ליטע-
ראטור און אנערקענט, אז צו פארנעמען זיך
מיט איר, איז װינציק נאָר פײייַקײַטן..

אין איינעם א פארנאכט האָבן מיר מיט
נייגרעשלען שפּאצירט בא די ברעגן פון דער
לירישער , בלאוער דאָנאו?

עס האָבן שוין אָנגעהויבן שפּילן די ראָזע
פלאמען פון זון-פארגאנג איבער דער שיינער
שטאָט ווין. אירע פּאלאצן און קלויסטער-טו"
רעמס האָבן זיך געשפּיגלט אין דער דונײַ-יטיפ-
קײַט, דערמאָנט עפּעס א פארקישעפטן אונטער-
וואסערדיקן קיניגרײַך, און א לײַכט וינטל
האָט מיט א ווארעמען אָטעם בארירט די בלויע
טײַך-רונצלען.

האפן-ארבעטער זײַנען, מידע, נאָכגעלאָז-
טע, װי ניט אויסגעשלאָפענע, געגאנגען שװײַגנ-
דיקע צו דער נאכט-וואכטע. דאָמיניקאנער מאָ-
נאכן מיט שטרענגע אסקעטיש-אויסגעצויגענע
פּענעמער זײַנען פארלאָפן דעם ועג, געײַלט
צום אָװונטיגעבעט, און די עקן פון די גראָבע
שטריק ארום די לענדן האָבן געפּלאָנטערט
זייערע גיכע טריט, און היימלאָזע בעטלער זײיַ-
נען מיד געװאָרן פון זוכן א פרײַ אָרט, װוּ די
נאכט צו פארברענגען.

נײַגרעשל, וועלכער האָט אָפט פארפאסט
זײַנע לידער, גייענדיק איבער די ווינער גאסן,
,אינמיטן פון שטאָטישן פּלאָנטער", האָט געזש-
מורעט זײַנע אויגן, גלײַך ער װאָלט צוגעזען
דעם געראנגל פון טאָג און נאכט און װוי פאר
זיך אליין געכאָלעמט אינדערהייך;

דאָס אין די שטילסטע שטאָט פון אלע שטעט:
עס אָװנטיקט. די מענטשן װערן מידער.

דער בעטלער האָט ארױסגעשעפּטשעט שפּעט..
און קלײַבט צונויף די פעלנדיקע גלידער:

א פוס, א שטעקן און צוויי קרומע הענט..

ער האָט די שורעס ארויסגעבראכט מיט
אזא שטילן ציטער, װוי זיי װאָלטן געקומען
פונעם הימל אליין,

עס האָט אָנגעהויבן טונקל װערן.

א העל-באלויכטענע שיף האָט געשניטן די
טיפע וואסערן. איר שײַן האָט דערגרייכט צו
די ברעגן, זיך געשארט איבער די אלייען און
קוסטארניקעס און אלעמאָל ארויסגעריסן פון
דער פינצטערניש פארליבטע, לירישע פּאָרלעך.

נייגרעשל האָט זיך צוגעבויגן צו מיר און
שטיל מיר אײַנגערוימט:

-- זע, וויפל ליבע און יונגקײַט עס פאר-
מאָגט די שטאָט!

פונװײַטן, פון דער אלטשטאָט, האָט א טו-
רעם-זייגער אױסגעשלאָגן נײַן. נײַן אקאָרדן
פונעם בארימטן ווינער וואלצער האָבן זיך צע-
זונגען, געשוועבט אינעם אָװנטיקן ווין. נייג-
רעשל האָט זיך אײַנגעהערט אין יעדן קלאנג
און מיט דעם זעלבן טמימעסדיקן קאָל צוגע-
געבן:

-- א שטאָט, וועמען ס'איז באשערט צו זײַן
הוילע מוזיק...

מיר האָבן נאָך דעמלט ניט געגלייבט, אז
די פריידיקע שטראוס-מוזיק וועט אין די נאָענט-
סטע פּאָר יאָר פארטרונקען װערן אין א בלו-
טיקן יאם פון סינע, װאָס װעט פון די אלטארן
אין די קלויסטערס געפּרײדיקט װערן..

נ

נייגרעשל האָט ליב געהאט ווין, ,די שטיל-
סטע שטאָט פון אלע שטעט". אָבער די זאפטן
פון זײַן פּאָעזיע האָט ער געצויגן פון זײַן גא-
ליצישן שטעטל נײַ-סאנדז. די היים פון זײַנע
פריַע קינדער-יאָרן.

בא די קארפּאטן ליגט מײַן שטעטל סאנדז
און כאָלעמט כסידיש פונעם אלטן רעבן..
אזויפיל שײנקײַט, ליכטיקײַט און גלאנץ,
מײַן גאָטעניו, האָסטו דער שטאָט געגעבן...
פון יונגע מיידלעך א צעבליטער קראנץ
ציילט טמימעסדיק די יונגע טעג און לעבן--
און אין א מאָדנעם, הארצעדיקן טאנץ
כאלוימעס מיט דער װױירקלעכקײַט זיך וועבן.

היים-מאָטיוון, לאנדשאפט-יניגונים פירן דעם
דיכטער צוריק אין זײַן שטעטל בא די קאר-
פּאטן, װוּ ער איז געוואקסן אין א רײַכער סאָכ-

רישער שטוב פון ייַכעס און געלט. אין א
הויז מיט ,איװורע-טײַטש און אטלאס-גלאנץ?,
װוּ ,פון טונקעלע אלמערס האָט געאָטעמט אן
אלטע, טיף פארטראכטע וועלט" און פארשיי-
דענע מעלאמדים האָבן געזוכט אף אלע אויפא-
נים אָנפילן זײַן לעבן מיט טוירע און פרומ-
קײַט,

אָבער דעם יונגן נייגרעשל, װאָס איז גע-
ווען אָנגעלאָדן מיט פּאָעטישע עמאָציעס, האָט
געצויבערט דער גאליציאנישער פּייזאזש מיט
זײַנע ראכוועסדיקע פעלדער און וועלדער. און
ער דערמאָנט מיט יאָרן שפּעטער;

מיך האָט ניט יאנקעוו געפירט בא דער האנט,
איך האָב מיט יערמעיאָהען צו גאָט ניט געשריגן,
מיך האָט געלערנט מיעשקא דער פיאסט

דאָס גרינע ליך פון ווערבעס, װאָס וויגן

א דערפל א בלאָנדס

מיט זייער פארכאָלעמט-סלאווישן ניגן.

און אָט דער ,סלאווישער ניגן", דאָס דער-
הויבענע געזאנג פון כאווערשאפט און נאטור-
װוּנדער, האָט זיך געמישט מיט אומעטיקע
אײַנדרוקן פון אָרעמעלײַט, װאָס פלעגן קומען
אין רײַכן הויז מיט עפּעס א שעמעוודיקער גע-
פאלנקליט אין זייער האלטן זיך, מיט ניט וואגן
צו מאכן א טריט װײַטער וי איבער דער שוועל
און מיט עפּעס א שולדיקײט אין די אויגן, אין
וועלכע ס'איז געלעגן דער , צאר, װאָס רינט
פון לאנגע ויִעס"... און אויך צו די הינטער-
געסלעך האָט דער זעלבער ניגן אים געפירט
צו דער ,פיעקלע", װוּ ס'וווינען די שנײַדערס
און בעקער-יונגען, און װוּ ס'האָט

געקלונגען און געזונגען
דעם ערשטן מײַ אפן פּאראד
,מײַן טײַערער פרײַנט? פון עדלשטאדט.

שפּעטער מיט יאָרן, אין ווין, ווען ער איז
נאָענט צו די אופגעוואכטע פּראָגרעסיווע קרליזן,
באקומען אָט די אײַנדרוקן פון זײַן פריער
קינדהײַט א טיקן אין זײַנע לידער, באהויכטע
פון רעװאָליוצײאָנערער ראָמאנטיק,

ךֹ

נייגרעשל איז געווען רײַך,

נאָר בא זײַן גאנצער אשירעס האָט ער ניט
אויסגעהאלטן די ראָל פון א רײַכן זון. מיט
געלט זיך באגאנגען לײַכט, פארשװוענדעריש,
מיט פײַן פארטראכטע מאנירן, װאָס האָבן זײַן
האנדלונג צוגעגעבן א מין גײַסטיקע ווערט.

בער האָראָװיץ, מיט זײַן פארביק שפּילעװו-
דיקן געפיל פון הומאָר, האָט מיר אמאָל געזאָגט
וועגן נייגרעשלען;

-- ער איז רײַך, װי א באנקיר און אָרעם,
וי א בעטלער,

מיר דאכט, אז דאָס איז די סאמע טרעפ-
לעכסטע באמערקונג וועגן א דערוואקסענעם
מענטשן, װאָס האָט באדארפט ארויסקוקן, אז

9

זײַן מוטער, א שטרענגע אלמאָנע, וועלכע האָט
געפירט אליין אלע געשעפטן, זאָל אים מיט א
קארגער האנט דערלאנגען אלע מאָל א געוויסע
סומע געלט, שיקנדיק פאָרויס א גאנצן פּאק
מיט מוסער. זי האָט אים ניט געקאָנט מויכל
זײַן, געהאט גרויס אגמעסנעפעש דערפון, װאָס
ער האָט פארװאָרפן זײַן יורידישע טעטיקײַט,
פארביטן זי אף ליטעראטור, דערצו נאָך אף
ייִדישער, צו וועלכער זי האָט געהאט א גאָר
קליינע באציונג,

נייגרעשל אָבער, וועמענס הארץ איז גע-
ווען אָנגעלאָדן מיט פּאָעזיע, האָט געזונגען מיט
דער ווארעמקײַט און װײיכקײַט פון זײַן װאָרט,
דערבײַ האָט ער לײַדנשאפטלעך ליב געהאט
דאָס יידישע לאָשן, און אין טאָן פון טורגע-
ניעוון אָדער פּאוסטאָווסקין, װאָס האָבן מיט
שטאָלץ באזונגען די שפּראך פונעם רוסישן
פאָלק, האָט װירדיק און דערהויבן געקלונגען
זײַן טפילע צו ייִדיש:

אָ, הײיליקער גײַסט, אָ, גײַסט, דערוואך
אין יעדן אָטעם פון מײַן שפּראך!

פארמאָגנדיק אן אייגנארטיקע בילדעריש-י
קײַט, איז ער געבענטשט געװען מיט יענער
דיכטערישער ויזיִע, װאָס באשטימט עכטע טא-
לאנטן.

אויך אין זײַן באצלונג צו פרײַנט איז נייי
גרעשל געווען אָנגעפילט מיט ליבע. ס'דערמאָ-
נען זיך איינצלהליטן, שטריכן.

..קיין ווין איז אראָפּגעקומען פון רומעניע
די באװוּסטע ,זיגלער-טרופּע" מיט זיגלערס
בארימטער טאָכטער סעווילא פאסטאָר.

זיי זײַנען אופגעטראָטן מיט גרויס דער"
פאָלג אין אלטן װוינער ,קארליטעאטער", װאָס
האָט נאָך געשפּילט און געשפּיגלט מיטן רײַכי
טום פון זײַן פריִערדיקן באראָק.

ערעוו דער אָפּרײַזע פון די זיגלערס האָט
מען אין א זײַטיקן קאפע-הויז מיט גלאנציקע
דריי-טירן און רויטע פּליושענע שטולן אײַנגע-
אָרדנט פאר זיי א ווארעמען געזעגענונגס-באנ-
קעט. נאָר א סאך האָבן זיך געפרעגט: פאר"
װאָס עפּעס האָט מען פארביטן דאָס היימישע,
ייִדישע קאפע ,צענטראל" אף אן אָרט, װוּ די
ווינער ,יאהודישע" סאלאָן-דעמאָקראטישע אינ-
טעליגענץ פלעגט קומען אויסלופטערן אירע
אסימיליאטאָרישע עמאָציעס און פונוואנען עס
האָט געשלאָגן מיט עפּעס א פאלשן, אָפּגעבליא-
קעוועטן שימער פון גרויסשטאָטישער פאריסנ"
קײַט און גײַװע?

נייגרעשל איז געזעסן אין דער טיף פון
זאל א צעשטרייטער, א שװײַגנדיקער, און זײַן
פּאָנעם האָט דערציילט פון מאכשאָװעס, מיט
וועלכע ער האָט זיך געראנגלט. עפשער האָט
ער געפילט, אז דאָס זײַנען די לעצטע באגע-
גענישן מיט ייִדיש טעאטער אין וין. און ווען
ער האָט באקומען א װאָרט, האָט ער מיט א
שטילער ווארעמקײַט דערציילט פון דער ראָל,
װאָס די צוויי געוװועזענע עסטרײַכישע פּראָי

110

ווינצן, בוקאָװוינע און גאליציע, האָבן אָפּגע-
שפּילט אין דער ייִדישער קולטור,

ווען דער באנקעט האָט זיך געענדיקט און
אין די גלאנציקע טירן האָט זיך געדרייט אן
אופגעהײַטערטער אוילעם, האָט נייגרעשל בא-
מערקט, אז איינער פון די געסט איז אין איין
רעקל, -- און אין דרויסן איז געשטאנען א קאל-
טע, ווינטערדיקע פעווראלינאכט. ער האָט אָפּי
געשטעלט דעם גאסט, א גוט באקאנטן שרט-
בער, און גענומען אים אײַנרײדן, ער זאָל אָנ-
טאָן זײַן, נייגרעשלס, טײַערן פוטער. אליין
האָט ער אָנגעקלונגען אהיים און דערקלערט
דער איבעראשטער מוטער, אז מע האָט אים
באגאנװועט און ער בעט ארויסשיקן אף דער
און דער גאס זײַנעם א מאנטל. דערבײַ האָט
ער געשמייכלט אין טעלעפאָן-טרײַבל, װי א
קינד, װועמען ס'איז געלונגען אָפּטאָן עמעצן
א שפּיצל.

און געווען איז עס ניט נאָר אן אויסדרוק
פון מיטלײַד, נאָר אן אינװייניקסטע ווארעמ-
קײַט, װעלכע האָט שטענדיק באגלייט זײַנע
באציונגען צו מענטשן.

הֹ

עס איז זיכער ניט קיין צופאל אין דער
שעפערישער גאנצקײט פון מענדל נייגרעשל,
װאָס ער האָט די ספּעציפישע שוואכקײַט, וועלי
כע איז אזוי אייגנטימלעך געווען פאר א סאך
קולטור-מענטשן פון יענער צײַט, נעמלעך, די
שוואכקײַט פון ארומפאָרן איבער דער וועלט,--
ניט געהאט. כאָטש די מאטעריעלע מעגלעכ-
קײַטן דערצו זײַנען בא אים געווען איבערגע-
נוג.

די איינציקע רײַזע, װאָס ער האָט פאָרגע-
נומען, איז געווען אין ראטנפארבאנד. אים האָט
געצויגן צום לאנד פון אָקטיאבער, גערופן מיטן
װאָרט פון ליד. ער האָט געװאָלט אלץ זען מיט
די אייגענע אויגן..

פיר און דרײַסיק טעג האָט נייגרעשל פאר-
בראכט אין ראטנלאנד. ער האָט זיך געטראָפן
מיט די אָנגעזעענסטע שרײַבער און דיכטער,
באזוכט קימאט אלע פאָרשטעלונגען פון גאָסעט.

בא מײַנעם א פרײַנט, א מאָסקװער שריי
בער, האָב איך מיט א צײַט צוריק דערזען
נייגרעשלס א בוך לידער ,קײַלעכדיקע טעג"
מיט אזא אופשריפט:

מיכאָעלסן --
דעם גרויסן ארטיסט --

מ. נײגרעשל.
מאָסקווע, 1935--17/5.

עס האָבן א ווייע געטאָן מיט װײַטע פיר
און דרײַסיק טעג, װאָס האָבן נייגרעשלען בא"
גײַסטערט אף װאָכן און כאדאָשים. ער איז
ארומגעגאנגען איבער ווין און געזען מאָסקװע,
קיִעוו...

7*

ן

עס איז געווען פרילינג,

דער ייִדישער ייִשעוו אין ווין איז מיטא-
מאָל צעטרייסלט געװאָרן פון אומגעהייערע
שטורעמס. דאָס לעבן איז געװאָרן א קייט
גרויע, ביטערע טעג און אומרויקע נעכט, ווען
די זיכערקײַט פונעם ייִדישן לעבן איז געלעגן
אין די הענט פון צעבושעוועטע פּאָגראָם-באנ-
דעס. און עס איז ניט געווען קיין מעגלעכקײַט
זיך צו װײַזן אין גאס אפילע פאר יידן מיט
אויסלענדישע פּאספּאָרטן אין קעשענע,

און דאָך בין איך אװעק צו נייגרעשלען
אהיים,

עס איז געװען פרילינג, און די לײַכטע
פארביקע ווינער זון האָט גערוישט אין די קא-
שטאנען-ביימער.

נייגרעשל האָט געװוינט אין ערשטן בא-
צירק, אין א גרויס אייגן הויז. איך האָב אים
געטראָפן באם פארברענען ביכער פון זײַן רײַ-
כער ביבליאָטעק, באם פארניכטן קסאוויאדן.
זײַן פּאָנעם איז געווען קרענקלעך, פארצויגן
מיט פינצטערקײַט. דער אונטערשטער קין האָט
נערוועז געצוקט, וי אָט-אָט, און ער װעט זיך
צעוויינען. אין שטוב האָט זיך געטאָן װי נאָך א
פּאָגראָם. עס האָבן זיך געוואלגערט ליײידיקע
שופלאָדן און צעװאָרפענע בויגנס פּאפּיר. איך
האָב דערזען אפן דיל זײַנעם א ביכל, אופגע-
עפנט א זײַטל און גענומען לייענען:

כ'פארהענג מיט א פאָרהאנג די פענצטער,
איך ווייס, ס'איז שוין אלצדינג פארלוירן;
ס'וועט קיינער ניט קומען און קלאפּן

אין מײַנע פארשלאָסענע טויערן.

איך דערמאָן זיך הײַנט יענע מינוטן. מיר
איז געווען טרויעריק פון זײַן טרויער. און איך
האָב ניט געפונען קיין וװערטער אים צו
טרייסטן, װײַל ייִעש קאָן מען ניט באפּוצן מיט
קיין צירונג. איך בין געקומען זיך געזעגענען
פאר מײַן פארלאָזן ווין און ניט געפונען קיין
פאָרם וויָאזוי עס צו טאָן.

נייגרעשל האָט טיף און ווארעם אף מיר
א קוק געטאָן, און זײַנע אויגן האָבן זיך פאר-
צויגן מיט א נעפּל.

-- פאָרסטו, הייסט עס... נו, זאָל זײַן בע-
שאָלעם!

א מינוט איז ער געשטאנען פאר מיר אן
אויסגעלאָשענער. פּלוצעם מיך ארומגעכאפּט
מיט א מאָדנעם קויעך, און דאָס ראָזע ליכט
פון זון"פארגאנג האָט געשפּילט אין זײַנער א
פארגעסענער טרער...

אין פּראָג, װוּהין איך בין אָנגעקומען אין
א פּאָר װאָכן ארום, האָט אף מיר געווארט נייג-
רעשלס א בריוול פון ווין. א בריוול, פול מיט
פארצווייפלונג, און ער האָט אזוי געגלייבט אין
דער העכערער באשטימונג פון מענטשן. גע-
גלייבט, אז

ס'וועט קומען א טאָג, פול מיט גוטסקײַט,
וי טונקעלע אויגן פון מאמעס,

און שמעקן מיט רויַקער זאטקלַט,
וי צײַטיקע פעלדער אין טאמעז.

גרויזאמצ יאָרן האָבן צצװאָרפן, צעטיילט
מיליאָנען מענטשן. פארשלונגען צארטע האָפע-
נונגען, אומרויקע דערווארטונגען, מיליאָנען
צעשיידטע האָבן זיך מער קיינמאָל ניט בא-
גצגנט..,

פון נייגרעשלען האָב איך אויך מער גאָר-
ניט געהערט,

מיט א צײַט צוריק האָב איך פון א קורצער
מעלדונג אין א צײַטונג זיך צופּעליק דערװוּסט,
אז מענדל נייגרעשל איז געשטאָרבן אין ניו-
יאָרק אין עלטער פון צװויי און זעכציק יאָר.
דאָס איז געווען די איינציקע יעדיע פאר א
היפּשע פּאָר צענדליק יאָר. א יעדיע, װאָס האָט
לאנג געקלעמט באם הארצן..

=--- = = =-- = ,---- ,--- --- - ,--- -.-. -. -. ..-.--

פּ. ס. איך האָב פּלוצעם באקומען א בריוו
פון ניו-יאָרק!

צי האָב איך געקאָנט אפילע טראכטן מיט
א פּאָר יאָר צוריק, װען איך האָב אָט אזוי
פארענדיקט מײַן דערציילונג וועגן מענדל נייג-
רעשל, אז מיר װעט אויסקומען צוצושרײַבן נאָך
א בלעטל...

איך האָב באקומען א בריוו פון ניו-יאָרק,
געשריבן אין דײַטש:

;נאָך אײַער פארלאָזן ווין איז מײַן מאן
פארשלעפּט געװאָרן אין די קאָנצלאגערן דא-

כאו און בוכענוואלד, וווּ ער איז אָפּגעװען נײַן
כאדאָשים".

פארטאָג, ווען מיר שטייען אפן אפּעל-פּלאץ
און פרירן,

צִיֶען זיך װאָלקנס מיט טויזנט קאָלירן.

און װײַטער שרײַבט זיך אין דעם בריו;
,מיט גרויסע שװעריקײַטן האָט מײַן מאן
זיך צוגעפּאסט צו די נײַע באדינגונגען אין
אמעריקע. צו דער ארבעט, אָדער ריכטיקער, צו

דער ארבעטסלאָזיקײַט און אין פארבינדונג
דערמיט -- נויט".

כ'בין וי א מידע קליאטשע געזעסן
אין א היגן קאפע-הויז, מיד פון שאפּ,
מיט שווערע הענט און שװערן קאָפּ,
און געגעסן

דאָס אָרעמע ברויט פון מײַן טרויער,
דאָס ביטערע ברויט פון מײַן צאר.

די פריש אופגעסטריגעװועטע נײַע היים
האָט נייגרעשלען, דעם אלפּיינעס ניצל געװאָ-
רענעם פון נאצישן געהענעם, באגעגנט מיט א
קאלטער גלײַכגילטיקײַט. זײַן ליד איז פאר-
שוויגן געװאָרן אפילע בא די, װאָס האָבן זי
אופגענומען מיט אנערקענונג, אינדערשטיל גע-
שעצט זײַן טאלאנט,

און אין בריוו פון זײַן פרוי צו מיר איז
דאָ אזויפיל ווייטעק, פארדראָס און באדויערן..

נייגרעשל און נויט -- וי אויסטערליש עס
קלינגט פאר מיר!

111

אָפּגעזונדערט און פארשטויסן, ,פון אלע-
מען באמערקט און דאָך פון קיינעם ניט בא-
מערקט", האָט ער אין לעבן, װי אין ליד, גע-
פילט זיך איינזאם אין גרויסן ניוײיאָרק.

אף נאָרפאָלק-סטריט, אף הענרי-סטריט...
דאָ גיי איך,
וי צווישן פרעמדע שװאָטים פון האיטי.

און פּונקט אזוי איינזאם איז ער געווען אין
דער סוויווע פון ייִדישע שרײַבער און אף דער
ייִדישער איסט-סײַד און איסט-בראָדוויי.

איך ווייס: איך בין געווען אײַך פרעמד
און כ'האָב אײַך שטענדיק אויסגעמיטן,

כאָטש ס'האָט גענעצט מיט בלוט מײַן העמד
פון הארץ, װאָס ס'האָט דער צאר געשניטן.

זײַן אייגענע טיפע איינזאמקײַט, װאָס ער
שילדערט אזוי קרעפטיק אין זײַנע אמעריקא-
נער לידער, איז ניט נאָר א פּערזענלעכע, נאָר
א סאָציאלע. זי װערט בא אים דערהויבן צו א
סאָציאלן פּראָטעסט.

...קימאט צוויי צענדליק יאָר האָט גיי-
גרעשל שטיל אָפּגעלעבט אין ,לאנד פון צאר"
און אין , מאלכעס פון פארדארבונג" און ער
איז אוועק פון דער װעלט פּונקט אזוי שטיל,
פּונקט אזוי אומבאמערקט...

דער באוינגער פון די קארפּאטן

איך האָב געװוּסט, אז ער לעבט אין וין,
דער באזינגער פון די קארפּאטן. געקענט א סאך
פון זײַנע לידער אף אױיסװייניק, געלייענט זײַ-
נע װוּנדערלעכע מײַסעלעך, וועלכע ער האָט
אויסגעוועבט פון פּאשטעס און טיפער ליבע צו
מענטשלעכער שינקײַט, געוועבט מיט געזונטע
פעדעם פון עמעסער פאָלקסטימלעכקײַט, מיט
וועלכער ער איז געווען איבערפולט.

נאָר קיינמאָל זיך ניט פאָרגעשטעלט, אז
איך װעל פּלוצעם דערזען פאר זיך אזא ברייט-
פּלײיציקן גוואר, מיט א גראָװן געדיכטן קאָפּ
האָר און ליכטיק-ברענענדיקע אויגן.

זײַן פּאָרטרעט אין די , ליטערארישע בלע-
טער", וועלכן איך והאָב געטראָגן אין מײַן זי
קאָרן, איז געווען אנדערש. די שטריכן פון זײַן
פּאָנעם, דער פארטראכטער בליק אין די אויגן,
די הענט, צונויפגעלייגט אף דער ברוסט,--
אלץ איז געווען א פארקערפּערונג פון יונגקײַט.
איך האָב זיך געזאָגט, אז אויב מיר װעט אָפּי
גליקן זיך צו טרעפן מיט האָראָװיצן אין ווין,
װעל איך אים דערקענען צװישן הונדערטער
מענטשן. נאָר, דערזעענדיק אים, איז מיר מער
ניט אײַנגעפאלן צו פארגלײַכן אפילע אין גע-
דאנק דעם אָריגינאל מיט דער פאָטאָגראפיע.

איך האָב אים פּאָשעט ניט דערקענט.

ער איז געווען אנדערש. געווען קרעפטיק
געבויט, געהאט אויסערגעויינלעך ווארעמע
אויגן.

ווען ער האָט זיך דערװוּסט, אז איך שטאם
פון דער בוקאָװוינע, האָט ער אויסגעשטרעקט
צו מיר א ברייטע האנט און ארויסגעבראכט
מיט זײַן פולער, קנאקנדיקער שטים, װי דער
רויש פון א בארג-טלַך:

-- סערוווּס!

און הייסן האָט עס באדארפט, אז זײַן בא-
געגעניש מיט מיר האָט אים דערמאָנט אין זײַן
שטילן, מיזרעך-גאליצישן דאָרף מײַדאן, ניט

112

װײַט פון סטאניסלאוו (איצט איואנאָיפראנ-
קאָווסק), דערמאָנט אין די גרינע מיט נעפּלען
באהאנגענע בערג און צעוויקלטע, וװוער ווייסט
װווּהין פירנדיקע, סטעזשקעס און וועגן... אויך
דעם ברייטן , סערװוּס" האָט ער געבראכט פון
זײַן היים,

זײַנע ברענענדיקע אויגן האָבן א קוק גע-
טאָן אף מיר, און איך האָב זיך װי פארלוירן
אין זײַן קעגנווארט. מיר האָט פּלוצעם זיך גע-
דאכט, אז אָט-אָט, --- און דער ריז װעט מיך װי
א ליליפּוט אוועקזעצן אף זײַן ברייטער האנט-
פלאך און איך װעל פאר מוירע צאפּלען, װי א
דערשראָקן קינד. אָבער ער האָט אזוי ווארעם
און גוטהארציק געשמייכלט, אז אָנשטאָט שרעק
האָב איך דערפילט א היימישע נאָענטקײַט,
גלײַך מיר װאָלטן זיך געטראָפן דאָרט, אין
דער טיף פון אונדזערע קארפּאטן-בערג, וועלכע
ער האָט באזונגען מיט אזויפיל ליבע, אויס-
דריקנדיק זײַן צוגעבונדנקײַט צו דער ערד פון
זײַן געבוירן.

װאָס רוישט אזוי דער וואלד?
סארא מעכטיק קלינגען!

דאָס קאָסיען די לוקווער יונגען,
און לוקווער שניטערס זינגען!

ס'וואקסט דאָס הארץ אין דער ברוסט,
ס'קומען אוף שטאָלצע טרערן!
ס'וועלן זיך אזוינע ייִדן,

וי די לוקווער ייִדן מערן!

בער האָראָװיץ האָט פארמאָגט א סאך טא-
לאנטן. שטודירט מעדיצין, באהערשט א האלבע
טוץ שפּראכן. נאָר מער פון אלץ איז אים גע-
ווען צום הארצן דיכטונג און מאָלערײַ. שווער
צו זאָגן, אין וועלכע פון די צוויי באגאבונגען
האָט איבערגעווויגן זײַן טאלאנט. און אוב ער
איז באװוּסט געװאָרן װי א דיכטער, איז עס
נאָר דערפאר, -װײַל דער מאָלערײַ האָט ער צו-

7--0

געגעבן א צווייטראנגיקע באדײַטונג, כאָטש גע-
מאָלט זייער א סאך.

בא מיר איז פאראן א פּאָרטרעט פון זישע
װײַנפּער, געצייכנט פון בער האָראָװיץ. איך
קוק זיך אײַן אין די באקאנטע שטריכן פונעם
באװוּסטן ייִדישן דיכטער אין אמעריקע, וועל-
כער האָט אין הארבסט 1927, בייס א רײַזע
קיין ווארשע, פארבראכט א פּאָר טעג אין ווין.

דער פּאָרטרעט איז דורכגעדרונגען מיט
אופריכטיקן ליריזם. יעדער שטריך דעקט אוף
די לײַכטע באועגונגען פונעם קינסטלערס
האנט. און מיר דאכט, אז איך זע דעם אװטאָר
פון דער צייכענונג זיצן אין א ווינקל אין קא-
פע ,צענטראל" מיט זײַן גרויסער צייכן-מאפּע,
גרייט אָנצוּווארפן אפן דערװײַל נאָך ריינעם
בלאט די ערשטע ליניעס. זײַן בליק איז אָנגע-
שטרענגט פארטיפט, נישטערט אין יענע
אומויסשעפּלעכע אטריבוטן פון דער ווירקלעכ-
קײַט, װאָס פּאסט זיך אלץ מער ארײַן מיט אירע
קאָמפּליצירטע פּראָבלעמען אין זײַן מאפּע.

זײַנע בילדער האָט ער קיינמאָל ניט פאר-
ביליקט מיט אויסערלעכער דעקאָראטיװוקײַט,
נאָר שטענדיק געזוכט פּסיכאָלאָגישע פארטי-
פונג, געזוכט די הארמאָניע פון טאָן, לאָגיק און
פארב.

איך ווייס ניט, צי געפינען זיך ערגעץ-װוּ
זײַנע בילדער און צייכענונגען. אויב יאָ, זײַנען
עס איינע פון די בעסטע איליוסטראציעס צו
דער ברויזנדיקער געשיכטע פון יענער צײַט.

אָבער די לופט, מיט וועלכער האָראָװיץ
האָט געאָטעמט, איז געווען פּאָעזיע, איז געווען
,דאָס פײַפל אין די בערג". ער האָט פארמאָגט
אן אויצער מיט לידער וועגן די קארפּאטן. דער
גרעסטער טייל איז שוין געווען פארעפנטלעכט
אין ביכער און זשורנאלן, נאָר האָראָװיץ האָט
זי געלייענט מיט אזא לײַדנשאפטלעכער בא-
גײַסטערונג, גלײַך זיי װאָלטן ערשט אָנגעהויבן
עקזיסטירן אין זײַן פּאָעטישער פאָרשטעלונג.
דערבײַ האָט די דראמאטישע קראפט פון זײַן
פעסטער, מענערישער שטים אונטערגעשטראָכן
די עמאָציע פונעם אװטאָר,

איך האָב ניט איין מאָל באמערקט בא אים
די אייגנשאפט צו ריידן וועגן װערק, אפילע
וועגן אזעלכע, װאָס זײַנען שוין געווען באװוּסט
דעם לייענער, מיט אזא ברען, פּונקט װי ער
װאָלט זיך ערשט געגרייט זיי אָנשרײַבן.

ער האָט אמאָל מיר געזאָגט, אז אלץ װאָס
ער האָט אָפּגעטאָן ביז איצט, איז ניט מער וי
א מער-װייניקער געלונגענער פּרוּוו, אז סווילט
זיך אים אָנהייבן פונדאָסנײַ. פון אָט דער שאָ,
פון אָט דעם ערשטן נאָך ריינעם בלאט פֹּאפּיר..

און געשריבן האָט ער ניט צוליב געלט,
כאָטש ער האָט קעסיידער געליטן נויט. ניט
צוליב רום, נאָר גלאט אזוי געזונגען, װי א
פויגל זינגט אין די בערג, -- פון אינערלעכער
נויטװענדיקײיט,

מיט בער האָראָװיצן איז געווען אָנגענעם
צו פארברענגען. ער איז באשטאנען פון לוי-
טער פרייד. פונקען געלעכטער האָבן געווימלט

אין זײַנע ליכטיקע אויגן און זעלטן פארשוווּנדן.
ער האָט ליב געהאט זיך פרייען מיטן לעבן,
װאָס זײַן שײינקײַט האָט ער באנומען אומעטום.

ארום מיר די װוּנדער-וועלט

און איבער מיר די פלאמען-זון,

און בא מיר אין הארץ די פרייך,
װאָס איך בין דאָ, װאָס איך בין דאָ!

און אלעמען איז געווען פריידיק פון זײַן
פרייד,

האָראָוויץ איז געווען אף אזויפיל אינער-
לעך רײַך, אז פּאָשעטע מענטשלעכע שוואכ-
קײַטן, װי פארצווייפלונג, האָפענונגסלאָזיקײַט,
האָבן אים אויסגעזען פרעמד. כאָטש ער האָט
געהאט אלע סיבעס צו זײַן אי פארצווייפלט,
אי אָן האָפענונג, װי א סאך ייִדישע שרײַבער
פון יענער צײַט,

אים האָט שטענדיק געפעלט רוים. געווען
ענג אין די געוויינלעכע דאלעדאמעס מיט טיר
און פענצטער,

ווער עס האָט ליב גערעגלטע וואסערן,
איך האָב ליב ראשנדיקע בארג-וואסערן,
אומגעבונדן, נישט געקאָװעט,

שווים און געזאנג!

און ער איז טאקע געווען, װי א בארג-טײַך,
פול מיט אומגעהאמעוועטן, אומגעצוימטן אימ-
פּעט. און געטראָגן אין זײַן בלוט די ללַךן-
שאפט צו וואנדערן. װוּ איז ער ניט אויסגעווען?
אין לעמבערג, אין ווילנע, ווארשע און ווין. און
אומעטום זײַנען געבליבן מאמעש לעגענדעס
וועגן אים,

אין קאפע , צענטראל" פלעגט ער ניט
ארײַנקומען, נאָר ארײַנפאלן, שיקנדיק פאָרויס
זײַן גראָוון קאָפּ, און דער אלטער קעלנער האָט
איבערן גאנצן זאל אים הילכיק באגריסט:

-- װילקאָמען, הער דאָקטאָר!

און עס איז מיטאמאָל ליכטיקער געװאָרן
ארום די טישלעך.

-- סערוווּס, בערקאָ!

-- סערוווּס! סערוווּס!

אין זײַנע אויגן האָט געגליט א פריידיקער
שמייכל צו אלע, װאָס האָבן אים פרײַנטלעך
באגריסט. עס איז געווען האָראָװיצס באקאנטער
שמייכל -- זײַן אויסדרוק פון טיפער ליבשאפט
צו מענטשן, פון װעלן דערמוטיקן אפילע
דעמלט, ווען צײַטן זײַנען געווען דערשלאָגע-
נע,

ברעכט די טויטע פארגליווערטע פעלדזן,
װאָס העמען דײַן שטארקן און פריילעכן גאנג.

קימאט צוויי מאָל ייַנגער פון אים, האָב
אייך שטענדיק געפילט זײַן ערנסטע באציונג,
זײַן ווארעמקײַט.

אונדזער לעצטע באגעגעניש, פּונקט װי די
ערשטע, איז פאָרגעקומען אין קאפע ,צענט-
ראל".

באלד נאָכן טראגישן , אנשלוס" איז שי-
טער געװאָרן ארום די טישלעך. עטלעכע בא-

113

זוכער זײַנען געזעסן אויסגעלאָשענע און אומע-
טיק געשוויגן. און עפּעס אן אומרויקע פאר-
שטומטקײַט איז געהאנגען איבערן זאל. אין אָט
דער טיפער, אומהיימלעכער לײדיקײַט האָט זיך
ארומגעדרייט דער אלטער קעלנער, געזוכט מיט
זײַנע שטילע אויגן און ניט געפונען, פאר ווע-
מען צו דערציילן װעגן דעם װוּנדערלעכן
שרײַבער, דעם עסטרײַכישן ייִדן -- פּעטער אל-
טענבערג.

איך און האָראָוויץ זײַנען געזעסן אינצווייי
ען, דערװײַל נאָך געשיצטע דורך די אויסלענ-
דישע פּאספּאָרטן אין קעשענע. ער איז געוען
ניט צום דערקענען. פארקלערט, פארמאָרעשכוי-
רעדיקט, מיט עפּעס א פרעמדן פארבלאָנדזשעטן
בליק אין די אויגן, וועלכע האָבן אלץ נאָך
געברענט מיט דעם זעלבן יונגן ברען.

אף יענער זײַט פענצטער האָבן גרױיע
אָװונט-שאָען ביסלעכװײַז אײַנגעהילט וין, וי
אין דעמערונג. ס'האָט אויסגעזען, װי דער הימל
אליין פּרווט פארשטעלן פאר דער װעלט די
שאנד פונעם צואנציקסטן יאָרהונדערט. נאָר
אפן שטעפאנסידאָם האָבן נאָך געשפּילט עט-
לעכע פארשפּעטיקטע שטראלן און צוגעגעבן
אים א מין דורכזיכטיקע לײַכטקײַט, גלײַך ער
װאָלט באשטאנען ניט פון שטיינער, נאָר פון
פארשיידענער פילפאביקער לופט. זײַנע גלאָקן
האָבן פּײַערלעך געקלונגען, גערופן צום אָװנט-
געבעט, און דער קלאנג האָט זיך אויסגעמישט
מיטן װוילדן געבריל פון צעבושעוועטן האמוין.

-- הויטע געהערט אונדז דויטשלאנד, מאָר-
גען די גאנצע וועלט...

סהאָט זיך געדאכט, װי דאָס לעבן האָט
מיטאמאָל אָנגעװוירן זײַן ווערט, געװאָרן אויס-
געהוילט, ליידיק. האָראָװיץ האָט א קוק געטאָן
אף מיר און שטיל, װוי בא זיך אליין, געפרעגט:

-- צי דען טאקע װעט די וועלט דערלאָזן?

און די װעלט האָט דערלאָזט. די װעלט
האָט געגרייט מינכען, געגרייט דעם בלוטיקן
מארש איבער אונדזער אלטן, גרײַזיגראָװון קאָנ-
טינענט...

מער האָב איך האָראָװיצן ניט געזען.

הארבסט נײַנצן פערציק האָט אין קיעװוער
,שטערן? זיך אָפּגעדרוקט מײַנע א פארצייכע-
נונג וועגן דער נאָרװאָס געשאפענער ייִדישער
שול אין מײַן שטעטל, װוּ איך בין געווען א
לערער.

דורך אָט דער פארצייכענונג האָט האָראָי
וויץ זיך דערװוּסט וועגן מיר און אין א צײַט
ארום אָנגעשריבן א בריוועלע.

ער האָט געװוזינט אין זײַן אלטער ליבער
היים, אין סטאניסלאוו. געווען פאָרזיצער פונעם
געגנטלעכן שרײַבער-פארבאנד.

ער האָט מיר געשריבן, אז ער האָט זיך
אומגעקערט פון קיעוו, װוּ ער האָט געשלאָסן
אן אָפּמאך אף ארויסגעבן זײַנע װערק, און אז
ער פארבעט מיך צו זיך, זײַנע בערג זײַנען ניט
ערגער פון מײַנע. ער האָט מיר צוגעזאָגט

14

װײַזן זײַן מײַדאן, װײַזן דעם אופגעלעבטן פרי-
לינג, כאָטש אפן קאלענדאר איז הארבסטיי

איך האָב אין מײַן ענטפער אים צוגעזאָגט
קומען זומער נײַנצן איין און פערציק, צוגע-
זאָגט, און קיין װאָרט ניט געהאלטן...

די וועלט איז געשטאנען אין פלאמען.

איך דערמאָן זיך בער האָראָװיצס א ליד
,אורלויב". א סוזשעט פון דער ערשטער
וועלט-מילכאָמע, וועלכע זײַן יוגנט-פרײַנט מיי-
לעך ראוויטש האָט אין ,מײַן לעקסיקאָן" אָנגע-
רופן ,איינע פון די שענסטע אין דער ייִדישער
פּאָעזיע". אָט איז די ליד:

האָסט נאָך א קיִעם -- מײַן היים?

אָדער ביסטו שוין אױסגעגלײַכט מיט דער ערד?
װאָגלען אף דײַנע בריקן מענטשן?

קוקן דורך דײַנע ליכטיקע פענצטער פערד:
אוי, האָט אונדז גאָט צעזייט, מײַן מאמע:
און ענדלעך האָבן מיר זיך געטראָפן!

א נאכעס איז צו זײַן צוזאמען.

א פארשלאָגן וועלטל, אן ענגער קאבינעט,
א היים אין דער פרעמד.

ס'איז אָװונט, ס'ברענט א לאָמפּ,

איך ליג אין בעט,

און מײַן מאמע זיצט באם טישל

און נייט באם ליכט.

אף איר טײַער פּאָנעם שפּילט א שײַןיי

זי פּלױידערט: ,הערסט, מײַן זון?",

,ווייסט, מײַן זון?"

נאכעס... שטילע, געבענטשטע פרייד!..

אין דער מינוט

פאלן מעלוכעס,

געשיקן פון קינדער טויכן אין בלוט!

מײַן מאָרגן איז פרעמד! --

די הייליקע הענט מײַן מאמעס

לאטען מיר מײַן העמד...

װער װאָלט געזאָגט, אז דאָס האָט האָראָי
וויץ אָנגעשריבן ניט אין די פערציקער יאָרן,
בייס די וועלט איז אָפּגעגאנגען אין בלוט! נאָר
ליידער זײַנען די פערציקער יאָרן געװוען די
לעצטע אין זײַן לעבן. די לעצטע אויך לוט
דער צאָל פארלעבטע יאָרן (זעקס און פערציק).
ער איז, לוט געוויסע װערסיִעס, אכזאָריעסדיק
פארפּײַניקט געװאָרן פון באנדיטן אין די
ערשטע מילכאָמעיטעג, דערהארגעט געװאָרן בא
זיך אין דער היים, אֹף היימישע וועגן, וועלכע
ער האָט אזוי ראכוועסדיק באזונגעןי.

פליפנדיק א לוסטיקע ליד,

גיי איך ארויס פון מײַן היים

אין פרישן, פראָסטיקן יאנוואר-מאָרגן.
דער װײַטער שליאך,

דער װײַטער שליאך

ליגט ברייט נאָר פאר מיר אָפן..

היי, הא!

איך האָב נאָך פיל צו האָפן!

גלייבן אין האָפּערדיקײַט איז געװען האָי
ראָװיצס דיכטערישער אני-מײַמין. שווער זיך
פאָרשטעלן אים א פארפּײַניקטן צום טויט. ער
איז זיכער געווען ענלעך צו אן אלטן דעמב,
װאָס ברעכט זיך אײַן נאָך א העפטיקן שטורעם,
זײַענדיק גרויסארטיק אפילע אין זײַן פאלן.

10 סעדאנעזאנעזע

פון אָװנט צו אָװנט האָב איך אים גע-
טראָפן צװישן די שטענדיקע זיצערס פון קאפע
,צענטראל", כאָטש קיין שרײַבער איז ער ניט
געווען און מיט קונסט אויך ניט געהאט צו טאָן,
אויב ניט רעכענען די פאָטאָגראפיעס פון שרלי-
בער, װאָס ער פלעגט מאכן און אויסרעטושירן
מיט אזא ליבשאפט, אז יעדער פּאָרטרעט האָט
אויסגעזען װי א קונסטווערק.

זײַן נאָמען געדענק איך ניט מער. נאָר
שטריכן פון זײַן געשטאלט, וי פארנעפּלטע
קאָנטורן, שווימען אוף אין שטראָם פון פאר-
פּלאָנטערטע זיכרוינעס,

וויאזוי האָט ער אויסגעזען?

איך דערמאָן זיך א מאָגער פּאָנעם -- הויט
און ביין, א פארשפּיצטע נאָז, װי בא א מעס, א
קײַלעכדיקער קאָפּ מיט געלע שיטערע האָר און
אויגן, װי ארײַנגעשטעלט אין טיפע גריבער.
אף זײַן שמאָלער קינדערשער פּלײצע האָט ער
געטראָגן א שפּיציקן הויקער. דאָך האָט ער זיך
לײַכט באוועגט אף זײַנע דינע, קורצע פיס.

אָבער פון אָט דעם פארקריפּלטן אויסזען
האָט געשטראָמט א דערהויבענע אײידלקײַט, ער
האָט געצויבערט מיט א געלײַטערטן, ליבלעבן
שמייכל, און א זעלטענע גוטסקײַט האָט ארויס-
געשטראלט פון זײַנע ברוינע אויגן.

און אין א שעפערישער געזעלשאפט האָט
ער זיך ארײַנגעלעבט מיט עפּעס א נאיווער,
אופריכטיקער צוגעלאָזנקײַט.

קיינער האָט ניט געװוּסט פּינקטלעך, װוּ ער
וװווינט און פון װאָס ער לעבט, װײַל די אָרעמע
פּאָר גראָשן, פארדינטע באם פאָטאָגראפירן,
האָבן װײַט ניט געקלעקט אף מעפארנעס זײַן
אפילע זײַן אלט-באָכערישע אלײינקײַט.

ער האָט דעמלט באדארפט זײַן איבער די
דרײַסיק. און עפשער האָט זײַן אויסזען אזוי
אָפּגענארט?

אָ, ייִַדישער קוואזימאָדאָ!

זײַן עסמעראלדע איז ניט געווען קיין צי-
גײַנער-מיידל, אויך ניט פון די פרויען, װאָס
האָבן יעדן אָװנט געבראכט אין קאפע , צענט-
ראל" דעם רייצנדיקן בליץ פון זייערע אויגן.
זײַן עסמעראלדע איז געווען א יונגע דײַטשי-
שע דיכטערן פון ייִדישן אָפּשטאם, וועלכע ער
האָט אינגאנצן איין מאָל געזען, איין מאָל פאָ-
טאָגראפירט און דערנאָך געזוכט אירע טריט
איבער די גאסן פון ווין,

מיט מײַן באקאנטשאפט האָט ער זיך מא-
מעש דערפרייט. עפשער האָט די שכיינישע בו-
קאָװינע אים דערמאָנט זײַן אמאָליקע ייִדישע
היים אין גאליציע, זײַנע קינדער-יאָרן. און עפ-
שער דערפאר, װאָס איך בין געווען נאָך זייער
יונג, און ער האָט דערפילט אין מיר א כאווער,

' געדענק װעגן טױט (לאט).

ער האָט באלד מיר פאָרגעלייגט זיך פאָי
טאָגראפירן. איך אָבער האָב געװוּסט, אז בא-
צאָלן איז נישטאָ בא מיר מיט װאָס, און זיך
העפלעך אָפּגעזאָגט. נאָר ער האָט מײַן אָפּזאָג
אָנגענומען פאר אן אויסרייד און איבער זײַן
מאָגער פּאָנעם איז דורכגעלאָפן א שאָטן פון
באליידיקונג,

אין עטלעכע טעג ארום האָט ער מיר גע-
בראכט צוויי פּאָטאָגראפיעס. איינע אף אונ-
טערצושרײַבן פאר אים, און א צווייטע פאר
מיר.

-- עפשער װעט איר אמאָל מיך דערמאָ-
נען!

דערבײַ זײַנען זײַנע אויגן געווען אָנגע-
גאָסן מיט א צאפּלדיקער פרייד, װי בא א
קינסטלער, װאָס האָט אָקאָרשט פארענדיקט א
געמעל,

מיר האָט עמעצער געזאָגט בעסאָד סוידעס,
אז ער שרײַבט לידער, נאָר האָט זיי קיינמאָל
קיינעם ניט געוויזן.

אין איינעם אן אָװנט האָב איך אים גע-
טראָפן אין קאפע , צענטראל", זיצנדיק אין א
ווינקל איינער אליין. זײַנע לאנגע בלייכע הענט
האָבן זיך פיבערהאפט געקלאמערט ארום זײַנע
שפּיציקע קני, אין די אויגן האָט זיך געוויגט
עפּעס א שנײַדיקער, טרוקענער גלאנץ. און איך
האָב זיך צוגעזעצט און אזוי פאָרזיכטיק גע-
פּרוּװוט אויסנוצן די געלעגנהײט:

-- לייענט עפּעס פון אײַערע לידער!

ער האָט אף מיר געװאָרפן א בליק, גלײַך
ער װאָלט מיך געװאָלט דורכלעכערן, און זיך
צעלאכט מיט א מאָדנע הייזעריק געלעכטער.
געלאכט מיט א ברייט אָפןְ מויל, שטיל און
העפטיק. פּלוצעם אָפּגעהאקט, און זײַנע קינביי-
נער האָבן זיך נאָך מער פארשפּיצט:

רוישט א בוים
נעשאָמע-שטיל. די צײַט פון טרוים.

איצט שפּינט די אײיניקײַט איר ליכט און אירע פארבן
נאָר טיף אין מיר צעװיינט זיך אף א קאָל
די גאנצע שרעק פאר וויאנען און פאר שטארבן.

געלייענט האָט ער אין דער מאניר, וועלכע
עס פארמאָגן פיל דיכטער: פארװאָרפן דעם
קאָפּ אף צוריק און מיט אויגן, געװוענדטע ער-
געץ אין דער װײַט, געשװוּמען אף דער כווא-
ליע פון פּאָעזיע,

-- ס'איז דאָך איציק מאנגער!-- האָב איך
אן אנטוישטער אויסגערופן,

-- איר האָט דאָך געװאָלט לידער.. בא
מיר זײַנען קיין לידער ניטאָ..

איך האָב ארויסגעפילט, אז ער זאָגט ניט
דעם עמעס, נאָר גאָרניט געענטפערט.

ווער האָט געקאָנט זיך פאָרשטעלן, אז אין
געציילטע כאדאָשים װעט קאפע ,צענטראל"

115

דאָס שטילע ווינער אינדזל פאר שרײַבער און
קינסטלער, צעשטערט װערן, עס װעט פאר-
שווינדן די מעגלעכקײַט פון צונויפקומען, פון
טרעפן זיך, און די גרויסע פענצטער אף דער
טאבאָרשטראסע װעלן, וי אױסגעלאָשענע
אויגן, קוקן אף די ווילדע, מעשונעדיקע מארשן
פון א צעבושעװועטן האמוין.

אין איינעם אזא טאָג האָב איך אים בא-
געגנט אין גאס. ער איז געווען שווארץ, וי די
ערד. נאָך מער אוױיסגעמאָגערט געװאָרן. די נאָז
שארפער, און דער הויקער נאָך פארשפּיצטער.

-- נו, װאָס װעט זײַן?

װאָס האָב איך געקענט ענטפערן אף זײַן
פראגע, ווען דער גוירל פון די ווינער ייִדן איז
געווען א געכאסמעטער.

ער האָט דערמאָנט קאפע ,צענטראל" און
געװאָרן אויסגעלאָשן, טרויעריק, מיט א פאר-
װאָגלט קאָל געפרעגט, צי געדענק איך אװראָם
רייזענען:

אָבער, אז מיר ביידע לײַדן,

סײַ די וועלט, סײַ איך אליין.
האָט די וועלט ניט װוּ צו קומען,
און איך האָב ניט װוּ צו גיין...

א ציטער איז מיר' אדורך איבערן לײַב.
זײַענדיק ארומגערינגלט פון עלנט און שרעק,
האָט ער גערופן צוהילף פּאָעזיע. און עס האָט
זיך געפילט, אז דאָס איז די לופט, מיט ועל-
כער ער אָטעמט.

דערװײַל האָט די צײַט מיט בלוטיקע טריט
גערוקט זיך פאָרוֹיס.

ערעוו מײַן פארלאָזן װוין האָב איך אים
צופעליק דערזען בא דער נאָרדיבאן. ער האָט
געװווינט ערגעץ אין יענעם ראיאָן. צי האָט ער
זיך דערפרייט מיט דער באגעגעניש! מיר האָט
זיך אויסגעוויזן, אז ער איז אפילע אונטערגע-
שפּרונגען אף זײַנע דינע, קורצע פיס.

-- גאָט אליין האָט אײַך צוגעשיקט!

ער האָט מיך אָנגענומען פארן אָרעם, און
איך האָב דערפילט דאָס האסטיקע קלאפּן פון
זײַן הארץ,

א שיקער איז פארבײַגעגאנגען, אויסגע-
גלאָצט אף אונדז א פּאָר פארגאָסענע קרומע
אויגן און אויסגערופן אף א קאָל:

-- שעביקע אָסטײיודן!

מיר האָבן פארקערעוועט צום פּראטער.

עס איז געװען א שטילער װאָכעדיקער
פארנאכט. אין דער לײידיקײַט פון פּארק האָבן
איינציקע סילועטן געפּינטלט אין די אלייען.
מיר האָבן זיך צוגעזעצט. און דעמלט איז גע-
שען דאָס אומדערווארטסטע.

-- איר האָט געװאָלט מײַנע לידער?. אָט
האָט איר זיי... עפשער װעט איר זיי קענען
אויסנוצן... איך -- שוין זיכער ניט.

ער האָט ארויסגעשלעפּט פון דער בוזעם-
קעשענע א געדיכט באשריבן העפט.

ס'איז געווען א שווערע רעגע.

זײַנע גוטע ברוינע אויגן האָבן זיך אָפּי
געשטעלט אף מיר מיט א טריבער פײַכטקײַט,

116

וי נאָך א געוויין. און אין דער טיפער אויסגע-
לאָשנקײַט זייערער האָט דאָך געגליט א פּײַערל,
זיך געמינעט צװוישן שווארץ און גרין, װי די
אויגן זײַנע װאָלטן געשלונגען די פרילינגדיקע
גרינקײַט. געשלונגען, געשלונגען...

ער האָט געװאָרפן נאָך עטלעכע צעבראָ-
כענע װוערטער. א טיפן זיפץ געטאָן, װי עס
װאָלט אים שװוער געווען זיך צו שיידן מיט די
שלאָפּלאָזע נעמט אין זײַן קליין בוידעם-שטיבל.
און איך האָב געפילט זײַן ווייטעק...

עס האָט אָנגעהױבן דעמערן.

א קיל ווינקל האָט א צי געטאָן פון דעם
דונײַ, װאָס האָט ברייט געטראָגן זײַנע וואסערן,
און איבערן פּראטער האָט זיך אוועקגעשטעלט
א גרויסע געלע לעװאָנע,

מע האָט ניט געטאָרט זיך לענגער פאר-
האלטן. די װוינער דעמערונג איז געווען א ניט
זיכערע אפילע פאר ייִדן מיט אויסלענדישע
פּעסער אין קעשענע. און מיר האָבן זיך גע"
זעגנט...

א גאנצע נאכט האָב איך דערנאָך געליי-
ענט זײַנע לידער, געשריבענע מיט א דריבנעם
אויסגעטאָקטן קסאוו. איך האָב דערזען א דיכ-
טער מיט עכטן, אופריכטיקן צאר. א דיכטער,
װאָס האָט דערפילט דעם אָנהייב פונעם גרויסן
ייִדישן כורבן, ער האָט ניט געיאָמערט, ניט
געװויינט, ער האָט טיף געטרויערט,

אין א צײַט ארום האָב איך זיך דערװוּסט
פון א ייִדן אין פּראָג, א באװוּסטן מעצענאט,
וועלכער האָט געװאָלט ארויסגעבן די לידער,
אז צו אים איז געקומען א יונגע דײַטשישע
דיכטערן, װאָס האָט זיך ארויסגעראטעוועט פו"
נעם ווינער געהענעם און אים דערציילט א
הימלשרײַענדיקע געשיכטע.

...װען עס האָט זיך אָנגעהויבן אין ווין די
ערשטע אויסזידלונג פון ייִדן, האָט זיך אין א
מאָרג, אין א לײידיקן קאסטן, אויסבאהאלטן
אירער א באקאנטער. מע האָט אים געפונען אין
א פארטאָג, פארזונקען אין א טיפן פארכא-
לעשטן שלאָף, און עסעסאָווצעס האָבן געהייסן
אים באגראָבן א לעבעדיקן...

באם ייִדן האָבן געציטערט די ליפּן בעשאס
ער האָט עס דערציילט. בא מיר האָט אויך דאָס
הארץ געוויינט. איך האָב ניט געצווייפלט, אז
דאָס גייט א רייד וועגן מײַן באקאנטן. און מיר
האָט זיך אויסגעוויזן, װי פון ערגעץ װײַט-יװײַט
דערגייט צו מיר זײַן געראנגל מיטן טויט, און
מיר איז געקומען אפן זינען:

נאָר טיף אין מיר צעוויינט זיך אף א קאָל
די גאנצע שרעק פאר ויאנען און פאר שטארבןיי

אינגיכן האָט אויך פּראָג געטיילט דעם גוירל
פון ווין. און איניינעם מיט טויזנטער, טויזנטער
קאָרבאָנעס זײַנען אויך פארגאזט געװאָרן דער
פּראָגער ייִד און די יונגע דײַטשישע דיכטערן,
און אוואדע אויך דאָס העפטל לידער..

,עפשער וועט איר אמאָל מיך דערמאָנען!"

לייג איך מיט א פארשפּעטיקונג, װי א
שטיין, אוועק די ווערטער אף דײַן אומבאװװוּסטן
קייווער, פרײַנט פון מײַנע יוגנטיאָרן. לייג

אוועק װי א פּאָשעטן שטיין, א פארזונקענעם
ביז אין דער העלפט אין זאמד פון פארגעסנ-
הליט..,

און דער דונײַ טראָגט ברייט זײַנע בלויע
וואסערן, װי ער האָט זיי געטראָגן מיט יאָרן,
יאָרן צוריק...

א פרעמרער

ווין.

מארט, נײַנצן אכט און דרײַסיק,

אין איינעם פון יענע טרויעריקע אנשלוס-
טעג, װאָס קיינער דערמאָנט זיך ניט אין זיי,
אָן דעם, אז דער שטראָם פון בלוט זאָל ניט
נעמען האסטיק שלאָגן אין די אָדערן, אין א
נאָכמיטיק איז אף דער רועפּ-גאס, א באווינ-
טער פון קימאט לויטער ייִדן, געווען אזוי שטיל,
אז א פרעמדן האָט זיך געקאָנט אויסװיזן--
אין דער גאס איז קיין איין לעבעדיק וועזן ניט
פאראן. א טויטע שטילקײַט. און נאָר פון דער
שכיינישער נאָרדיבאן האָבן זיך ארײַנגעריסן
די סיגנאלן פון אָנקומענדיקע צוגן.

איך בין געזעסן בא זיך אין צימער, אָפּי
געשניטן פון דער װעלט, װײַל עס איז ניט
מעגלעך געווען צו װײַזן זיך אין גאס. די אידי-
ליע פון קאפע , צענטראל", װאָס האָט אזוי גע-
קישעפט אין פארלויף פון צענדליקער אאָרן,
איז מער ניט געווען.

איך בין געזעסן דעם קאָפּ ארײַנגעגראָבן
טיף אין די אקסלען, גאָרניט געװאָלט מער זען,
הערן... די צײַטונג, װאָס איך האָב געהאלטן
פֿאר זיך, האָב איך ניט געלייענט, נאָר בלינד
געקוקט אף די שפּאלטן, פון וװעלכע סהאָט
אראָפּגעשריגן ווילדער, אומגעצוימטער מענטשן-
האס. פּלוצעם איז מײַן בליק, אזוי פון זיך
אליין, געפאלן אף א קורצער געריכטס-כראָניק,
כ'האָב עטלעכע מאָל זי איבערגעלייענט, גלײַך
איך װאָלט מײַנע אייגענע אויגן ניט געגלייבט.
איך האָב גענומען לייענען אף א קאָל, פּונקט
וי אינעם אָפּקלאנג פון די װוערטער האָב איך
באדארפט ארויסהערן דעם , עמעס?" פון די שו-
רעס:

,דער בערלינער ייד היינריך שניידער איז
וועגן ראסנשענדונג פארורטיילט געװאָרן אף
פינף יאָר צוכטהויז".

כ'האָב אים געקענט. און אויך די פרוי, פאר
וועלכער ער האָט באדארפט אָפּקומען אזא הויי
כע שטראָף, האָב איך געקענט. עפשער דערפאר
טאקע האָבן די ווערטער געקלונגען אזוי אומ-
געהייער פאלש, פאלש...

היינריך שניידער האָט געװווינט אין צוואנ-
ציקסטן באצירק, אין אן עק גאס, װאָס פירט
דורך א שמאָלן וועג צו דעם דונײַ.

די גאס -- צוויי רייען אײינשטאָקיקע, אלטע
הײַזער מיט קרומע וענט, װאָס שפּארן זיך אָן

איינס אין דעם אנדערן. בלויז גאנצפרי ווארפט
די זון אהין א בליק, דערנאָך באהאלט זי זיך
אונטער די דעכער, װי זי װאָלט זיך ניט גע-
װאָלט אויסמישן מיטן שמוץ פון דער גאס. די
לופט איז דאָרט שטענדיק א שװוערע און דורכ-
געפוילטע, וי אין אן אלטן ברונעם.

עלנטע, פארווילדעוועטע, הונגעריקע קינ-
דער, קינדער, װאָס געהערן קיינעם ניט, טרײַבן
זיך ארום פון אופגאנג ביז שפּעט באנאכט אין
אָט דער דורכגעפוילטער גאסן-לופט, װאָס ציט
פרי ארוף זשאווער אף זייערע קעלכלעך און
באדעקט זייערע פּענעמלעך מיט שקראָפּל...

דורך דער גאס פירט דער װעג צו צויי
טעקסטיל-פאבריקן און א גרויסער בלעךיפאב-
ריק. יעדן פארטאָג, ווען איבער אנדערע שטאָט-
טיילן ליגט נאָך דער פרימאָרגן, הייבט זיך שוין
דאָ אָן דאָס ראשיקע לעבן. ארבעטער שיטן זיך
ארויס פון די הײַזער, און אף די ראָגן שטייען
אלטע הענדלערקעס מיט קוישן בייגל און פריש
געבראָטענע קארטאָפל.

דאָס גרויסע, זייער אלטע הז נומען 11
האָט צוליב זײַן הייך זיך ארויסגעזען פון אלע
איבעריקע הײַזער מיט קרומע וענט, וי זי
װאָלטן זיך גרייטן הײַנט-מאָרגן אײַנצופאלן.
פון די צוויי רייען פענצטער האָט אפילע איינס
ניט פארמאָגט קיין גלײַכמעסיקע פאָרם, און די
שויבן האָבן געהאט די זעלבע גרוי-פארשטויב-
טע פארב, װאָס די גאס,

שניידער האָט געװווינט אפן ערשטן שטאָק,
הילצערנע טרעפּ האָבן געפירט צו זײַן קליינער
צווייצימערדיקער ווינונג. ער איז געווען א
שלאָסער אין דער בלעך-פאבריק, געארבעט
שווער אף צו דערנערן זיך און זײַן װײַב, א
זייער יונגע און זייער שיינע פרוי פון מיטעלן
װוּקס, מיט א פּאָר בלאָנדע צעפּ און גוטע מיל-
דע אויגן, װאָס האָבן שטענדיק ליבלעך גע"
שמייכלט,

זיי האָבן ביידע געלעבט באשיידן, אָפּנע-
זונדערט פון אנדערע, און דאָס האָט אוועקגע-
שטעלט א וואנט צװוישן שניידערן און די שכיי-
נים. אָפט, געוויינלעך אין די זונטיקן, וען
שניידער מיט זײַן פרוי זײַנען ניט געווען אין
דער היים, פלעגן די שכיינים זיך באגעגענען,
און יעדער האָט אף זײַן אויפן געפּרוּווט דער-
קלערן, װער און פונוואנען די שניידערס זײַי
נען. דאָס שטילע צוריקגעצויגענע לעבן פון די

117

שניידערס האָט גערייצט דעם נײַגער פון די
מיטבאוווינער, באזונדערס פרוי שניידער, וועל-
כע האָט אויסגעזען צו זײַן ניט קיין ייִדישע.

איידער מיר האָבן זיך נאָענט באקאנט,
האָב איך שניידערן געטראָפן צוויי מאָל. דאָס
ערשטע מאָל אין קאפע ,צענטראל", װוּ ער איז
געזעסן מיט זײַן פרוי אין א װוינקל און גע-
טרונקען זײַן , שווארצן". לויטן שארפן פּראָפיל
און די שווארצע צעשויבערטע האָר האָט ער
געמאכט אן אײַנדרוק פון א דיכטער אָדער א
קינסטלער, און איך האָב געטראכט, אז ער גע-
הער זיכער צו דער , באָהעמישער וועלט", און
די יונגע פרוי לעבן אים, אן אױסגעשפּראָכענע
דײַטשע גרעטכען, איז מיסטאמע איינע פון יענע
פרויען, וועמען עס איז ענג אין די פינקלענדי-
קע קאפע מיט דער אײראָפּעישער פאריסנקײַט,
און זיי קומען דעריבער אהער פארברענגען די
אָװונטן, קומען מיט זייער גראציע, טעמפּערא-
מענט און יונגער פארליבטקלַט.

דאָס צווייטע מאָל האָב איך אין הארב-
סטיקן פארנאכט אים צופעליק באגעגנט אין
ווינער ,שטאדט-פּארק". ער איז געזעסן אף א
באנק און געקוקט אין דער טיף פונעם גאָרטן.
ס'האָט אויסגעזען, װי ער ציילט די בלעטער
װאָס פאלן פון די ביימער.

מיר האָבן זיך דעמלט באקאנט.

איך דערמאָן זיך, אז ער האָט, דערזעענ-
דיק מיך, זיך ברייט צעשמייכלט, װי ער װאָלט
דערזען אן אלטן באקאנטן, און מיט א קלינ-
גענדיקן, פײַנעם דײַטשישן אקצענט געפרעגט:

-- וויר האבען זיך געטראָפן אין קאפע
,צענטראל", ניכט וואהר?

ער האָט זיך אָפּגערוקט, געמאכט מיר
פּלאץ, העפלעך געבעטן זיך זעצן לעבן אים
און מיט שארפע בליקן מיך א װײַלע באטראכט.

-- איר זענט עפשער א פרעמדער דאָ?--
ער האָט אזוי פילדײַטיק און גיך א פרעג גע-
טאָן, אז איך האָב ניט באוויזן צו ענטפערן.--
די פרעמדקײַט צייכנט זיך אזוי בוילעט אפן
אויסזען פון א מענטשן!

מיר האָט זיך געדאכט, אז זײַן טאָן איז
פול מיט טרויער, און אז זײַנע אויגן זײַנען פאר-
טונקלט געװאָרן, װי ער װאָלט זיך מיטאמאָל
אָן עפּעס שווערס דערמאָנט.

-- איר האָט געטראָפן, איך בין ניט קיין
ווינער,

זײַן פּאָנעם האָט א ריר געטאָן א בלייכער,
אופגערעגטער שמייכל.

-- איך בין אויך א פרעמדער... ערשט פיר
יאָר װווין איך דאָ מיט מײַן פרוי..

-- און פריער? -- האָב איך א פרעג געטאָן
גלאט אזוי, אָן שום נײַגער.

-- פריִער...

זײַן פּאָנעם האָט זיך פארביטן, געװאָרן
אש-גרוי, די אויגן האָבן נאָך מער אָנגעהויבן
טונקלען.

איבערן פּארק איז געהאנגען א פײַכטע
שטילקײַט. די ביימער האָבן ביסלעכװַז גע-
װאָרפן פון זיך די זומעריקליידונג. א קיל

118

הארבסטיק וינטל האָט אונטערגעברומט א
ניגן. פון א זײַטיקער אליי איז ארויסגעגעקו-
מען א פּאָרל און פארבויגן אין א צוייטער
אליי, אזוי לײַכט און שטיל אז ס'האָט אויסגע-
זען, װי א שאָטן װאָלט זיך אריבערגעפירט פון
איין אָרט אפן אנדערן. א הונט איז פארבײַגע-
לאָפן, פּלוצעם זיך אומגעקערט און ארויסגע-
שטעלט אף אונדז א פּאָר גרויסע דערשראָקענע
אויגן, דערנאָך װײַטער געלאָפן.

היינריך שניידער האָט פארייכערט א
סיגארעט און נאָכגעקוקט די קנוילן רויך, װאָס
זײַנען זיך צעגאנגען אין דער לופט. ער איז
געווען פארזונקען איז טראכטן. ס'האָט אויסגע-
זען, װי ער לייגט צונויף זײַנע געדאנקען. א
פּאָר מינוט זײַנען פארגאנגען אין טיפן שטיל-
שװײַגן. ענדלעך האָט ער אָנגעהויבן. קוידעם
שטיל, דערנאָך איז זײַן קאָל געװאָרן פעסטער,
דײַטלעכער:

-- איך בין נאָך קיין גאנצע דרײַסיק ניט
אלט געווען, ווען איך בין אף זומער-וואקאנסן
געפאָרן קיין שװועדן. ס'איז געװוען א שטילער
פרימאָרגן. דער יאם איז געווען רויק, נאָר פון
מאָל צו מאָל האָט דער ווינט דורכגעװאָרפן א
כוואליע. איך בין געזעסן אפן דעק פון דער
שיף און ארײַנגעקוקט אין א צײַטונג. פּלוצעם,
מיט לײַכטע טריט, װי דער יאם-װוינט װאָלט
זיך נאָרװאָס פארטראָגן אהער, איז זי פארבלי-
געגאנגען. איך האָב דערפילט אירע לײַכטע
טריט, דעם פלאטער פון איר קלייד. ס'איז גע-
ווען א זייער יונגע שײנהײַט, אזוי פון א יאָר
צוואנציק, מיט לאנגע בלאָנדע האָר, צעלאָזט
איבער די אקסלען. וי מיט גאָלד פארוועבט
האָבן זיי אויסגעזען אקעגן דער זון. פון אירע
אויגן, בלויע, װי די פארב פונעם יאם, האָט
ארויסגעשטראלט א צארטע ליכטיקײַט. קיינ-
מאָל האָב איך ניט געזען, אױגן זאָלן אווי
שטראלן. װי בלומען האָבן זיי אויסגעזען..
ס'האָט זיך מיר געדאכט, זי אין נאָרװאָס
ארויסגעשפּרונגען פון עפּעס א נאָרדיש מײַ-
סעלע.

יעדער זשעסט אירער, יעדע באװעגונג
האָט זיך אָפּגערופן אין מײַן געמיט מיט א
לעבעדיקן אײַנדרוק. און די פּלוצעמדיקע בא-
געגעניש האָט געזוכט א טיקן, א נאָמען..

זי האָט, אפּאָנעם, באמערקט מײַן צעמי-
שונג, ארויסגעלייענט מײַנע באהאלטענע גע-
דאנקען ---און מיר האָבן זיך לײַכט באקאנט,
געפאָרן א פּאָר טעג צוזאמען, און אין א קליי-
נעם האפן איז זי ארויסגעשטיגן. עס איז גע-
בליבן, אז מיר טרעפן זיך אפן אנדערן טאָג אין
שטאָקהאָלם.

דעם גאנצן שװעדישן צאָפן זײַנען מיר
אויסגעפאָרן. די שענסטע ערטער באזוכט און
דערנאָך איניינעם זיך אומגעקערט קיין בערלין.

איך האָב דעמלט שטודירט גערמאניסטיק
אין בערלינער אוניווערסיטעט, און זי האָט
דורכגעמאכט א קורס פון צושנײַדן. צװישן
פרייד און האָפענונג איז געװוען ארבעט, איך
האָב ניט בלויז שטודירט, נאָר אויך געארבעט

אין אן אײַזױגיסערײַ. איך בין געווען פון אן
אָרעמער ייִדישער היים אין פּױלן און אליין
באדארפט זיך אויסהאלטן,

עס זײַנען אוועק װאָכן און כאדאָשים. די
יונגע שטורמישע פרייד איז פארביטן געװאָרן
אף אומעט. אין הארצן האָט זיך באזעצט א
צווייפל און א מוירע, װײַל איר פאָטער, א
דײַטש מיט א פארסאמטער נעשאָמע, װאָלט
ניט דערלאָזט, אז זײַן רייןיראסישע טאָכטער
זאָל נעמען עפּעס א פארשאָלטענעם ייִדן. ס'איז
געבליבן, מיר זאָלן אָפּווארטן א בעסערע צײַט.

און די צײַט איז געקומעף!

עס איז געווען דאָס יאָר דרײַ און דרײַסיק...

איך בין אלס פרעמדער באלד פארנומען
געװאָרן אין א קאָנצלאגער. און די צײַט האָט
גענומען זיך ציֶען אָן א כעזשבן. ס'האָט אויס-
געזען, אז שוין דאָ װעט זיך ענדיקן מײַן לעבן..
פון קיינעם האָב איך גאָרניט געהערט, אויך
ניט פון איר. פארװאָס שװײַגט זי! צי האָט זי
עפשער אויך געטרונקען פון יענעם סאם, װאָס
האָט זיך צעגאָסן איבער דײַטשלאנד?.. אזוי
פלעג איך אָפּטמאָל טראכטן און אין אזעלכע
מינוטן פארשילטן אלץ אין דער ועלט, רופן
דעם טויט אף זיך. נאָר צומאָל, ווען דער אָװנט
האָט ארײַנגעקוקט דורכן פארגראטעועטן
פענצטער, פלעגט זי װי אף א בריק פון לע-
װאָנעישטראלן קומען צו מיר מיט א ליכטיקן
שמייכל. עס איז געווען מײַן כאָלעם, דער ניגן
פון מײַן נעשאָמע...

ביז אין איינעם אן אָװנט האָט דער כאָלעם
מיט װאָר זיך צונויפגעגאָסן! איך בין געווען
אין הויף פון לאגער, פּלוצעם האָט עמעצער
דורך א שפּאלט פון פּארקן ארײַנגעשוקעט:

-- היינריך!

כ'האָב דערזען א טייל פון א בלייך פּאָנעם
און אויגן. זי איז עס געװוען!

-- גיך, -- האָט זי שטיל אויסגערופן --
גיך!.. כ'האָב אלץ צוגעגרייט, קום!

דעמלט האָט מען נאָך געקאָנט אויסקויפן..
און נאָך איידער ס'איז טאָג געװאָרן, זײַנען מיר
שוין געזעסן אין צוג, װאָס האָט געפירט קיין
ווין...

ער האָט אף א רעגע איבערגעריסן זײַן
דערציילונג, זיך פארטראכט, און די אויגן האָבן
געבלאָנדזשעט צװוישן די ביימער,

/

-- פון דעמלט אָן זײַנען פיר יאָר פארבלי.
פיר יאָר, אז מיר ווינען אין ווין און קיינער
קען אונדז ניט... מיר וווינען מיט שכיינים אין
איין הויז, און קיינער וייסט ניט, ער מיר
זײַנען... פרעמדע, און אלץ...

ער איז אנשויגן געװאָרן, אָפּשטעלנדיק
זײַנע בליקן אף מיר.

א ווינטל איז דורכגעלאָפן צװישן די ביי-
מער, צארט א גלעט געטאָן די געלע בלעטער
און זיך צוריק אומגעקערט אין זײַן רויַקער
באהעלטעניש.

מיר זײַנען ארויסגעגאנגען פון פּארק.

ווין האָט געבלענדט מיט טויזנטער אויגן.
אװטאָמאָבילן און טראמװײַען זײַנען געלאָפן
אין מעשונעדיקער אײַלעניש, אָנגעפילט די
גאסן מיט גערודער. ערגעץ װײַט האָבן גע-
שריִען סירענעס פון פאבריקן און פון אָפּגײיענ-
דיקע שיפן אפן דונײַ-טײַך,

נאָענט לעבן אונדז איז פארבײַגעפאָרן א
לאסט-װאָגן, געפּאקט מיט אלט מעבל. א קינד
איז געזעסן פֿון אויבן און מיט פריילעכע בליקן
געכאפּט די גאס, װאָס האָט אים אויסגעזען נײי,
א בעטלערקע איז צוגעגאנגען. זי האָט אויסגע-
שטרעקט א דארע מיט בלויע אָדערן איבערגע-
פלאָכטענע האנט און מיט א געזשאווערט קאָל
געבעטן:

-- שענקט עפּעס, גוטע הערן!

פּלוצעם האָט זי זיך צעלאכט:

-- כי, ס'איז קאלט געװאָרן, און איך האָב
ניט קיין נאכטלעגער... נעכטן געשלאָפן אונטער
דער נאָרדיבאן-בריק, האָט מיך די פּאָליצײי פון
דאָרט פארטריבן.

מיר האָבן איר דערלאנגט צו גראָשנס. זי
האָט זיי צוגעטראָגן צו אירע אלטע אויגן, בא-
טראכט פון ביידע זײַטן און, דאנקענדיק, אוועק-
געגאנגען.

פּאמעלעך, שריט בא שריט, האָבן מיר זיך
אראָפּגעלאָזט דורך דעם , שטובן-רינג?. באם דו-
נײַיקאנאל זיך אָפּגעשטעלט, און היינריך שניי-
דער האָט מיר דערלאנגט זײַן האנט, זיך גע-
זעגנט מיט מיר. איך בין נאָך געשטאנען א
װײַלע און נאָכגעקוקט, װוי ער וװערט פאר-
שװוּנדן צװישן די מענטשן, צװישן וועלכע ער
האָט געלעבט װי א פרעמדער..

ארן װערגעליס

ביבליאָגראפיע
פראגן פון קונסט

ווו

לִ
|

יטֶעראטור-קריטיק

דער דעמב האָט אים פארשמעקט מיט זײַנע װאָרצלען

(צו לייב קװיטקאָס 90-טן געבורטסטאָג) -

קוויטקאָ פלעגט אין זײַנע ביכער קײינמאָל
ניט פארצייכענען די צײַט, װען ער האָט גע-
שאפן די װערק. דעם כראָנאָלאָגישן סיידער
האָבן שוין אײַנגעשטעלט, אין די אויסגאבעס,
װאָס זײַנען ארויס נאָך זײַן טויט, אנדערע
מענטשן, אָפטער פון אלץ מישפּאָכע-נאָענטע.
יעדנפאלס, וי עס זאָל ניט זײַן, איז ריכטיק צו
זאָגן, אז די ליטעראטור ווייסט ניט פון אזעל-
כע קװיטקאָס לידער, װאָס זײַנען אָנגעשריבן
געװאָרן ביז דעם 1916 יאָר. ס'איז א פאקט פון
דער ליטעראטור-געשיכטע, אז ווען מיט דאָוויד
בערגעלסאָנס הילף איז אין קיעװו דערשינען
זײַן ערשט ביכעלע (,לידעלאך", 1918) און
ווען גלײַך נאָך דעם, אין זעלבן יאָר, איז ארויס
זײַן זאמלונג ,טריט? און ס'האָט זיך, וי אן
אומגעריכטער, אויסערגעוויינלעך בלענדיקער
און שארפער בליץ באוויזן אין א צײַטונגס-
פּובליקאציע זײַן פּאָעמע , אין רויטן שטורעם",
איז ער שוין אלט געווען אכט און צוואנציק
יאָר, און מע האָט אים אָן שום מעניעס
פארעכנט צו דער גרופּע נײַע ייַדישע שריפט-
שטעלער, צו דער , קיעווער גרופּע", װאָס האָט
אָנגעהױבן א פּרינציפּיעל אנדערשדיקע עפּאָכע
אין דער ייִדישער ליטעראטור, און ניט אלעמען
איז אײַנגעפאלן צו פעסטשטעלן, אין װאָסער
פאָרגייענדיק יאָר ס'זײַנען געשריבן געװאָרן
די לידער, וועלכע עס פארעפנטלעכן אירע קאָ-
ריפייען.

ס'האָט זיך יאָ פארהיט אין זיקאָרן פונעם
לייענענדיקן פּובליקום א ליד , ביקלעך", װאָס
אינעם בוך ילייב קװיטקאָ. געקליקבענע
ווערק", וועלכן דער פארלאג , סאָװועטסקי פּײ
סאטעל" האָט ארויסגעגעבן אין 1967, איז זי
דאטירט מיטן 1916 יאָר, און טאקע די דאָזיקע
ליד איז, מעגלעך, יענע, מיט װעלכער דער
רויער, נאטוריגעזונטער, גוטהארציקער באָכער
פונעם דאָרף האָלאָסקאָוו אף אוקראינע האָט זיך
אראָפּגעיאװעט קיין אומאן, דערנאָך קיין קיעוו.
אין דער אױסגעשפּראָכענער מאניר פון א

120

פאָלקס-ליד װוערט ארויסגעבראכט דער ניט צו-
געפּוצטער מיט אינטעלעקטועלע גריבלענישן
צוצלונגס-געפיל צווישן פרוי און מאנצבל אינעם
,ביקליעלטער". ,זי האָט געפּאשעט אירע ביק-
לעך און זיך יאשטשערקעס געפאנגען, און די
ביקלעך, אוי די ביקלעך, זײַנען ערגעץ-װוּ
פארגאנגען. גייט איר נאָך דער ווילדער יאָסקע
אין די אזעסדיקע ברויטן..." יאָסקע זאָגט איר
ניט צו קיין גאָלדענע בערג, נאָר ---,איך װעל
געבן טויזנט ביקלעך"..

דער דאָזיקער פּראָסט-פאָלקישער נוסעך
צו אויסדריקן זיך איז געווען אזוי אָרגאניש

אט

פאר קװיטקאָס נאטור, אז אף װײַטער וװוערט
ער ניט אױיסגעװעפּט אין מעשעך פון די הע-
כער דרײַסיק יאָר שעפּערישקײַט פון אָט דעם,
מיין איך,. סאמע ערדיש-פארװאָרצלטן ייִדישן
דיכטער פון דער נײַער צײַט.

פאראן פארשיידענע מינים באהעפטונג
מיטן פאָלקס-לעבן. איין שריפטשטעלער קומט
אליין פון די טיפענישן פונעם פאָלק און
ברענגט ארויס פון דאָרט לעקסיק, שטייגער-
וויסן. אן אנדערער ,לאָזט זיך ארײַן" אין דעם
לעבן פונעם פאָלק, נעמט פון דאָרט מאטעריאל
פאר זײַנע שילדערונגען, העלפט דעם פאָלק צו
באזיניקן און דערלייזן פּראָבלעמען. קװיטקאָ
און זײַנע װערק האָבן פארקערפּערט אין זיך
ביידע אויפאנים פון אײַנגעבױרנקײַט אין דעם
איקער-באָדן. אָבער פארװאָרצלט זיך, געטאפּט
די טיפקײַט מיט די כושים -- דאָס האָט ער גע-
טאָן מאמעש אף א מוטערשן אויפן, --געפו-
רעמט זײַן וועלט-דערקענטשאפט און וועלט-
באנעם דורך באהעפטונג מיטן קינד אין זײַן
קינדער-שאפונג, װאָס האָט זיך אָנגעהויבן אויך
אין יאָר 1916 און געדויערט אין מעשעך פון
דרײַ-פיר און דרײַסיק פרוכטבארע יאָר.

די קינדער-ליד האָט אים געהאָלפן צו פאר-
היטן אומיטלבארקײַט באם אופאסן די וועלט.
אויך זײַן לאָשן האָטס געהאט די פּראָבע פונעם
קינד, װאָס גיט ניט צו די ווערטער קיין גע-
קינצלטקײַט.

ס'איז געװאָרן שוין א ליטעראטור-פאָר-
שערישער שטאמפּ: ווען עס גייט א רייד וועגן
דעם יונגן קװיטקאָ, הערט זיך אָפטער פון אלץ
דאָס װאָרט , האמוין", , האמוינישע דיכטונג"..
אָבער װאָס איז האמוין, אויב ניט פאָלק, און
מיט װאָס גיסט זיך צונויף אין גוירלדיקן 1917
יאָר דאָס פאָלק, אויב ניט מיט דער רעװאָליו-
ציע?

אינעם פריען נאָכאָקטיאבער-פּעריאָד פון
דער ייִדישער דיכטונג איז דער גרונט-מאָטיוו
פון דער צײַט געווען אויסגעדריקט אין שווארצ-
מאנס רוף , אף גיך צום פערד", פּונקט וי אין
קולבאקס ;לאָמיר גיין, לאָמיר גיין, לאָמיר דאָ
איבערלאָזן די שוואכע" און אין האָפשטיינס
,פּראָצעסיע". קוויטקאָן האָט זיך אײַנגעגעבן
שוין דעמלט צו פארפיקסירן גופע דעם טראָט
פון די אופגעוואכטע ייִדישׁע האָרעפּאשנע
מאסן, באזונדערס פון דער יוגנט, אין דער רע-
װאָליוציע. װוי געזאָגט, האָט ער זײַן ערשטע --
אויסער ,לידעלאך"-זאמלונג אָנגערופן מיטן
נאָמען , טריט",

עס איז א טאָעס צו מיינען, אז אין דער
אָקטיאבער-רעװאָליוציע האָבן אין איין פולקום
באזיניקטער ריכטונג מארשירט אױסגעגלײַכטע
מאכנעס מיט געמאָסטענע, פאַרויסבאשטימטע,
פעסטע, ריטמישע טריט. ניין, די טריט פון
מוירדים זײַנען געווען ניט אלע מאָל פעסטע
און ניט יעדעס מאָל קלאָרע. דער רוקן פון דער
ערד האָט זיך געבראָכן פון זייער טופּענדיקער
שװערקײַט. פארשיידענע מענטשן-שיכטן, דער-

װײַטערטע צװוישן זיך לאנד-קאנטן, קאָלערלײ
לעשוינעס האָבן געשטורעמט און געשאָלטן,
אופגערופן און אָפּגעלײקנט. אף דער גאס האָבן
זיך ארויסגעריסן סאָציאלע שטראָמען, פאר-
שטאָפּטע מיט שטוב-שטייגער, מיט אלטע גע-
װװינהײַטן און אופגעקומענע איבעראנאכט ני-
קײַטן. ס'איז געװען אן איבערקערעניש--
0מ460680 -- װי עס רעדט זיך אין אָפי-
ציעלירוסישע מעקוירים. באלד נאָך דער אי"
בערקערעניש װעט זיך צעפלאקערן א בירגער-
קריג, בייס וועלכן עס װעלן זיך קריגן קלאסן
און צײַטן, קינדער און טאטעס, ארמייען און
לענדער.

ס'איז גענוג א בלעטער צו טאָן דאָס ביכעלע
,טריט", די פּאָעמע , אין רויטן שטורעם", קעדיי
זיך איבערצײַגן, אז לייב קוויטקאָ האָט דיכ-
טעריש פארקערפּערט די טריט אין דער רע-
װאָליוציע-איבערקערעניש, װאָס עס האָט
אָקאָרשט געשטעלט דאָס ייִדישע האמוינישע
שטעטל. אליין קװויטקאָס שורע, זײַן בונטארי-
שער נוסעך איז געווען אן איבערקערעניש אין
דער דעמלטיקער ייִדישער דיכטונג. אין ווויל-
קלאנג פונעם צארטן פערז האָט זיך מיט ארויס-
רופערישן ווילן אדאָפּטירט דער ניט ראפיניר-
טער, דעמבן-פעסטער פאָלקס-יונג, וועלכער
שעמט זיך ניט צו זאָגן ,עס נאָגט דער טאם
אין מיר?" און װאָס , שיקט א דולן צו א טאָ-
טער",

די זאמלונג ,טריט" פארמאָגט צוויי אָנ-
שיכטונגען: די לידער ועגן ,געלאטעטע
מארקן", ,אלטע קנופיעס", שיידים, -- זי זײַנען
צונויפגענומען אין די ציקלען ,מארקף,
;פארבן", ,נעכט", ,פאר שיידים" און שטעלן
מיט זיך פאָר א מין אופדעקונג פון די סאָציא-
לע מלעסקײַטן, קעדיי ס'זאָל גרינגער זײַן צו
אָפּקערן זיך פון זיי (און עפשער שטאמען
אזעלכע לידער אויך פון דער נױיטװענדיקײַט צו
אָנװײַזן מיט הארבער עמעסדיקײַט דאָס אָרט
אין דער אייגענער נעשאָמע, װוּ די סאָצלאלע
מיִעסקײַטן נעסטן זיך), אזעלכע שטימונג-
סטראָפעס האלט דער לײיענער פון אונדזער
צײַט פאר פארבײַגייענדיקע, שוואכע, און ער
טיילט פאר זיי אויס אן אָרט אין דער געשיכ-
טע פון דער ליטעראטור; די צווייטע אָנשיכ-
טונג אין ,טריט", פאקטיש -- די ערשטע און די
באשליסנדיקע, דאָס זײַנען די לידער-ציקלען,
אין וועלכע עס מעלדעט וועגן זיך דער נײַער
מענטש.

דער ציקל , אין יאָך" האָט א לייטמאָטי: ,א
גרויסן טויבן אומרו טראָג איך אין מײַן הארצן".
דאָס איז דער פאָרגעפיל, נאָך מער -- דער אָנ"
װוּקס, די דערנעענטערונג פון די דונערנדיקע
טריט. ,, אזוי בא א פײַכטן טעלעגראפן-סלופּ
שטייט זיך מיר און הערט זיך מיר: קולעט ער-
געץ זיך א טויבער קנויל אין בלינד-פארגייענ-
דיקן הויל"... ווען דער גרויסער טויבער אומרו
האָט אופגעבראָכן די פארגליװערטקײַט פונעם
לעבן און ארויסגערופן ,יונגע פרייד"? (אזוי

121

הייסט אן אנדער לידער-ציקל אין ,טריט"),
האָט דער יונגער דיכטער געמאכט עטלעכע
װוײַטגײענדיקע אידיייַש-קינסטלערישע דער-
קלערונגען, צװישן ועלכע סװײַנען פאראן
אזעלכע, װאָס װערן פון דעמלט אָן אײַנגע-
שלאָסן אין אלע פאראנטװאָרטלעך צונויפגע-
שטעלטע ייִדישע אנטאָלאָגיעס און כרעסטאָמא-
טיעס: ,יוגנט האָב איך, יוגנט איז מײַן גרוי-
סער, גרויסער אויצער", ,דער האמוין -- מײַן
געזונטער פאָטער", ,, איך בין איך, און דו ביסט
דו, און ער איז ער, יעדער האָט זײַן וועג און
איז זיך שווער, יעדער וועגט פון קערפּער-װאָג
פיל מער...* אינגאנצן גענומען, איז דער לידער-
ציקל ,יונגע פרייד" א באשטעטיקונג פון דער
אופוואכונג פונעם פאָלקס-מענטש, װאָס האָט
באזיניקט זײַן אייגענע מעכטיקײַט און זײַן
גרײיטקײַט צו װערן באלעבאָס ,פון א וועלט,
װאָס הייבט אָן העלן?

כ'דארף אליין, אליין ניט בלײַבן,
קיין כעזשבוינעס כ'האָב מיט זיך,
כ'דארף קיין פריידן ניט פארשרליַבן,
כ'דארף קיין רוכעס ניט פארטרײַבן,
אין מײַן טיפעניש לעב נאָר איך.
...נאָר איך, הוילער, וויל רעגירן,
זוך איך וועגן, דארף איך שטעט...

דער ציל צו רעגירן, וועלכן ס'פּראָקלאמירט

דער נײַער קעמפערישער דאָר, איז, װי מיר
זעען, פּונקט אזוי גרויס, װי גערעכטיק, און קו-
מען קומט ער פון דער דערוואכונג פונעם הא-
מוין;

ווער קאָן שעצן אונדז, די שעצערן--

לאָמיר שטאָלצע שפּאנען איבער גאסן...

אלע דרייען אויס די קעפּ און העלדזער,

מיט די אויערן, װי מיט פעסטע הויפנס,

האלט מען ציטריק אײַן די ווערטער אונדזערע,

און עס פיבערן אקסלען, ווען מיר זאָגן: פיבערן!

און אז מיר זאָגן זון! --

באצירט מען זיך אין װײַסן...

װײַל ס'איז צעפּױקט אין לאנד,

אז מיר זײַנען די שעצער--

אונדז קאָן קיינער שאצן, אונדז, די שעצער!

אָט דער דאָזיקער זאָג ---,אונדז קאָן קיינער
שאצן, אונדז, די שעצער? איז געווען, קאָן זײַן,
דער בריק, וועלכן אליין קוויטקאָ האָט אופגע-
בויט, קעדיי אָנקומען צום הױכפּונקט פון זײַן
רעװאָליוציע-דיכטונג -- דער פּאָעמע , אין רויטן
שטורעם". מיט דער זעלבער , כוצפּע? און ,גלי-
ווע" (פאקטיש -- מיט דער אייגענער קויעך-
שפּירונג) איז דורכגעדרונגען אין דער פּאָעמע
דער זאָג: .אָט די פארבן, אָט דאָס לעבן, אָט
דאָס וועבן מוזן שטארבן אין די טעג. נאָר מיר
בלײַבן, מיר, די װעלן, וועלכע טרײַבן װעלט
צו העלע מאָרגנס-שװעלן"..

די פּאָעמע ,אין רויטן שטורעם" איז דער
שענסטער הימן דער רעװאָליוציע, וועלכע איז
אין דער ייִדישער דיכטונג געשאפן געװאָרן אין
איינגאנג מיט איר, און אײנצײַטיק אין דאָס א
רעאליסטישע שילדערונג פון די טריט, װאָס די
ייִדישע האָרעפּאשנע יוגנט האָט געשטעלט אין
דער רעװאָליוציע, מעלדנדיק מיט דערשיטערנ-
דיקער באװוּסטזיניקײַט:

122

מאָרגן!

פאר דײַן העל

טראָגן מיר די קעפּ אוועק
פאר דײַן שוועל...

באזונדערס װוערט קלאָר, װי גרויס עס איז
די באדײַטונג און דער אופטו פון אָט דער פֹּאַי
עמע, ווען מע שטעלט זי אװועק אין דער שײַן
פון אלעקסאנדער בלאָקס , צוועלף". די ליטע-
ראטור-פאָרשונג האָט פעסטגעשטעלט ניט
בלויז דעם ענגן אידײייַשיקינסטלערישן, אפילע
בילדערישן, מעטאפאָריסטישן, מוזיקאליש-
קלאנגלעכן צוזאמענהאנג פון די צוויי װערק,
נאָר אויך דעם ביז גאָר טשיקאוון פאקט, אז
אָנגעשריבן און פארעפנטלעכט זײַנען זי גע-
ווען אין איין צײַט (קאָן זײַן אפילע, ,,אין רויטן
שטורעם" עטװאָס פריִער פאר , צװועלף"), און
דער גרעסטער רוסישער פּאָעט פון יענער עפּאַ-
כע האָט אין געגעבענעם פאל ניט געקאָנט
ווירקן דירעקט אף דעם יונגן ייִדישן דיכטער.

און דער איבערוף פון די צוויי װערק דער-
שיטערט בעעמעס. װי א ריטמיש-בילדערישע
ציטאטע פון בלאָקן קלינגט, לעמאָשל, אזא
אָרט בא קװויטקאָן:

רײַסן מיר ארויס
לונג-און-לעבער פונעם בויך
פון דער זיבנגוידערדיקער
זוינע-גאס!

מיט די ביקסן קלאפּן אויס
אף דער גאס

פּוסטער פאס --

קלאפּן פאר דער וועלט דער וויסטער
ווידע אויס;

באך! באך!

וועלטןיפעטס,
קריכעריקרעץ,

שיט זיך אויסעט אפן פּלאץ!
דעקט זיך אָפּו

אָפּ די האנט!

װײַזט די שאנד!

טונקלט, טונקלט,

טויט די שטאָט

אָן דעם אָפּגאָט,

אָן דעם גאָט,

נאָר א פליגל גרויט און פינקלט
איבער קאָפּ,

היט זי אָפּ.

גייען מיר צו אונדזער גרויסער היים אף נאכט,
אלץ געבראכט:

איינס,

צַוויי =

ברויט,

טיי.

זײַד.

לײַן.

װײַן.

אין ליטעראטור איז זאָגן דאָס ‏ ערשטע
װאָרט--דער איקער פון נאָװואטאָרישקײַט.
ס'איז מאמעש צו באװוּנדערן, ויאזוי קוויטקאָ,
אין טאָך א דיכטער-,סאמאָראָדאָק", וועלכער
האָט דורכגעמאכט זײַנע אוניווערסיטעטן צווישן
כעוורע קאמאשןישטעפּער, מוליערס און פאר-
בערס, איז אין שרײַבערישן פאך גלײַך געװאָרן

א גרינטלעכער נאָוואטאָר, א פאָרמולירער פון
וויכטיקע אידייישע טעזיסן, וועלכע די יונגע
סאָוועטישע ייִדישע דיכטונג האָט , מיט א װײַלע
שפּעטער? גענומען פארפּינקטלעכן און אנט-
וויקלען,

קוויטקאָ האָט אף מאָרגן נאָך דער אָקטיא-
בער-רעװאָליוציע ארײַנגעפירט אין דער יידי-
שער דיכטונג דעם באגריף ,מיר צעקריגטע
שוין מיט טאטעס", דערהייבנדיק אים ביז דער
באצייכענונג פון רעװאָליוצ;אָנערן טאט און
שאפנדיק מיט דעם א צוגענגלעך פארן מאסן-
לייענער אין 1918 יאָר פאראלגעמיינערט בילד
פון די קלאסך"צוזאמענשטויסן אין יידישן
שטעטל. מיט דער אייגנטימלעכער פאר אים
הײימישקײַט, אין דער ליד ,גייט אײַך", װאָס
איז אָנגעשריבן אין 1917 יאָר, האָט ער דער
ערשטער אין דער ייִדישער דיכטונג געווענדעט
זיך מיט אָט אזעלכע אָפענע רייד צו די טרע-
גער פון דער אָפּגײענדיקער וועלט: ,אלטווארג,
גייט געזונטערהייט, גייט אײַך מיטן טאָג אוועק,
דאָ ניטאָ פאר אײַך קיין פרייד".. פארשטייט
זיך, אז שפּעטער װעט די סאָוועטישע ייִדישע
פּאָעזיע, בעסויכעם לייב קװיטקאָ, ארײַנברענ-
גען מער קלאסן-אינהאלט אין אָט די פאָרמו-
לירונגען, אָבער דאָס, װאָס אין סאמע אָנהייב
האָט דער יונגער קוויטקאָ אזוי געזאָגט און אזוי
געהאנדלט, גיט צו א היפּשע מאָס נאָװואטאָרי-
שע אנטדעקערישקײַט זײַן פריִער שאפונג.

,מיט א װײַלע פריער" פון זײַנע כאוװיי-
רים-מיטצײַטלער האָט קויטקאָ באהאנדלט אין
דער פּאָעמע , אין רויטן שטורעם" די פראגע
פון פעלקער-פארייניקונג אינעם קאמף פאר א
נײַער װעלט. אין פונדאמענט פון דער נײַער
ייִדישער דיכטונג האָבן זיך אוועקגעלייגט זײַנע
שורעס:

אופגעוואכט
פון מי און מאנגל,
מיט דערוואכטן,
לאנג געגארטן
ברודער -- ,גוי",
טראָגן מיר

מיט דרייסט מיט הארטן
אונדזער וואכט!

פון מײַן ברודער,
שמעקט מיט שטרוי,
פון אונדז ביידע
שמעקט מיט שלאכט!

דיכטונג איז װײַזט אויס, דער סאמע סוב-
יעקטיווער מין פון שעפּערישקײַט. די דיכטונג
און איר שעפער זײַנען אומצעטיילבאר, די צײַט
בא ביידע איז איינע און די זעלבע, װי אויך
דאָס אָרט, די שטימונג, דאָס געמיט, און אויב
עס קומט די ריי פאר דערמאָנונג, רעטראָ-
ספּעקציע, איז עס אויך אין דער פולער מאָס אן
אָפּקלאנג פון דעם איצטיקן צושטאנד פונעם
דיכטער. לויט א זאמלונג פון געקליבענע לי-
דער איז ניט שווער פעסטשטעלן דעם אװטאָרס
ביאָגראפיע.

קװיטקאָס לעבנס-וועג -- דאָס איז זײַן שא-
פונגס-וועג. אין 1919 לעבט איבער דער דיב-
טער די פּעטליורישע גוואלדזאמקײַטן, און דאָס

איז פּינקטלעך פארצייכנט און באשריבן אין
זײַן בוך ,1919", דערבײַ איז ניט שווער צו זען
זײַן אנדערשדיקן צוגאנג צו די פּאָגראָמען,
איידער, לאָמיר זאָגן, מארקישס. קװיטקאָ איז
אויך דערשיטערט, אזוי שטארק אז--,גרײַזט
און גרויט מײַן יוגנט, גרײַזט און גרויט", די
,קופּע" פארשטעלט אָבער אף קיין רעגע ניט
פאר אים די זון. ער איז אינעם אומגליק גוואל-
דיק אקטיוו. ,כ'וועל מײַן גאנצע גאל מיט פּײַ-
נעדיקן צאָרן כראקען אפן פײַנט".. ,הי,
גרילצנדיקער, כוצפּעדיקער אױיסװוּרף. וי
וואקסט מען עס מיט טויזנט פּיאווקע-װאָרצלען?!
זע, איך קום אנטקעגן דיר! איך קום אנטקעגן
דיר!"-- אזוי לאנג, אזוי ברייט, ביז עס קומט
;דער רויטארמייער מיט זײַן טייל אין שטעטל,
ביז זיי טוען א צערײַב די הענט: ,אנו, כאוו-
רײַע!?, און מע טוט א שפּאן א הייסן צו די
יאטקע-הינט, און מע טוט א נעם זײי בא די
אויערן די פּעלצענע, די פּאטלאטע"..

דער דיכטער האָט ניט געווארט, אז די
ערד זאָל זיך אָפּקילן ביז ער װעט ארוף אֹף
איר נאָך די פײַער-טראָגנדיקע געשעענישן. מיר
וועלן זען װײַטער, אז אויך אין די צײַטן פון
די פינפיאָרן שעפּט ער דעם מאטעריאל פאר
זײַן פּאָעטישער שאפונג פון דער אייגענער
לעבנס-דערפארונג, אין דעם פּראט קאָן מען
זאָגן, אז ער איז אין דער ייִדישער ליטעראטור
דער גרונטלייגער פונעם פּאָעטישן רעפּאָרטאזש.
אויב ארויסגיין פון אָט דער האנאָכע, קאָן עס
העלפן צו פארשטיין זײַן אָפּפּאָרן קיין בערלין,
װוּ עס איז, אגעוו, דערשינען די זאמלונג
,1919", ווי אויך ,גרין-גראָז", און װוּ ער האָט
געשריבן זײַנע אױסגעשפּראָכן רעאליסטישע
פּראָזע-פארצייכענונגען,. װאָס זײַנען ארלַן
אינעם בוך ,בא ריַאָגראנדער פעל". אין דײַטש-
לאנד פון די ערשטע 20-ער יאָרן (1921--1925)
גײט ער דורך א ביז גאָר װיכטיקן פאר אים
פּראקטישן קורס פון זײַנע אוניווערסיטעטן
ארבעטנדיק אין האמבורגער פּאָרט, זאפּט ער
אײַן אין זיך די אטמאָספער פון העפטיקן
קלאסן-קאמף, וועלכער האָט דעמלט פארכאפּט
גאנץ דײַטשלאנד. , אף באריקאדן שלאָגט זיך
אונדזער בלוט מיט פּאָליצײי... פאר וועלט, פאר
ארבעטער"... צוריק אהיים, אין סאָוועטנרוס-
לאנד, קומט ער שוין א רײַפער קעמפער, א
קאָמוניסט.

שפּעטער, אין דעם ‏ פּראָסטן מיטװאָך" פון
דער סאָציאליסטישער בויוּנג, וועלכער פילט אָן
מיט גליק און וירדע זײַן גאנץ װײַטערדיק
לעבן, איז דער לײיטמאָטיוו פון אלץ, װאָס ער
שרײַבט, אויסגעדריקט אין זײַנער א בארימ-
טער שורע פון דער זאמלונג ,טריט"--, איך
בין צוגעבונדן צו מײַן גרויסן הײַנט". די צײַטן
האָבן זיך אָבער געביטן, און צוזאמען מיט זי
זײַנען אומפארגלײַכלעך ברייטער געװאָרן די
האָריזאָנטן פון דעם פאָלקס-מענטש, די מאס-
שטאבן פון זײַן פארמעסט. אין אָנהייב פון דער
נײַער עפּאָכע האָט ער זיך געמאָלדן מיט זײַן

123

שטארקן קויעך און מיט א דערװײַל נאָך סטיי
כיייַשן ווילן עפּעס אופצוטאָן: ,, און מײַנע פעס-
טע פיס! און מײַנע שטארקע הענט! כ'װאָלט א
יונגן אָקס דעם קאָפּ פארלענדט!" עמעס, אויך
דעמלט האָט ער שוין געהאט א קלאָרן סאָ-
ציאלן ציל: ,צעשטערן און בויען אפסנלי,
אָבער צו דעם הױיך-פּונקט פון זײַן באװוּסטזי-
ניק לעבן קומט ער אָן אין סאָף פון די 20-ער
יאָרן. פיל שטאפּלען האָט געדארפט דורכגיין
דער רער האמינישער יונג פון ,טריט?,
קעדיי ער זאָל אויסרופן אין א ליד פונעם
7 יאָר;

װי זון איז א זון, און װוי ערך איז אן ערד,
באָלשעװויקעס צו זײַן איז אונדזן אלע באשערט.

אין יענע יאָרן מעלדעט ער ועגן זיך װי
וועגן א באװוּסטזיניקן קעמפער אין אזעלכע
לידער, װי ,די שװאָגערלעך", ,אן ענטפער",
,אויג אף אויג (לענין)", , דעם פּויער", , פרי-
לינגס, זומערס, הארבסטן" און פיל אנדערע.
אין דער אטמאָספער פון סאָציאליסטישער אי-
בערגעשטאלטונג, וועלכע באהערשט אלע ויג-
קעלעך פונעם לאנד, דערפילט ער זיך אלץ
שטארקער און שטארקער צוגעבונדן צו זײַן
גרויסן הײַנט. דער דיכטערישער רעפּאָרטאזש
ווערט שוין דער הויפּטיזשאנער אין זײַן שא"
פונג. און פירן פירט זיך קוויטקאָ אוף אזוי, װי
געוויינלעך א זשורנאליסט-רעפּאָרטיאָר: גייט
אוועק ארבעטן אין טראקטאָר-צעך און שרײַבט
אָן א פּאָעמע מיטן זעלבן נאָמען, לעבט אָפּ א
געוויסע צײַט אף דער בױוּנג פונעם טורקסיב
און ברענגט פון דאָרט די פּאָעמע , אין אָנגריף
אף וויסטעס". זײַנע לידער , אין בארענץייאם"
און ,אפן גלעטשער שאָקאלסקי?" האָט ער אָנ
געשריבן טאקע אין די זעלבע װײַט-צאָפּנדיקע
ערטער, מיט די נעמען פון וועלכע די לידער
זײַנען באצייכנט,

זײַן אקטיווע פּאָזיציע אין פראגן פון אי"
דעאָלאָגיע פילט זיך קימאט אין אַלע װערק פון
יענער צײַט. מיר געפינען איצט בא אים אזעל-
כע לידער, װאָס זײַנען װי געצילט קעגן פּאָלי
טישע קריפּלען, מיט װעלכע ס'איז פול די
,ייִדישע גאס" הײַנט. איינע א ליד פונעם 1928
יאָר רופט ער אָן ,רעשט פון קנעכט'. מיר
װאָלטן געקאָנט געבן איר א קעפּל ,װעגן די
דעזערטירן פון דער סאָוועטישער ייִדישער ליי
טעראטור, װאָס מיִען זיך ארײַנצוגיין אין ייִכעס
בא די ציַעניסטן". אָט איז איר טעקסט:

איך װעל זיך בעסער דוירעס זײַן אליין,
איידער אין די רייד אײַערע גלייבן:

אז מע מוז דאָס עמעס-װאָרט פארבייגן,
אויב מע וויל געפינען כיין.

איך קאָן ניט סויוול זײַן די סװאָרעס:

אז קויט און פאלשקײַט בלײַבן סראָרעס,

אז פאלשע רייד איז א מאטבייע,

מע דארף נאָר, זאָלן קלינגען עכט.

און װויל מען גרינג אין װעלט זיך דרייען--
איז רעכן זיך ניט מיט קיין רעכט.

ווי קאָן אזוינס בא אונדז באשטייען?
באגראָבן װוערט, איר רעשט פון קנעכט!

124

ס'איז א צייכן פון א גאָריגאָר היפּשער
שעפערישער דערגרייכונג, ווען א ליטעראטור
פון איינעם פון די פעלקער פון דעם לאנד ,גיט
איבער?" אין רעשוס פון דער אלסאָוועטישער
ליטעראטור אירן א ויכטיקן שעפער. אזא
שרײַבער בלײַבט, פארשטייט זיך, אין זײַן נא-
ציאָנאלער סוויווע, און אײינצײַטיק זײַנען די
װערק זײַנע א טײַער פארמעג פון דער גאנצער
פילשפּראכיקער און פילנאציאָנאלער סאָציאליס-
טישער געזעלשאפט,

קװויטקאָ דער קינדער-שרײַבער איז גע-
װאָרן איינער פון די גרונטלייגער און קלאסי-
קער פון דער אלסאָוועטישער ליטעראטור פאר
קינדער, צוזאמען מיט אזעלכע בארימטע
שריפטשטעלער, וי טשוקאָווסקי, ‏ מארשאק,
ביאנקי, מיכאלקאָוו.

ליטערארישע קינדער-שאפונגען זײַנען ניט
דאָס זעלבע, װאָס קינדער-שפּילעכלעך: ליאל-
קעס, גראָכאָטושקעס, פערדעלעך, מעכאנישע
וועגעלעך אדגל. שפּילעכלעך, קאָן מען זאָגן,
האָבן צוויי פונקציעס: זיי האלטן אוף דאָס קינד
אין זײַן צארטער אויסגעדאכטער וועלט, לאָזן
ניט, אז דער מענטש אין זײַן סאמע אָנהייב
זאָל צו פרי זיך צורירן צו דער אָביעקטיווער
רעאלקײַט און מיט דעם פארלירן דעם צויבער
פון ערשטער אופאסונג. און אין דער זעלבער
צײַט האָבן שפּילעכלעך א דערקענטעניש-ווערט,
זי , שפּילן אויס", באװײַזן און קלערן אוף די
וועלט, קאָפּירן זאכן, לעבעדיקע ועזנס און
דערשײַנונגען, באװײַזן די װירקלעכקײַט אין
מיניאטור: אָט אזוי זעט אויס א בער; דו קאָנסט
אליין אויסבויען א מױיער: זע, װי עס ארבעט
אן עקסקאוואטאָר; און דאָס איז אף אן עמעסן
אן אעראָפּלאן -- ער פליט אפילע...

די ליטעראטור פאר קינדער טראָגט מיט
זיך בלויז די צווייטע פונקציע, קיין שפּילעכל
איז זי ניט. די ליטעראטור קומט צום מענטש
אין זײַן אָנהײב און נעמט אים אופקלערן דאָס
לעבן. זי טוט עס, װי א גוטע ניאניע, װי די
מאמע אליין, וועלכע רעדט שוין ערנסט מיטן
קינד, װוען עס איז נאָך אלט א טאָג מיט א
מיטװאָך. קינדער-שרײַבער-- נאָכקרימער מאכן
אָפּט גאנץ טשיקאווע ליטערארישע שפּילעכלעך,
נאָר דער טאָעס זײיערער באשטייט אין דעם,
װאָס זיי האלטן זיך ניט אוף װי עלטערע כא-
וויירים צװישן קינדער, נאָר פאלן ארײַן אליין
אין דער קינדהײַט. עס איז שוין פיל מאָל גע-
זאָגט געװאָרן, אז די קינדעריליטעראטור--
דאָס איז פּאָשעט ליטעראטור, נאָר אומבאדינגט
גוטע, אָפּגעקליבענע, אָפּגערײניקטע פון גריב-
לענישן און שטרויכלונגען, וועלכע קומען צום
מענטשן מיטן עלטער, ליטעראטור, װאָס אנט-
דעקט, עפנט אוף, דערקלערט און באזינגט די
נאטור, דעם מענטש, די געזעלשאפט פון גע-
רעכטיקײַט, און זי טוט עס מיט אזעלכע קינסט-
לערישע מיטלען, וועלכע זײַנען, אמיינסטן, צו-
גענגלעך פארן קינד.

לייב קוויטקאָ האָט עס װוּנדערלעך פאר-
שטאנען, ער האָט פײַנט געהאט, ווען א שרײַי

בער פאר קינדער קרימט זיך, נאָכמאכנדיק דעם
קינד. דאָס האָט ער אנומלטן א זאָג געטאָן וועגן
איינער א דיכטערן (זי איז אין אונדזערע טעג
אריבערגעפאָרן קיין ייַסראָעל און קרימט זיך
דאָרט, נאָכמאכנדיק די ציִעניסטן), אז זי איז,
זאָגט מען, קינדװײַז געווען א װוּנדער-קינד,
נאָר אף דער עלטער איז זי אָן סאָפּעק געװאָרן
א קינדער-װווּנד..,
יעדע ליטעראטור האָט איר אייגן ,קינדער-
שטעטל", װאָס איז ענלעך אף דער ,גרויסער
שטאָט", נאָר געמאכט פײַנער, װײַל עס איז
באפּוצט און באצירט און אויסגעפארבט אין
שיינע פארבן. אין דער ייִדישער ליטעראטור
האָט י.-ל. פּערעץ פארלייגט דעם פונדאמענט
פארן ,קינדער-דשטעטל" אין דער ליד און שאָ-
לעם-אלייכעם -- אין דער פּראָזע. צװישן די
שרײַבער פון די 20-ער --40יער יאָרן, װאָס
האָבן אוועקגעשטעלט אפן פונדאמענט דעם
געבײַ, זײַנען די סאמע באדײַטנדיקע מאני
לייב, י. סעגאל און קװיטקאָ. די ערשטע צוויי
האָבן געשאפן פּרעכטיקע ,ווינקעלעך", אָדער,
לאָמיר זאָגן, ,אינטעריערן? (צױיבער-מײַסעלעך,
בילדער פון דער נאטור און פונעם טכום-שטיי-
גער א ד. גל.), קוויטקאָ האָט אופגעשטעלט א
גאנץ ,קינדערישטעטעלע?, און באזונדערס
וויכטיק איז דאָס, װאָס די סאָציאלע און מאַ-
ראליש-עטישע אטמאָספער איז דאָרט א סאָציא-
ליסטישע. צוזאמען מיט זײַנע נאָכפאָלגער אין
דער סאָוועטישער ייִדישער דיכטונג (גוטיאנ-
סקי, דריז) האָט ער די פּאָעזיע פאר קינדער
אין אונדזער ליטעראטור אופגעהויבן ביז דער
הייך פון א באזונדערן זשאנער.
אין זײַן קינדער-דיכטונג, װוי אויך אין זײַן

פּראָזע פאר קינדער (,, ליאם און פּעטריק"), איז
קוויטקאָ א גרויסער הומאניסט. זײַן ,טוירע"
פארן אונטערוואקסנדיקן דאָר איז דורכגעדרונ-
גען מיט נאטור-פארערונג און מענטשן-ליבע.
דער דיכטער גיט איבער דעם קינד אלע בעסטע
אייגנשאפטן פון א דאָר, װאָס האָט איבערגע-
אנדערשט דאָס לעבן. דעריבער איז היפּש דער
סאָציאלער מאָטיוו אין קװיטקאָס קינדערילי-
דער. די צײַט, וועגן וועלכער עס גייט א רייד
אינעם נעשאָמעישמועס, װאָס דער דיכטער
פירט מיטן קינד, איז דורכויס אונדזערע, די
סאָוועטישע -- דאָס איז די צײַט פון ,גרויסן
אופבוי", פון , קאָלװירטישן געבורט", ווען דער
העלד פונעם פאָלק איז , כאווער װאָראָשילאָװו",
ווען אנאיוואנא איז א בריגאדיר בא , כאזער-
לעך די קליינע", ווען--

,פינעף קינדער זײַנען מיר,

שוועסטערלעך און ברידער,

איינע איז א פליֶערן,

צווייטער שרײַבט שוין לידער,

דריטע איז א וועבערן,

נאָך אין שול דער פערטער,

איך, דער סאמע פינפטער--

איך װועל זײַן בא פערדלעך!"

-- אזא יאט א פריילעכער,
װווּ ביסטו געוואקסן

מיט אזוינע מוסקולן,

מיט אזוינע אקסל!

אינעם קוק דערקען איך דיך:
ביסט פון פּיָאָננעריִע!

נעם זשע זיך א פערד בא אונדז
און פאָר אין קאוואלעריע!

די גרויסע פאָטערלענדישע מילכאָמע האָט
איבערגעלאָזט א טיפן שפּור אין לייב קװיטקאָס
דיכטונג. זײַן לעצטער בוך ---,געזאנג פון מײַן
געמיט? -- האָט אן אונטערקעפּל ,1941 ---1946",
און מיר טרעפן דאָרט אזעלכע אליין פאר זיך
רעדנדיקע לידער, וי ,ייסראָעל פיסאנאָוויטש--
העלד פון סאָוועטנפארבאנד", ,די שטאָט אין
סאקאָנע", , טײַנע-לאָשן פון לייזער פּאפּערניקס
מוטער", , מיכאלל פּלאָטקין פארטונקלט בער-
לין", ,די רייד פונעם אומאנער מיידל מאלקע
דודניק". די געשעענישן פון דער מילכאָמע פאר-
כאפּן דעם דיכטער מיט זייער אױיסטערלישקײַט.
בעעמעס, מע דארף שוין גאָרנישט ניט צו-
טראכטן. סײַ די פארלוסטן, סלַ די ניצכוינעס
זײַנען אויסערגעוויינלעך גרויס. דער דיכטער
ווערט א דאָקומענטאליסט. אגעוו, װי מיר ווייסן
עס פון פריִער, איז ער שוין גענוג געניט אי-
נעם רעפּאָרטאזש-זשאנער,

דער בוך ,געזאנג פון מײַן געמיט" דארף
פארעכנט ווערן צװישן די וויכטיקע דערגריי-
כונגען פון דער סאָוועטישער ייִדישער דיכטונג
אין דער מילכאָמע- און נאָכמילכאָמע-צליט. אין
5, גלײַך נאָכן זיג איבערן פאשיזם, שרײַבט
קוויטקאָ זײַן ,װאָרט וועגן נײַ-זײַן"--א ליד,
װאָס איז פּונקט אזוי אכרײַעספול פאר דער
דערװאָרבענער צוקונפט, װי פאר דער געפאר-
פולער נאָענטער פארגאנגענהײַט. דער זיג
איבערן בלוטיקן סוינע באטײַט העמשעך פאר
דעם װירדיקן לעבן;

וי פארכאפּנדיק איז דאָס געפיל

פון זײַן באנײַס!

איידלער פונעם הויך פון רויזן,
שארפער פון דער שווערד דער בלויזער,
כעדוועדיקער פונעם לאָשעק

אפן זונעדיקן פּלײן,

און אנדערש נאָך --

מיט עפּעס גאָר א פליגלדיקן כיין,
װאָס פּלעט און פּלעפט און אייניקט
און אינדערלופטן רײַסט --

אזא איז דאָס געפיל פון זײַן באנײַס!

פאראן אין דעם דאָזיקן בוך א ליד, װאָס
הייסט ,דער ברונעם". האָבנדיק אינזינען, װײַזט
אויס, די אייביקע לאָגיק פון שעפערישקײיט--
װאָס מערער דער קוואל פון שאפונג גיט, אלץ
מער האָט ער, -- שרײַבט קװויטקאָ: ,דעם ברו"
נעם איז צום הארצן, אז מע שעפּט אים, אז
דער עמער דרינגט צום קאלטן דעק און באָב-
רעט מיט זײַן ליפּ דעם גרונט און װעקט די
קוואלן אונטער דר'ערד און מערט די קרעפטן?.
לייב קװיטקאָס דיכטונג איז א טיפער ברונעם,
אין וועלכן דער לייענער האָט געאײילט אראָפּ-
צולאָזן דעם עמער, און דאָס אליין האָט גע-
װעקט אין אים די קוואלן,

וו 1011 1111 1 :1661 :1111 11ורררררררורררוווווו
קװורצע רעצענזיעסן

האל יור ווו

יערן דאָר זײַנס

אין בוזי מילערס נאָר-
װאָס דערשינענעם בוך
,יעדן דאָר -- זײַנס? זעען
מיר דעם שרײַבער אין
זײַן בעסטער פאָרם -- סײַ
אינעם ראָמאן מיטן זעלבן
נאָמען, סײַ אין די דער-י
ציילונגען ,פּערל נויעכס",
,אין פולן גאנג", , צוגע-
בונדנקײַט?, , אײַזיצעפּלעך
אנטקעגן דער זון", ,אין
פענצטער אנטקעגן",
;מענטשן גייען אינדערפרי צו דער ארבעט', סײַ
אין די אכט נאָװעלן, װאָס זײַנען ארײַנגענומען
אינעם בוך. די האנט פון א דערפארענעם מײַסטער
פילט זיך אין דער שילדערונג פון טיפּן און גע-
שטאלטן, אין דער אנטוויקלונג פונעם סוזשעט, אי-
נעם מאָלן שטייגערישע און פּסיכאָלאָגישע קאָליזיעס,
אין דער קינסטלערישער שפּראך.

אין ראָמאן איעדן דאָר --זײַנס" טרעט מילער
ארויס וי א קינסטלער, װאָס זוכט ניט קיין גרינגע
וועגן. ער מאָלט קאָמפּליצירטע געשעענישן, זעט ניט
בלויז דאָס פּאָזיטיווע און דערהויבענע, דעקט אוף
די שװעריקײַטן און דאָס פארקריפּלטע, װאָס שטייט
אפן וועג פון יעדן מענטשן באזונדער און פון דער
געזעלשאפט אינגאנצן גענומען. אינעם ראָמאן ווערט
געשילדערט דאָס הײַנטצײַטיקע לעבן אונדזערס, די
ארבעט אף א גרויסן זאװאָד פון מאשינבויונג. עס
זײַנען פאראן פאָרגעשריטענע ארבעטער און אויך
אָפּגעשטאנענע, װאָס קאָנען ניט, איבער די אָדער
יענע סיבעס, אײַנשליסן זיך אינעם לעבנסיפּראָצעס
צוזאמען מיט אלעמען.

און טאקע דערמיט איז איעדן דאָר--זײַנס?" א
װויִכטיק װערק. די הײַנטצײַטיקײַט, דאָס לעבן און
דער קאמף פונעם ארבעטער אין איצטיקן פּעריִאָד--
דאָס איז איינע פון די גרונט-פּראָבלעמען אין דער
גאנצער סאָוועטישער ליטעראטור. פארשטייט זיך,
אז דאָס זעלבע קאָן מען זאָגן וועגן דער ייִדישער
ליטעראטור און טאקע ועגן אונדזער פּראָזע. מיר
האָבן ניט קיין גרויסע צאָל װערק, קיין סאך ראָמא-
נֶען, װאָס זאָלן געבן א ברייטע שילדערונג פונעם
ארבעטערילעבן. דעריבער רופט ארויס א באזונדע-
רע באפרידיקונג מילערס ראָמאן גיעדן דאָר--
זײַנס?

בוזי מילער. יעדן דאַר--זײַנס. מאָסקװע, פארלאג
,סאָוועטסקי פיסאטעל". 1979,

126

אינעם בוך זײַנען פארקערפּערט אקטועלע מאָרא-
לישע און סאָציאלע פּראָבלעמען פון אונדזער הײַנט-
צײַטיקן סאָװעטישן לעבן און טאקע פונעם ייִדישן
סאָוועטישן לעבן. דאָס סאָציאלע, דאָס אלגעמיין סאַ-
וועטישע און דאָס נאציאָנאלע איז פארבונדן וי אן
אָרגאנישע קינסטלערישע אײינהײַט. און דאָס אלץ
איז געשילדערט אין דער גאנצער קאָמפּליצירטקײַט
פונעם לעבן, מיט די אומפארמײַדלעכע װידערשפּרוכן
און קאָמפּליקאציעס, מיט די געזעצמעסיקע און , צו"
פעליקע? דערשײַנונגען.

איך יל באזונדערס אונטערשטרײַכן מילערס
דערפאָלג אינעם שילדערן די קינסטלערישע גע-
שטאלטן. זיי זײַנען בוילעט און רעליעף אין זייער
האנדלונג, אין זייער פּסיכאָלאָגיע, אין זייערע גענג
און אין זייער לאָשן. אזעלכע זײַנען ניט בלױן די
פּאָזיטיווע העלדן, לעמאָשל, ארקאדי סאטאנאָווסקי,
נאָר בוכשטעבלעך יעדער פּערסאָנאזש, אפילע ניט
די צענטראלע, ניט די פּאָזיטיװוע (וואלערי קראס,
ארנאָ אא.). פארשטייט זיך, עס קאָנען זײַן פארשיי-
דענע מיינונגען װועגן דער האנדלונג פון די פּאר-
שוינען אין באזונדערע אומשטענדן. מיר, אשטייגער,
דאכט זיך, אז ניט קיין נאטירלעכע איז די האנד-
לונג פון ארנאָ נאָך דעם, וי די בוליגאנעס פאלן
אָן אף אים, ווען ער שפּאצירט אין פּארק מיט מאר-
לען. עס איז שווער צו גלייבן, אז א יונגער מענטש
זאָל איבערלאָזן זײַן געליבטע, זײַן קאלע אין די
הענט פון אויסװוּרפן, וואָס זײַנען פיייק אף אלץ,
און אליין זאָל ער אװעק אין רעסטאָראן, רויַק
אָפּעסן און זיך לייגן שלאָפן. דאָס איז עפשער דאָס
סאמע שוואכע אָרט אין דעם װערק. דער אװטאָר
האָט, וװוײַזט אויס, געהאט אין זינען קאָמפּאָזיציאָ-
נעלע און סטרוקטורישע סיבעס, קעדיי צוגרייטן
דעם אויסװועג פאר מארלענען--זי זאָל כאסענע
האָבן פאר ארקאדי סאטאנאָווסקין. אינגאנצן גענו-
מען איז אָבער דער גאנג פון דער האנדלונג אינעם
װערק א נאטירלעכער, און דאָס מאכט דעם ראָמאן
פאר א היפּשער דערגרייכונג פונעם אװטאָר.

אין די דערציילונגען און נאָװועלן, װאָס זײַנען
אײַנגעשלאָסן אינעם נײַעם בוך, זעען מיר וידער
בוזי מילערן דעם קינסטלער פון דער ייִדישער אוו"
טאָנאָמער געגנט, דעם באגײַסטערטן מאָלער פון די
מענטשן אין ביראָבידזשאן, פון זייער לעבן און שאפן,
שװעריקײַטן און דערפאָלגן, טרויער און פרייד. אין
דעם פּראט דארף מילער פארעכנט וערן צוישן
די נאָוואטאָרן אין דער הײַנטצײַטיקער ייִדישער סאָ-
וועטישער פּראָזע.

הי 'יהעמסעגיץ

8*

א ראָמאן --א דערמאָנונג

וועגן דעם פאשיזם, וועגן זײַן העסלעכן פּארצעף,
וועגן זײַנע רעציכעס און ועגן זײַנע קאָרבאָנעס,
װעגן די העלדן, װאָס האָבן שרעקלאָז געקעמפט
קעגן אים, איז שוין אָנגעשריבן ניט װייניק. צי האָט
מען געדארפט אָנשרײַבן נאָך איין בוך וועגן דעם!

יאָ, געדארפט. אומבאדינגט. און ניט איין בוך, נאָר
פיל צענדליקער ביכער װעלן נאָך זײַן געװוידמעט
אין מעשעך פון דוירעס דער דאָזיקער טעמע.

דאָס בוך ,די זאמדן ברענען" האָט יוליָאן שול-
מייסטער אָנגעשריבן אין די יאָרן 1967--1977. א
גאנצן יאָרצענדליק האָט דער מעכאבער, א קאנדי-
דאט פון יורידישע וויסנשאפטן, געזאמלט פאקטן
קעדיי באװװײַזן דעם עמעס וועגן די פארברעכנס פון
די נאציסטישע מערדער. אין לװאָװער ארכיוון, אין
מאטעריאלן פון געריכט-פּראָצעסן איבער די לאגער-
וואכמענער, אין פארשיידענע טאָגביכער, דערינע-
רונגען און גװיִעסיאיידעס פון די מיט ניסים לעבנ-
פארבליבענע קאצעטלער פונעם יאנאָווער לאגער און
פון די מארטירער פון דער לװאָװער געטאָ, האָט
דער אװטאָר געזוכט און געפונען שפּורן פון די פא-
שיסטישע אקציעס.

דער ראָמאן צייכנט זיך אויס מיט װאָרהאפטיקײַט
און קאָנקרעטער אָנשױלעכקײַט. קימאט אלע נעגא-
טיווע טיפּן זײַנען אָנגערופן בא זייערע ווירקלעכע
נעמען: קאטצמאן, ווילגאוז, געבאוער, קײַל און אנ-
דערע. װאָס איז שײַעך די פאקטן, געשעענישן, עפּי
זאָדן, באזירן זיי זיך אף אן עמעסדיקן דאָקומענטאלן
גרונט.

אָט איז א לאקאָנישער אויסצוג פון א פּראָטאָקאָל
פון איינער פון די יודנראט-זיצונגען: ,פּרעזעס לאנ-
דעסבערג האָט אונטערגעשטראָכן, אז די סעלעקציע
װועט דורכגעפירט וערן אין א פּינקטלעך באצייכנ-
טער צאָל. עס װועלן ווערן איבערגעקליבן אלע אומ-
פּראָדוקטיווע עלעמענטן -- קאליקעס, קראנקע, װאָס
קענען ניט ארבעטן, און אזעלכע, װאָס האָבן ניט
קיין ארבעט -- אלע די, וועלכע זײַנען אין אזעלכע
שווערע צײַטן א לאסט פאר דער קעהילע".

אן אויסצוג פון א פּראָטאָקאָל! עס קלינגט עפּעס
געוויינלעך, װאָכעדיק, אפילע רעספּעקטאבל. סאיז
דאָך אָבער א שוידערלעכער דאָקומענט! און עס גייט
א רייד וועגן א ,סעלעקציע", ס'הייסט וועגן איבער-
געבן אף שכיטע צו די פאשיסטישע ראָצכים טױזנ-
טער מענטשן.

דאָס מיטלאלטערלעכע װאָרט געטאָ איז אופגע-
לעבט געװאָרן בא די נײַע פאשיסטישע פּאָראָנדקעס,
אופגעלעבט געװאָרן מיט אלע כוישעכדיקע שאָטנס
און שרעק-בילדער און אין אומגעהייערע מאסשטאבן,

דער יאנאָווער לאגער האָט זיך אָנגעהיבן פון
אויסשטאטן באשיידענע װאָפןיווארשטאטן. אינגיכן
אָבער זײַנען די דאָזיקע ווארשטאטן פארוואנדלט
געװאָרן אין א קאָלאָסאלער פארניכטונגיפאבריק.

-10281 1160844 206001606ט8ץ/11 484װ10
.1977 ,1808 7עק8װ6װ4162 113221606180

-/8 .עזתקסץ אאסו11ן .7ס6001ואמתץ111 102186
84) 1979 12818, 07ה684א4164 0מדועטמהת
(238186 זאסאסועגקאץ

צוויי הונדערט טויזנט מענטשן זײַנען דאָ פארטיליקט
געװאָרן!

װאָס איז שײַעך בעלזעץ, איז דאָס געווען איינער
פון די טעכניש אמערסטן פארפולקומטע ,הױכפּראָ-
דוקטיווע? גענאָציד-לאגערן,

און אומעטום -- טױט, טוט, טױיט... אָנהײבנדיק
פון די נעמען אליין. טויטילאגער, טױט-טאָל. טויט-
בריק. טויט-זאמדן. און אפילע --,,טאנגאָ פון טויט?
און פאראן אפילע אזעלכע װערטער אין א לאגער-
ליד: , און מיטן טוט זײַנען מיר אף ,דן".."

פאראן אָבֹער נאָך הײַנט אזעלכע מענטשן, װאָס
האָבן טײַנעס צוֹ די קדוישים: װאָס הייסט, מע גייט
וי שאָף?..

איז, ערשטנס, זײַנען ניט אלע ,געגאנגען". נאָר
וועגן דעם שפּעטער.

צווייטנס -- װער איז געגאנגען?
זקיינים, פרויען, קינדער.

און דריטנס -- די פאשיסטן פלעגן דערפירן זייערע
קאָרבאָנעס מיט דער הילף פון אלערליי ראפינירט-
סאדיסטישע גענג ,ביז צו דער קאָנדיציע", ס'הייסט
ביז אזא מאדרייגע פון דערשלאָגנקײַט, אױיסגעשעפּט-
קײַט, ווען מע רופט אף זיך דעם טױט, װי אן אויס-
לייזונג. דער מעכאבער באװײַזט עס איבערצײַגעוו"
דיק. דער ציאןיקאלי איזן געװען אין געטאָ דער
אמערסטן פארשפּרייטער , מעדיקאמענט".

אין ראָמאן ,די זאמדן ברענען? לאָזט זיך שפּירן
די אינטערנאצ;אָנאלע פּאָזיציע פונעם אװטאָר. ס'איז
כאראקטעריסטיש, װאָס איינער פון די הויפּטיהעלדן
פונעם ראָמאן, דער ווידערשטענדלער יאקאָוו בראָ-
װויטש איז א זון פון א ייִדן און פון א פּולישער
פרוי. די נאציסטן האָבן זיך געהאלטן פאר דעם בא-
װוּסטן געמיינעם קלאל -- צעטייל און הערש. דער
קלאל איז אן אלטער, נאָר די היטלעראָװוצעס האָבן
אים דערפירט ביזן דער העכסטער מאדרייגע. אָט
װאָס פאר א ,יערארכיע? האָבן זיי אײַנגעשטעלט אין
לװאָוו; דײַטשן -- ריײיכסדײַטשן -- פאָלקסדײַטשן --
סלאוויאנער (אוקראינער, פּאָליאקן, רוסן) -- ייִדן. די
ייִדן פארנעמען דאָס לעצטע אָרט. נאָר אפילע צווישן
זיי האָבן די נאצי-סאדיסטן ווידער געמאכט א ,צע-
טיילונג", קעדיי צו פּראָװאָצירן, אָנרײצן, ארויסרופן
קינע און מאכלויקעסן צװישן די פארורטיילטע. די
אמערסטן ,פּריװילעגירטע? זײַנען געווען די מיטגלי-
דער און מיטארבעטער פונעם יודנראט און פון דער
ייִדישער פּאָליצײי. נאָכדעם האָבן געפאָלגט די קווא-
ליפיצירטע ארבעטער, באלמעלאָכעס און טעכניקער.
און דאָס רעשט פון דער ייִַדישער באפעלקערונג
האָט מען אײַנגעשלאָסן אין דער דריטער גרופּע,
און זיי האָט מען פארניכטעט אין דער ערשטער ריי,
אפילע די געטאָ איז געװוען צעטיילט אף געטאָ ,א"
און געטאָ .ב".

די דאָזיקע טײַװלאָנישע פּאָליטיק האָט געהאט אין
זינען א פולקומע דעמאָראליזאציע פון דער באפעל-
קערונג. אָבער אפילע אין אזא מין שוידערלעכער
אומגעבונג, -- דערציילט אונדז דער מעכאבער,--
האָבן מענטשן פון אלע פעלקער באויזן צו פאר-

איבערהויפּט --

127

היטן זייער וירדע, די דערהויבענע מאָראלישע
פּרינציפּן, און, ריזיקירנדיק מיטן לעבן, האָבן זיי גע-
האָלפן איינע די צווייטע. צו אזעלכע מענטשן--
גיבוירים, מענטשן -- לײַכטיטורעמס, װאָס האָבן גע-
שײַנט אין דער שטאָקפינצטערער אָקופּאציע-װועלט,
געהערן ניט נאָר די באװוּסטזיניקע אנטיפאשיסטישע
קעמפער, נאָר אויך פּאָשעטע פאָלקס-מענטשן, אזעל-
כע, וי די וווילע פּאני מאריַע און וי די פארור-
טיילטע אף טויט, נאָר שטאָלצע און וירדיקע צויי
אלטיטשקע, אף ועמענס העלדזער די פאשיסטישע
אומענטשן האָבן אופגעהאנגען טאָװלען מיט אזא
אופשריפט: , מיר, שאבעס-גויים, האָבן געהאָלפן די
זשידעס, און דערפאר וװעלן מיר געטייט װערן, וי
הינט".

און איצטער -- וועגן די שרעקלאָזע קעמפער קעגן
פאשיזם. אין זייער שילדערונג איז פארלייגט דער
גרונטיטאָך פונעם ראָמאן. , די זאמדן, אף וועלכע
מע פארברענט דאָס לעבן פון אומשולדיקע מענטשן,
מוזן ברענען אונטער די פיס פון די פאשיסטישע
אָקופּאנטן!".

דער מעכאבער באװײַזט אונדז א גאנצע ריי העל-
דישע קעמפער פון פארשיידענע נאצי;אָנאליטעטן.
לאָבישטשאק, בראָוויטש, דרוטאָווסקי, דאנוטא, קאָן,
דאָליוק, דיברוך, באָרעק... זי אלעמען פארייניקט א
פלאמפײַערדיקע סינע צום פאשיזם און א הייליקע
ליבע צו דעם, װאָס דאָליוק און צוזאמען מיט אים
דער מעכאבער, רופט אָן ,641 טעג פון ראטן-גליק"--
פריידיקע, מונטערע 641 טעג, וועלכע זײַנען דורכ-
געגאנגען פון דער וידערפארייניקונג פון די מיַ-
רעוויגעגנטן און ביז דעם פארעטערישן אָנפאל מי-
צאד די היטלערישע האָרדעס. אינעם בוך ווערן בא-
וויזן בוילעטע עפּיזאָדן פון דעם דאָזיקן מעסירעסנע-

זיכרוינעס פון אן

אין ‏ דער דײַטשישער
דעמאָקראטישער רעפּובליק
איז שוין א לענגערע צײַט
פּאָפּולער דאָס בוך פון
מישקעט ליבערמאן ,פון
געטאָ אין דער וװעלט
ארײַן", װאָס איז אין פאָ-
ריקן יאָר ארויס אין א
רוסישער איבערזעצונג.
ס'איז א בוך זיכרוינעס
פון א מענטשן, װאָס איז
דורכגעגאנגען א גרויסן לעבנסוועג און אין די על-
טערע יאָרן זיך גענומען דערציילן וועגן דעם דורכ-
געלעבטן. עמעס, די מעכאבערן שטרײַכט אונטער,

-41010010, ,/ 4 4 מז ז 6 0 1,16 64 2 24:56

42 .1061 ז46 חז--- 26110) 4670 405 .2164/16
.1977 ,2671:0 ,װחס10611 6467

246404867 0146602084. 113 060204408020 201-

-601:0000:04 86ק21600/0 .ק244 806000 6 -- 70
4110080660024 ,.24 .86206016080 6 11600600 .0764
1979

128

פעשדיקן געראנגל. דער ווידערשטאנד הייבט זיך אָן
פון די ערשטע טעג פון דער אָקופּאציע, און ער
ווערט שטארקער און אנטשלאָסענער מיט יעדן טאָג.
נאָר אָט האָט דורכגעדונערט די סטאלינגראדער
שלאכט. איר שטורעםיגלאָק האָט נאָך מערער דער-
מוטיקט די קעמפער קעגן פאשיזם אין אלע עקן
וועלט. און -- אין לװאָוו אויך. און דער קאמף פון
די לװאָווער אונטערערדלער װוערט שטארקער, אנט-
שלאָסענער.

ליידער זײַנען אונדז ניט באװוּסט אלע עפּיזאָדן
אין דעם דאָזיקן אומגלײַכן געראנגל. אָפט פלעגט
מען קעמפן איײנציקװײַז און אומקומען אײינציקװלַז,
און קיינער וייסט ניט וװעגן דעם. פונדעסטװעגן
רײַסן זיך דורך צו אונדז פון דעם אָקופּאָציע-כאש-
כעס פראגמענטארע יעדיִעס וועגן איינצלנע העלדן.
אָט, אשטייגער, לייענען מיר אין א לװאָװוער צֹלַ-
טונג פון יענע צײַטן אזא מעלדונג:

,אכטונג! מאָרד! אין לעמבערג, אף בערנשטין-
גאס, 16 האָט מען געפונען א טױטן קערפּער פון א
מיטגליד פון ספּעציִעלן אמט. דאָס איז א מאָרד. מע
זוכט אום די אייגנטימערן פון דער קווארטיר, די
ייִדישקע לינע האנס, וועלכע גיט זיך אָן פאר א
פּאָליאטשקע אורשולע לאגעניו. זי האָט געהאט פאל-
שע דאָקומענטן..."

לעזייכער מיליאָנען קדוישים און לעשעם די
העלדנמוטיקע קעמפער קעגן דעם פאשיזם דארף
קיינמאָל ניט פארטויבט װערן דער ליארעםיגלאָק

פון בוכענוואלד. וועגן דעם דערמאָנען אונדז ווידער
און ווידער אזעלכע ביכער װי ,די זאמדן ברענען".

א ליזען

אנטיפאשיסטקע

אז זי האָט ניט געשריבן קיין אױסגעשפּראָכענע זיכ-
רוינעס; דאָס בוך באשטייט פון באזונדערע געשיכ-
טעס -- פריילעכע, טראגישע און קאָמישע, עס וערט
דערציילט וועגן פּאָשעטע, ליבע מענטשן און אויך
וועגן אזעלכע, װאָס זײַנען ניט קיין פּאָשעטע און
ניט קיין ליבע. , אָבער קוידעמקאָל האָב איך געװאָלט
דערציילן וועגן מענטשן גוטע. דאָס גאנצע לעבן
האָב איך געהאט צו זיי א שוואכקײַט"..

מישקעט ליבערמאנס בוך באװײַזט, אז זי האָט
בעליסאָפעק, אן איגנארטיקן שריפטשטעלערישן
טאלאנט. וועגן די געשעענישן, װאָס האָבן זיך מיט
איר געטראָפן, װועגן די מענטשן, וועלכע זי האָט
באגעגנט, דערציילט זי פרײַ, בילדעריש און אָפטער
פון אלץ מיט אן איראָנישן שמייכל. זי פילט הומאָר
און גיט אים גוט איבער, כאָטש איבערהױיפּט דער-
ציילט זי וועגן גאָר ניט קיין פריילעכע זאכן.

איך װעל זיך דאָ אָפּשטעלן אף אייניקע מאָמענטן,
װאָס זײַנען פארבונדן מיטן בוך.

טכילעס, װאָס איז דאָס פאר א מאָדנער נאָמען --
מישקעט. װײַזט זיך ארויס, אז די עלטערן האָבן
געווארט אף א ייַנגל, וועלכן מע האָט געדארפט אָנ-

8--0

רופן נאָכן זיידן -- מוישע. אָבער אף ויפל סאיז
געבוירן געװאָרן א מיידל, איז פון מוישען געװאָרן
מישקעט. געבוירן איז זי אין א קליין שטעטעלע פון
גאליציע -- מיטשין. וועגן איר געבורטסיאָרט האָט
זי װייניק װאָס פארגעדענקט, װײַל װען ס'האָט זיך
אָנגעהױבן די ערשטע וועלט-מילכאָמע, האָט די גאנ-
צע מישפּאָכע, װי א סאך אנדערע אײַנװױנער פון
דער עסטרליך-אונגארישער געגנט, געמוזט פארלאָזן
זייער װױינאָרט און אװועקשלעפּן זיך קיין דײַטשלאנד.
געקומען איז מען קיין בערלין, װוּ ס'האָט זיך
נאָכאמאָל געשאפן א ייִדישע געטאָ. ס'איז געווען א
פּאָר צענדליק יאָר ביז היטלערן.

די ערשטע קאפּיטלען פונעם בוך זײַנען געווידמעט
דער דאָזיקער געטאָ, װוּ ס'האָבן זיך צונויפגעקליבן
ייִדן, וועלכע האָבן געפּרוּװוט פארהיטן זייער מיטל-
אלטערלעכן שטייגער: די מאנצבלען פלעגן זיך ניט
שערן, טראָגן בערד און פּייעס. כא די װײַבער, פאר-
קערט, פלעגט מען פאר דער כאסענע אָפּשערן די
האָר און זיי האָבן דערנאָך געטראָגן פּאריקן. ,אזא
מעשונעדיקע װעלט, א רעליקט פון מיטלאלטער,
האָט זיך געשאפן אין דער הױפּטשטאָט פון דײַטש-
לאנד", -- באמערקט מ. ליבערמאן. דערצו נאָך איז
איר טאטע געווען א ראָו, א פאנאטיקער, וועלכער
האָט שטרענג געפאָדערט זיך האלטן פאר אלע די-
נים פון דער עמונע. אין דער היים, -- שרײַבט זי,---
איז געווען א מין געטאָ אין געטאָ. מער פון אלץ
האָט איר טאטע מוירע געהאט, אז זײַנע קינדער זאָלן
אָפּטרעטן פון ייִדישקײַט און זיך אסימילירן. דער-
פאר פלעגט ער פארווערן זיי אפילע ריידן דײַטש,
און, כאָטש ער אין געװען א מענטש א גאנץ קלו-
גער, א פילאָסאָפּישידענקענדיקער און יוישערדיקער,
אָבער ארויסרליסן זיך פון זײַן פאנאטיזם האָט ער
ניט געװאָלט און ניט געקענט.

ביסלעכװײַז האָטס די געטאָ געפּלאצט פון זיך
אליין. איין קאפּיטל פונעם בוך איז אָנגערופן ,די
קינדער פארלאָזן די געטאָ". דאָס יונגווארג האָט
ניט געקאָנט לעבן מיט אזא שטייגער און איז אוועק
אין דער וועלט.

פונעם בוך דערוויסן מיר זיך וועגן דעם גוירל
פון ליבערמאנס גאנצער מישפּאָכע. אויב די עלטערע
קינדער זײַנען געווען געצװוּנגען געהאָרכזאם פאָלגן
טאטע-מאמע, האָבן די ייִנגערע שוין געאָטעמט מיט
אן אנדער לופט. די ערשטע האָט צו 16 יאָר פאר-
לאָזט דאָס עלטערן-הויז מישקעט.

דעם באגאבטן מיידל האָבן געהאָלפן א סאך גוטע
מענטשן, און זייערע געשטאלטן זײַנען געמאָלט אי-
נעם בוך שארף און בוילעט. אייניקע פון זיי זײַנען
באװוּסטע טוער פון קונסט און קולטור, וי, לע-
מאָשל, אלעקסאנדער גראנאך, סערגיי אייזענשטיין,
דער דײַטשישער טעאטראלער רעזשיסער ערווין פּיס-
קאטאָר, דער דיריזשאָר קורט זאנדערלינג. פון זי
דארף מען באזונדערס אויסטיילן אלעקסאנדער גרא-
נאכן, וועלכער האָט אין א גרויסער מאָס באשטימט
מישקעט ליבערמאנס ועג.

ער האָט אויך געשטאמט פון גאליציע, געווען דאָס
נײַנטע קינד אין אן אָרעמער ייַדישער מישפּאַכע.
פון 10 יאָר אָנגעהױבן ארבעטן. זוכנדיק פּארנאָסע,
האָט ער זיך אװעקגעלאָזט אין דער ועלט, דער-
קליבן זיך קיין בערלין און דאָרט געפונען א װעג

צום טעאטער. לעכאטכילע האָט ער אפילע די דיַ-
טשישע שפּראך ניט געקענט, דערצו נאָך זײַנען בא
אים געװוען קרומע פיס. אָבער פון דער נאטור איז
ער געווען א שישפּילער, געטרוימט וועגן דער בי-
נע און זיך מעסירעסנעפעשדיק אָפּגעגעבן זײַן ציל.
מיט דער צײַט איז ער געװאָרן איינער פון די בעס-
טע ארטיסטן אין בארימטן בערלינער טעאטער
,פאָלקסבינע", מיט וועלכן עס האָט אָנגעפירט מאקסס
ריינהארדט.

;די באגעגעניש מיט אלעקסאנדער גראנאכן,--
שרײַבט ליבערמאן, -- איז געווען פאר מיר יענער
פונק, וועלכער האָט אָנגעצונדן דעם פלאם'. דער
פלאם איז טעאטער. אלעקסאנדער גראנאך האָט אנט-
דעקט אין איר אקטיאָרישע פּיײיקײַטן, מיט זײַן הילף
איז זי דורכגעגאנגען א גוטע טעאטערישול און איך
געװאָרן א שישפּילערן אין ריינהארדטס טעאטער.

אין די צוואנציקער יאָרן האָט מישקעט זיך אלץ
מער ארײַנגעצויגן אויך אין געזעלשאפטלעכן לעבן.
זי איז ארױיסגעטראָטן אף פארשיידענע מאס-אָוונטן
מיט פאָרלעזונגען פון ליטערארישע װערק. דעם 1
אווגוסט 1925 טרעט זי ארײַן אין דער קאָמוניסטי-
שער פּארטיי. ,דעם טאָג, -- שטרײַכט זי אונטער, --
װעל איך ניט פארגעסן, קאָלזמאן איך לעב". איר
גאנץ װײַטערדיק לעבן איז ענג פארבונדן מיט דער
קאָמוניסטישער אנטיפאשיסטישער באוועגונג, מיטן
סאָוועטנפארבאנד.

אין 1927 באזוכט זי צום ערשטן מאָל מאָסקװע.
אָנהײבנדיק פון אפּרעל 1929, האָט זי בא דרײַסיק
יאָר געלעבט און געארבעט אין ראטנפארבאנד. דער
גרעסטער טייל פון אירע זיכרוינעס איז געװוידמעט
אונדזער לאנד, די סאָוועטישע מענטשן.

נאָך אין בערלין האָט זי זיך באקאנט מיטן סעק-
רעטאר פונעם סאָוועטישן קאָמיוג אלעקסאנדער קאָ-
סארעוו, אין מאָסקװע -- מיט סערגיי אייזענשטיינען
און גריגאָרי ראָשאלן. און ניט נאָר וועלט-בארימטע
פּערזענלעכקײַטן זײַנען געווען אירע פרײַנט. אָט
דערציילט זי וועגן עמא װאָלף א העכסט אינטערע-
סאנטע און פארכאפּנדיקע געשיכטע. ווען זי האָט
זיך באקאנט מיט איר (דעמלט איז עמא װאָלף גע-
ווען א זשורנאליסטקע אין דער צײַטונג ‏ איזוועס-
טיא"), האָט זי זיך ניט פאָרגעשטעלט, אז די דאָזי-
קע קלייניטשקע דארע יונגע פרוי װעט אין עטלעכע
יאָר ארום ווערן איינע פון די לעגענדארע קעמי
פערנס. עמא װאָלף האָט גוֹט געקענט אויסלענדישע
שפּראכן, דערונטער שפּאניש, און ווען ס'האָט זיך
אָנגעהױבן דער בירגערקריג אין שפּאניע, איז זי
אהין פרײַװיליק אװעקגעפאָרן. פאר געװאגטקײַט
באלוינט מען זי מיטן אָרדען פון רויטן שטערן. ווען
די פראנקיסטן האָבן פארכאפּט דאָס לאנד, איז זי
אף א סאָווצטישער אונטערוואסער-שיף מיט די לעצ-
טע רעפּובליקאנער קעמפער געקומען צוריק. און
נאָכאמאָל איז איר אויסגעקומען קעמפן מיט די פא-
שיסטן, דאָס מאָל אין די יאָרן פון דער גרויסער פאָ-
טערלענדישער מילכאָמע. צוזאמען מיט איר 16-
יאָריקן זון איז זי װידער אוועק אפן פראָנט, ביידע --
די מאמע מיטן זון -- האָבן העלדנמוטיק זיך גע"
שלאָגן מיטן סוינע. װעגן זיי האָט אין יענע יאָרן
געשריבן איליא ערענבורג. עמא װאָלף איז דערגאנ-

129

גען ביז ווין. איר זון האָט פארענדיקט די מילכאָמע
אין בערלין...

לוט דער רעקאָמענדאציע פון שלוימע מיכאָעלסן
לאדט אײַן דער קינסטלערישער אָנפירער פונעם
װײַסרוסישן ייִַדישן מעלוכעיטעאטער ראפאלסקי
מישקעט ליבערמאנען אין זײַן טעאטער. אזוי איז זי
געװאָרן א שוישפּילערן אף דער ייִדישער בינע, און
די יאָרן, װאָס זי האָט געלעבט און געארבעט אין
מינסק, זײַנען געווען די סאמע בעסטע אין איר לעבן.

זי האָט בלויז געקענט ריידן ייִדיש (און מיט דער
גאליצישער אויסשפּראך), לייענען און שרײַבן האָט
קיינער זי ניט געלערנט (דעם טעקסט פון אירע
ראָלן פלעגט זי פארשרײַבן מיט לאטײַנישע בוכ-
שאבן), אָבער זי איז געװוען באגאבט און האָט גוי-
ווער געווען אלע שװעריקײַטן.

אין אָנהייב פון די דרײַסיקער יאָרן איז זי גע-
װאָרן איינע פון די פירנדיקע אקטריסעס פונעם
מינסקער טעאטער. זי האָט אויסגעפילט די הױפּט-
ראָל אין ערנסט טאָלערס דראמע ,האָפּליא, מיר
לעבן!", די ראָל פון דער לערערן אין ארן קושני-
ראָווס ,הירש לעקערט".

וועגן זיך אליין שרײַבט מישקעט ליבערמאן זייער
קנאפּ, אָפּשטעלנדיק זיך מערער אפן לעבן פונעם
טעאטער-קאָלעקטיוו. מיר דערוויסן זיך אינטערע-
סאנטע פּראָטים. אָט, לעמאָשל, האָט די פּיעסע ,דער
יאָמטעוו אין קאסרילאָווקע", לט שאָלעםיאלייכע-
מען, אוועקגעשטעלט דער באװוּסטער סאָוועטישער
רעזשיסער אלעקסאנדער דיקי. ,מיר האָבן גע-
טראכט -- דער רוסישער רעזשיסער קאָן ניט קיין
ייִדיש, און די פּיעסע איז דאָך אופגעבויט אף ייִדישע
לידער און טענץ, ייִדישע מידעס און זיטן, באװײַזט
דעם שטייגער פון א קליין ייִדיש שטעטל, וי װעט
דער רעזשיסער זיך ספּראװען מיט אזא ספּעקטאקל?
מיר זײַנען נישטוימעם געוװוען, מיט וועלכן באנעם,
מיט װאָס פאר א דינעם געפיל ער האָט די פּיעסע
אוועקגעשטעלט. פּאָשעט פּראכטפול! ס'איז געווען א
שעדעווער. אף דער פּרעמיערע זײַנען געקומען א
סאך טעאטער-ליבהאָבער פון מאָסקװע און לענינג-
גראד, אלע זײַנען געװען אנציקט פון דער פאָר-
שטעלונג".

וווינענדיק אין מינסק, האָט מישקעט ליבערמאן
זיך באקאנט און באפרײַנדעט מיט אייניקע טוער פון
דער ייִדישער קולטור, באזונדערס מיט מאקס עריקן.
איין מאָל אין װאָך פלעגט דער פּראָפּעסאָר עריק
לייענען לעקציעס פאר די ארטיסטן וועגן דער פּױ-
לישער און ייִדישער ליטעראטורן. ,ער איז געווען
אן אויסגעצייכנטער רעדנער, עס האָט זיך געדאכט,
אז פון זײַן ריידן האָט ער אליין פארגעניגן.. אין
די שמועסן מיט אונדן האָט ער ליב געהאט שפּאסן,
טרײַבן לעצאָנעס, איראָניזירן. ער איז געווען זייער
גוטמוטיק. ביכלאל האָט ער זיך אויסגעטיילט מיט
א באזונדערער פרײַנטלעכקײַט. זײַנע לעקציעס האָט
קיינער ניט דורכגעלאָזט?...

מישקעט האָט זיך באזעצט בא עריקן אין שטוב
און בא צוויי יאָר געװוינט דאָרט. אהין אין אָפט

130

ארײַנגעקומען מוישע קולבאק, וועלכער פלעגט זיך
גלײַך זעצן צום טיש און אָנהייבן לייענען עפּעס פון
זײַנע װערק. די לידער זײַנע פלעגט ער ליענען
זינגענדיקישטיל. באשיידן פלעגט ער זיך אָפּשטעלן
און ווארטן, װאָס עס װעלן אים זאָגן די צוהערער.
ווען מאקס עריק איז אריבערגעפאָרן קיין קיעוו, איז
אין דער שטוב געבליבן װווינען מישקעט ליבערמאן,
אָבער איינמאָל איז מוישע קולבאק ארײַנגעקומען צו
איר און זיך גענומען קלאָגן, אז ער קאָן ניט אר-
בעטן אין זײַן דירע, וועלכע געפינט זיך אין סאמע
צענטער. פון פארטאָג ביז שפּעט אינדערנאכט רו-
דערט דער טראמװײַ. יעדער באקאנטער גייט ארײַן
און פרעגט, װאָס ער שאפט. אין אזא דירע קאָן ער
ניט ארבעטן. ער האָט געבעטן די שישפּילערן, זי
זאָל בײַטן די דירע מיט אים. זי איז מאסקים גע-
ווען. ,איצט איז בא מיר שטיל, װווי אין גאניידן", --
פלעגט דערנאָך זאָגן מוישע קולבאק. און מישקעט
ליבערמאן דערגאנצט: ,ער האָט זיך פארשלאָסן אין
זײַן שטוב, אלץ געשריבן און געשריבן. מיר האָבן
אים זייער זעלטן געזען, בלויז אף די פּרעמיערעס
אינעם טעאטער".

דער גרעסטער טייל פון די זיכרוינעס איז געוויד-
מעט די געשעענישן פון די דרײַסיקער און פערצי-
קער יאָרן. אין דײַטשלאנד האָבן די היטלעריסטן
פארכאפּט די מאכט. מישקעט ליבערמאן איז איבער-
געפאָרן קיין מאָסקװע, װוּהין עס זײַנען אָנגעקומען
א סאך אנטיפאשיסטן. זי איז געװאָרן דער דירעק-
טאָר פון א באוועגלעכן דײַטשישן טעאטער, וועלכער
האָט גאסטראָלירט אף אוקראינע (דאָרט זײַנען גע-
ווען דײַטשישע ייַשוּוים). אינגיכן האָט זיך פאנאנ-
דערגעפלאקערט די גרויסע פאָטערלענדישע מילכאָ-
מע. מישקעט האָט א פּאָר יאָר געװוינט אין נאָװאָי
סיבירסק (וװווּ זי האָט זיך, דערעכאגעוו, אפסנײַ בא-
געגנט מיטן עוואקויַרטן מינסקער ייִדישן טעאטער),
ביזן מע האָט זי ארויסגעפאָדערט אין דער פּאָליט-י
פארוואלטונג פון דער רויטער ארמיי, און מע האָט
איר פאָרגעלייגט ארבעטן מיט די דײַטשישע קריגס-
געפאנגענע.

אזוי איז זי געװאָרן א פּאַליט-אינסטרוקטאָר, א
רויטע קאָמיסארשע, װי מע פלעגט זי רופן אין די
סאָוועטישע לאגערן פאר דײַטשישע קריגסגעפאנגענע.
אף דער ארבעט האָבן זיך ארויסגעויזן גאָר נײַע
אייגנשאפטן פון איר באגאבטער נאטור.

די מעכאבערן פונעם בוך באזיצט די קונסט פונעם
װאָרט. קעדיי צו איבערצײַגן זיך אין דעם, איז גע-
נוג בלויז באװײַזן, ויאזוי עס זײַנען אָנגערופן בא-
זונדערע קאפּיטלעך: ,די יעדיִעס פון גאליציע", , אין
שטוב פונעם ראָוו פינכעס עליעזער", ,זאָל מיך
כאפּן א קלאפּ, אויב...", ,צי פארבײַט ליבע ברויט",
, זריַע, װאָס גייט אוף" אאוו. איבערצײַגן זיך אין
דעם הויכן קינסטלערישן ניוואָ פונעם בוך קאָן מען,
ווען מע לייענט אים. און דאָס ראט איך טאקע טאָן
אלע אונדזערע לייענער.

זיליבינזאַָן

א בור פון אן איראקער קאָמוניסט

צו אונדז איז דערגאנגען די בראָשור ,אונדזער
קאמף קעגן ציִעניזם" פונעם אראבישן פּובליציסט
אבדעל ראזאק אס-סאפי, וועלכע איז דערשינען אין
באגדאד. דאָס איז אן ערנסטע פאָרשונג, וועמענס
אװוטאָר איז א מיטגליד פון דער פּאָליטביוראָ פונעם
צק פון דער איראקער קאָמפּארטײ, דער הױיפּט-רע-
דאקטאָר פון איר צענטראלן אָרגאן ,טאריק אשי
שאאב" (, דער וועג פונעם פאָלק"). די בראָשור איז
אָנגעשריבן אפן סמאך פונען פאָרטראָג, מיט וועלכן
א. ר. אסיסאפי איז ארױיסגעטראָטן אף א וויסנשאפט-
לעכן סימפּאָזיַום וועגן ציעניזם.

דער אװטאָר באטאָנט, אז דער מארקסיזם-לעניניזם
האָט אופגעדעקט דעם קלאסױטאָך פונעם ציעניזם
אלס א רעאקציאָנערע שיטע פון דער ייִדישער גרויס-
בורזשואזיע. ער װײַזט אָן אף דעם אומדערמידלעכן
קאמף, וועלכן וו. אי. לענין האָט געפירט קעגן די
פּרוּוון פונעם ציִעניזם און פונעם , בונד" צו פלאנצן
צװוישן דעם ייַדישן פּראָלעטאריאט געפילן פון נא-
ציָאָנאלער אױסשליסלעכקײַט.

אינעם בוך וערט אָנגעוויזן, אז צוזאמען מיט דער
צעפאלונג פון דער פּעאָדאלער אָרדענונג און מיט
דער אנטוויקלונג פונעם קאפּיטאליזם אין אײראָפּע
איז פאָרגעקומען אויך די פאנאנדערשיכטונג פון
דער ייִדישער באפעלקערונג לויטן קלאסן-סימען. די
אינטערעסן פון דער ייִדישער בורזשואזיע און פונעם
ייַדישן פּראָלעטאריאט זײַנען אָביעקטיוו זיך פאנאנ-
דערגעגאנגען. דער ציעניזם האָט שטענדיק גע-
שטרעבט און שטרעבט אויך הײַנט צו פארהיטן די
איזאָליאציע פון די ייִדן, אף וויפל , דאָס פארלטײַכ-
טערט אים אויסצונוצן די ייִדישע מאסן אין זײַנע
אינטערעסן, וועלכע פלעכטן זיך איבער מיט די אינ-
טערעסן פונעם אימפּעריאליזם" (ז. 20). אסיסאפי
שטרײַכט אונטער, אז ,די קאָמוניסטישע באוועגונג
און די ארבעטער-באוועגונג האָבן זיך ניט באגרע-
נעצט מיטן אידעאָלאָגישן קאמף קעגן ציעניזם, זיי
האָבן געפירט אויך א פּאָליטישן קאמף, זײַנען ארויס-
געטראָטן קעגן דעם אײַנפלוס פונעם ציעניזם צװישן
די ייִדישע ארבעטער.. די דאָזיקע באוועגונג איז
אײינצײַטיק ארױסגעטראָטן קעגן דעם אנטיײייַדישן
שאָװויניזם" (דאָרט).

אין פּעריאָד פון דער צוייטער װעלט-מילכאָמע
האָט דער ציעניזם אויסגענוצט צוליב זײַנע צילן ,די
ציעניסטישע עלעמענטן, וועלכע האָבן זיך געפונען
אין דער ענגלישער ארמיי און אינעם פּוױלישן קאָר-
פּוס אין איראק: (ז. 23). די טאקטישע ליניע פון די
ציִעניסטן אין די אראבישע לענדער איז אין יענעם
פּעריֵאָד באשטאנען אין ,ארונטערײַסן די אײנהײַט
פון די ייִדן מיט די לענדער, װוּ זיי לעבן, און מיט
דער פּאטריאָטישער באוועגונג אין די דאָזיקע לענ-
דער, דעראָבערן די ייִַדן אף דער זײַט פון די צי-

אבדעל ראזאק אס'סאפי. אונדזער קאמף קעגן
ציעניזם. באגדאד, 1977 (אראביש).

' עס האנדלט זיך װעגן די סובטיילן, וועלכע זי
נען געװוען טעטיק אונטער דער קאָמאנדשאפט פו-"
נעם אנטיסאָוועטישן גענעראל אנדערס.

עניסטישע לאָזונגען. אָפט פלעגן די דאָזיקע ציעניס-
טישע אָרגאניזאציעס אליין פּראָװאָצירן טעראָריסטי-
שע אקטן קעגן די ייַדן, קעדיי ארויסרופן בא זיי א
פארלאנג צו עמיגרירן" (ז. 26).

אן אקטיווע ארבעט פון דעמאסקירן דעם ציִעניזם
און זײַנע פּלענער האָבן געפירט די פּראָגרעסיוע
קויכעס פון איראק אין שפּיץ מיט דער איראקער
קאָמפּארטײ. , די קאָמוניסטישע ארמיי פון איראק, --
שרײַבט דער אװטאָר, --איז א מארקסיסטישילעני-
נישע פּארטיי... פונעם ערשטן טאָג, זינט זי אין גע-
שאפן געװאָרן, האָט זי פארנומען א קלאָרע און
פּרינציפּיִעלע פּאָזיציע קעגן דעם ציעניזם', בא-
טראכנדיק דעם קאמף קעגן ציעניזם ,אלס אן אָרגא-
נקשַן טייל פונעם קאמף קעגן קאָלאָניאליזם" (זו. 24---
5). א ויכטיקע ראָליע אין אָט דעם קאמף האָט
געשפּילט דער גרינדער פון דער איראקער קאָמי
פּארטיי יוסעף פאלמאן (פּאכד). ער האָט אָנגעװיזן,
אז עס איז נייטיק ניט צו מישן די באגריפן ציַע-
ניזם און ייִדיש פאָלק. וויכטיק איז דעראָבערן די
ייִדן אף דער זײַט פון דער נאציאָנאלער באפרײַונגס-
באוועגונג (ז. 27).

די פראגן וועגן דער קריטיק פונעם ציַעניזם זײַנען
אָנגערירט געװאָרן אין פאכדס פיל װערק, באזונ-
דערס אין זײַן ארבעט ,די אראבישע אײנהײַט און
דער אראבישער פארבאנד" (1943), אין דער נאציאָ-
נאלער כארטיע פון דער איראקער קאָמפּארטײ,
וועלכע ער האָט פאנאנדערגעארבעט אין 1944, אין
זײַן פאָרטראָג אפן ערשטן צוזאמענפאָר פון דער
איראקער קאָמפּארטײ, אין זײַן פאָרװאָרט צו דער
בראָשור פונעם מיטגליד פון דער פּאָליטביוראָ פונעם
צק פון דער איראקער קאָמפּארטײ כ. מ. אשישאביבי
,די אומאָפּהענגיקײַט און די נאציאָנאלע סוּווערעני-
טעט". א באזונדער אָרט צװישן זײַנע ארבעטן אף
דער דאָזיקער טעמע פארנעמט דאָס ארטיקל ,די
סאָנים פון דער סאָציאליסטישער אָקטיאבער-רעװאָל-
ליוציע זײַנען סאָנים פון אונדזער נאציאָנאלער זאך",
פארעפנטלעכט אינעם אָרגאן פון דער איראקער קאָ-
מוניסטישער פּארטײי ,אל קאנדא" (, דער באזיס")
דעם 7 נאָיאבער 1946, און די סעריע ארטיקלען אין
דער באגדאדער צײַטונג ,אל אוסבא" (,די ליגע")
אונטערן אלגעמיינעם נאָמען , צוליב װאָס קעמפן
מיר? קעגן וועמען קעמפן מיר?!". אין אָט די ארבעטן
אנאליזירט פאכד דעם מעהוס פונעם ציַעניזם, זײַן
פארבינדונג מיטן אימפּעריאליזם און קאָלאָניאליזם
און אויך די ראָליע, װעלכע עס שפּילן דאָ די
פּראָימפּערייאליסטישע קאָמפּראדאָריש-פּריצישע ארא-
בישע רעזשימען.

אין איינעם פון די ארטיקלען פון דער אָנגעװוי-
זענער סעריע האָט פאכד באטאָנט, אז , דער ציעי
ניזם איז ניט קיין אנדער זאך, װי א באשטימטער
צװײַג פונעם קאפּיטאליזם אין דער סטאדיע פונעם
אימפּעריַאליזם. די טעטיקײַט פונעם ציעניזם האָט
דעם ציל צו עקספּלואטירן און אונטערדריקן פּאָליי
טיש, עקאָנאָמיש און אידעאָלאָגיש די ייִדישע מאסן;
אין דער זעלבער צײַט איז דער ציִעניזם א געצײַג

131

אין די הענט פונעם ענגלישיאמעריקאנישן אימפּע-
ריאליזם, זײַן טרײַער וועכטער?" (ז. 29).

אקטועל קלינגען הײַנט פאכדס װערטער: ,די
וואקסנדיקע אמעריקאנער אינטערעסן אין די אראבי-
שע לענדער, דער אמעריקאנער קאפּיטאל, װאָס איז
אינוועסטירט אין פּאלעסטינע צוזאמען מיטן קאפּײ
טאל פון די ציִעניסטן, דער צזאָג פון די ציַעניסטן
צו גאראנטירן די אינוועסטיציעס פונעם אמעריקא-
נער קאפּיטאל אין א קאָלאָסאלן מאסשטאב, די
שטרעבונג פון אמעריקע צו פארנעמען אין פּאלעס-
טינע דאָס אָרט פונעם ענגלישן אימפּעריאליזם און
פארוואנדלען זי אין א באזע אף צו פארטיידיקן אירע
אינטערעסן אין די אראבישע לענדער, - דאָס אלץ
האָט געצװוּנגען די פארייניקטע שטאטן אויסצונוצן
זייער אײַנפלוס אלס רעזערוו פונעם ציעניזם" (זו.
31-0).

א באדײַטנדיקע הילף דעם ציעניזם האָבן ארויס-
געוויזן, װי עס באטאָנט די איראקער קאָמפּארטײ, די
רעאקציאָנערע, אנטיפאָלקישע אראבישע רעזשימען.
פאכד, לעמאָשל, האָט בעשײַטע אָנגעוויזן, אז ,הינ-
טער די דערפאָלגן פונעם ציעניזם זײַנען פארבא-
האלטן סוביעקטיווע פאקטאָרן, וועלכע שטעלן מיט
זיך פאָר דעם טאָך פון דער סטרוקטור פון די רע-
גירנדיקע רעזשימען און פון דער פּאָליטיק, וועלכע
אָט די רעזשימען פירן דורך אין אלע געביטן" (ז.
1. אלס רעזערוו פונעם ציעניזם האָט געדינט אויך
דאָס, װאָס ,די רעגירונגען (פון די אראבישע לענ-
דער. -- ר. אי.) זײַנען געשאפן געװאָרן ניט מיט דער
הילף פון עמעסע דעמאָקראטישע פאָלקסיוואלן.
פאכד װײַזט אָן, אז ,דער וועג פון קאמף קעגן ציַע-
ניזם ליגט דורכן קאמף קעגן די עקזיסטירנדיקע
רעאקציאָנערע רעזשימען" (דאָרט).

עס װערט דורכגעפירט א היפּשע אָרגאניזאטאָרי-
שע ארבעט, קעדיי צו באהעפטן די מאסן פון דער
איראקער באפעלקערונג, סײַ די אראבער, סײַ די
ייַדן, צום קאמף קעגן ציעניזם. אין אָנהײב סענטיא-
בער 1945 האָט פאכד, נאָך א קאָנסולטאציע מיט די
ייַדישע מיטגלידער פון דער איראקישער קאָמוניסטי-
שער פּארטיי, וועלכע זײַנען ארױסגעטראָטן אלס
איניציאטאָרן פון דער אידיי װעגן שאפן ,די ליגע
פון קאמף קעגן ציעניזם", געװענדט זיך צו די
מאכט-אָרגאנען, מע זאָל דערלויבן שאפן אזא אֶר-
גאניזאציע. אין דער פּעטיציע איז אָנגעוויזן געװאָרן,
אז ,דער ציעניזם שטעלט מיט זיך פאָר די זעלבע
סאקאָנע פאר די ייִדן, װי פאר די אראבער און פאר
זייער אײינהײַט. נעמענדיק אף זיך די פאראנטװאָרט-
לעכקײַט צו קעמפן קעגן דעם ציעניזם עפנטלעך,
גײיען מיר דערוף אײַן דערפאר, װײַל מיר זײַנען
אײינצײַטיק סײַ ייַדן, סײַ בירגער פון אן אראביש
לאנד" (ז. 212). די אָנגערופענע ביטע איז אונטער-
געהאלטן געװאָרן דורך א גרופּע ייִדישער יוגנט פון
באסרא, וועלכע האָט זיך געװענדט מיט א בריוו
צום אויסערן-מיניסטער פון איראק, פאָדערנדיק, ער
זאָל געבן זײַן האסקאָמע אף שאפן א ליגע, ועלכע
,װאָלט געשטערט צו אָפּסאמען די מויכעס פון דער
ייִדישער יוגנט מיט די ליגנערישע ציַעניסטישע
האװוטאָכעס" (ז. 34).

א דערלויבעניש צו שאפן אזא ליגע איז באקומען
געװאָרן דעם 16 מארט 1946 אדאנק דעם, װאָס דעם

132

פּאָסט פון אינערן-מיניסטער פון איראק האָט דעמלט
פארנומען א פּאטריַאָטיש געשטימטער מענטש.

די דערפאָלגרייכע טעטיקײַט פון דער ליגע צװוישן
די ברייטע מאסן ארבעטנדיקע, דערונטער אויך
צווישן די ייִדישע מאסן, האָט, פארשטייט זיך, גע-
מוזט ווערן אן אָביעקט פון אָנפאלן אף איר מיצאד
דעם אימפּעריאליזם, ציעניזם און דער אראבישער
רעאקציע. אונטערן טערעץ, אז די ליגע איז ארויס-
געטראָטן מיט א פארורטיילונג פון דער באלפור-
דעקלאראציע, זײַנען די מיטגלידער פון דער איני-
ציאטיווער גרופּע צוגעצויגן געװאָרן דעם 30 מארט
6 צום געריכט. דער געריכט איז געצװונגען גע-
ווען צו באפרײַען זיי, אָבער אין עטלעכע כאדאָשים
ארום זײַנען די אָנפירער פון דער ליגע וידער גע-
שטעלט געװאָרן צום געריכט, וועלכער האָט דאָס
מאָל אָנגענומען א באשולדיקונגסיווערדיקט.

באטראכטנדיק די פּאָליטיק. פון דער בורזשואזער
איראקער רעגירונג אין דער ייִדןדפראגע ביז און נאָך
דעם אופקום פון מעדינאס ייַסראָעל, מערקט אָפּ דער
אװוטאָר פון דער בראָשור, וועלכע מיר רעצענזירן
דאָ, אז די ציעניסטן האָבן שטענדיק אויסגערעכנט
אפן אנטיסעמיטיזם און אפן קינסטלעכן צעצינדן אים.
באזונדערס װײַזט אָן דער אװטאָר, אז דער אירא-
קער געזעץ פון 9 מארט 1950 וועגן אָפּנעמען בא די
דאָרטיקע ייַדן זייערע בירגערירעכט האָט היפּש
פארשטארקט די עמיגראציע-שטימונגען. דער אָרגאן
פון דער איראקער קאָמפּארטײי, די צײַטונג ,אל
קאיִדא" האָט, פארורטיילנדיק די דאָזיקע אקציע פון
דער רעגירונג, געשריבן: ,די איראקער רעגירונג
וויל שפּרײטן האס, צעשפּאלטונג און ארויסרופן רע-
לִיגיִעזע אומטאָלעראנץ, דה. דאָס אלץ, װאָס עס פאר-
לאנגען פון איר אירע באלעבאטים" (ז. 40).

דער מאסן-ארויספאָר פון ייִדן פון איראק האָט זיך
אָנגעהױבן נאָכן אָנעמען דעם אָנגעװויזענעם געזעץ
און נאָך א ריי פאלן פון אונטערצינדן סינאגאָגעס,
ווארפן באָמבעס אין ראיאָנען פון ייִדישער קאָנ-
צענטראציע (די באָמבע-אופרײַסן, וועלכע די אגענ-
טור פון טעראָריסטישע ציעניסטישע גרופּירונגען
האָבן אָרגאניזירט אין 1950--1951).

אָנרופנדיק דעם געזעץ פון 9 מארט 1950 ,, פארע-
טערישער טראָט", שטעלט אים קעגן אסיסאפי דעם
באשלוס פונעם ראט פון דער רעװאָליוציאָנערער קאָ-
מאנדשאפט פון דער איראקער רעפּובליק, אָנגענומען
דעם 26 נאָיאבער 1975, וועגן געבן אלע איראקער
ייִדן דאָס רעכט אומצוקערן זיך קיין איראק און
באנוצן זיך מיט אלע קאָנסטיטוציאָנעלע רעכט, וועל-
כע עס האָבן די איראקער בירגער. דער אװטאָר
װײַזט אָן, אז דער דאָזיקער באשלוס האָט ,באקומען
א הויכע אָפּשאצונג פון אלע דעמאָקראטישע און
פּראָגרעסיװוע קרעפטן אין איראק און אף דער
צווישנפעלקערלעכער ארענע, אף וויפל ער האָט גע-
האָלפן אופצודעקן דעם כילעק צװוישן דעם ציעניזם,
וועלכער איז אן אגענט פונעם צוישנפעלקערלעכן
אימפּעריַאליזם, און דעם יודאיזם, װאָס רעפּרעזענ-
טירט די ייִדישע עמונע (ז. 42). כוץ דעם, האָט דער
דאָזיקער באשלוס דעמאסקירט ,די שקאָרים פון די
ציַעניסטן, אז זיי זײַנען, קלוימערשט, די פאָרשטייער
פון אלע ייַדן פון דער וועלט". דאָס גענויע ויסג-
שאפטלעכע פעסטשטעלן דעם כילעק צװוישן ציִעניזם

און יודאיזם, שרײַבט װײַטער דער אװטאָר, האָט
געגעבן די מעגלעכקײַט ,אָפּצוהאלטן א גרויסן זיג --
דערשלאָגנדיק זיך, אז די פארייניקטע נאציעס זאָלן
אָנעמען א באשלוס וועגן אנערקענען דעם ציעניזם
אלס איינע פון די פאָרמען פון ראסיזם" (דאָרט).

אס-סאפי באטאָנט, אז דער קאמף קעגן ציעניזם
דארף ניט באגרענעצט װערן בלויז מיטן ראיאָן פו"
נעם נאָענטן מיזרעך, װײַל צוליב די ענגע פארבינ-
דונגען צװישן דעם ציעניזם און דעם אימפּעריאליזם
באקומט דער צַיִעניזם ,א צווישנפעלקערלעכן כא-
ראקטער און שטעלט מיט זיך פאָר א צווישנפעל-
קערלעכע געפאר", אף וויפל ,זײַן אינהאלט איז אין
גרונט -- שאָוויניזם,. קעמפערישע אגרעסיװקײַט און
אנטיקאָמוניזם (ז. 43).

אס-סאפי שרײַבט: ,ניט יעדער ייַד אין א צִיִע-
ניסט און ניט יעדער ציִעניסט איז א ייָד,: פּונקט װי
ניט יעדער בירגער פון ייִסראָעל אין א "ציעניסט
און ניט יעדער ציַעניסט אין א בירגער פון ייָס-
ראָעל? (ז. 44). די געשיכטע פון נאציאָנאלן בא"
פרײַונגסיקאמף פון די אראבישע פעלקער, זעצט ער
פאָר, באװײַזט, אז:

,} דער אידעאָלאָגישער קאמף קעגן ציִעניזם דארף
זיך אומבאדינגט האלטן באם טעזיס, אז עס איז פא-
ראן א קלאָרער אונטערשײיד צװישן ציעניזם און
יודאיזם;

2) דער קאמף קעגן ציעניזם פאָדערט, אז אומעטום
זאָל געשאפן װערן א װי װײַט מעגלעך ברײטערער
אײנהײַטלעכער פראָנט, װאָס שליסט אין זיך אײַן
אלע קעגנער פונעם ציעניזם, וועלכע זײַנען אָנטײיל-
נעמער אין די פארשיידענע אָטריאדן פון דער רע-
װאָליוציאָנערער וועלט-באוועגונג;

3) אזעלכע אײנהײַטלעכע פראָנטן פון קעגנער פו-
נעם ציעניזם אינװייניק אין די אראבישע לענדער
דארפן קױידעמקאָל אָנעמען די פאָרם פון א ברײטן
בונד פון די אנטי- אימפּעריאליסטישע און אנטיציע-
ניסטישע אראבישע פּאַטריאָטישע קרעפטן

4 אונדזערע הױיפּט-פארבינדעטע צװישן די ארא-

: דער אװטאָר האָט דאָ אין זינען די פּראַציעניסטן,
פארבינדעטע און מיטהעלפער פונעם ציעניזם, וועל-
כע זײַנען ניט קיין יידן.

בישע פעלקער אינעם קאמף קעגן ציעניזם זײַנען די
ארבעטער-באוועגונג און די קאָמוניסטישע באועגונג
אין גאָר דער װעלט און די מעלוכעס פון דער סאָ-
ציאליסטישער געמיינשאפט און פון די נאציאָנאל-
פּאַטריַאָטישע לענדער;

5 דער קאמף קעגן ציִעניזם פאָדערט, אז מע זאָל
דערלאנגען קלעפּ איבער די עקאָנאָמישע פּאָזיציעס
פון זײַן פארבינדעטן-- דעם אימפּעריאליזם;

6 דער קאמף קעגן ציעניזם פאָדערט װײַטער א
קאמף קעגן פארבינדעטן פונעם אימפּעריאליזם--
דער אראבישער רעאקציע:

) דער קאמף קעגן ציעניזם דיקטירט די נײיטיקײַט
צו פארשטארקן די שוצפיײיקײַט פון די באפרײַטע
אראבישע לענדער. עס איז זעלבסטפארשטענדלעך,
אז ריכטן זיך אין דעם פּראט אף דער הילף פון אן
אימפּעריאליסטישער מעלוכע איז אן אומזין;

8) דער קאמף קעגן ציַעניזם דארף פירן צו דער
װײַטערדיקער איזאָליאציע פון ייסראָעל אף דער
צווישנפעלקערלעכער ארענע;

) דער קאמף קעגן ציעניזם פאָדערט צו מאקסי-
מאלער סאָלידאריטעט מיטן אראבישן פאָלק פון פא-
לעסטינע און מיט זײַן איינציקן פאָרשטײער, דער
אָרגאניזאציע פאר באפּרײַען פּאלעסטינע אין זײיער
יוישערדיקן קאמף פאר שאפן אן אומאָפּהענגיקע מע-
לוכע" (ז. 45),. (דער קורסיוו איז אומעטום פונעם
אווטאָר. -- ר. אי.).

אינעם שלוס-טייל פון דער בראָשור גייען ארײַן
דאָקומענטן, וועלכע שפּיגלען אָפּ די פארשיידענע
עטאפּן פונעם קאמף קעגן ציעניזם אין איראק. דער
אװוטאָר ברענגט, צװישן אנדערס, דעם טעקסט פון
א פלוגבלעטל אונטערן נאָמען ,די פארבינדונג פון
דער באנדע נורי סאיד מיטן צייעניזם", די פּראָגראם
פון דער , ליגע פון קאמף קעגן ציעניזם", אויך דעם
טעקסט פון דער ווענדונג פון דער איניציאטיוויגרו-
פּע ,ליגע פון קאמף קעגן ציעניזם" צום אינערןי
מיניסטער, דאטירט דעם 12 סענטיאבער 1945.

די בראָשור פון אסיסאפי שטעלט פאָר אן אינטע-
רעס ניט בלויז פאר ספּעציאליסטן אין די פּראָבלע-
מען וועגן נאָענטן מיזרעך, נאָר אויך פארן ברייטן
לייענער.

ר.. איִספקאנדער

זינאָװי קאַמפּאנײעץ

לגו-כל-ל-על:שין

וועגן איינער א ליד און איר אװטאָר

א טרוקן בלימל, א פארגעסנס,

אָן דופט, דערזע איך אין א בוך,
און מאָדנע טרוימען, גאָר מײַן וועזן
זיי נעמען מיטאמאָל אדורך.

װוּ? ווען געבליט? אין וועלכע קאנטן?
וי לאנג? געריסן האָט דאָס װער?

א פרעמדע האנט, צִי א באקאנטע?!
און צוליב װאָס פארלייגט אהער?

ליבהאָבער פון ייִדישער פּאָעזיע ווייסן, אז
די צוויי סטראָפעס, װאָס זײַנען דאָ געבראכט,--
דאָס איז די ערשטע העלפט פון פּושקינס ליד
,א בלימל" (אין דער איבערזעצונג פון מ. כא-
שטשעוואצקי). צוליב װאָס זשע ציטיר איך זיי
איצט, ווען איך קלײַב זיך ריידן וועגן דער בא-
װוּסטער פאָלקסליד ,א בריוועלע דער מאמען"?
ענטפער איך: א ליטערארישע אסאָציאציע.
מיט א קורצער צײַט צוריק האָט דער
מאָסקװער ייִדישער שישפּילער זאלמען קא-
מינסקי מיר באוויזן אן אויסשניט פון א ייַדי-
שער צײַטונג. קיין ווערטער זײַנען אינעם אויס-
שניט ניט געווען -- בלויז נאָטן. איבערגעלייענט
די נאָטן, האָב איך אין זיי דערקענט די ליד,
װאָס איז געווען שטארק פּאָפּולער אין אָנהייב
פון הײַנטיקן יאָרהונדערט. מיט דער דאָזיקער
ליד האָב איך זיך ניט געטראָפן א קײַמעלאָן
מער װי זעכציק יאָר. ווען איך האָב זי אויס-
געזונגען מיט מײַן אינערלעכן כושיהאשמיע,
בין איך געװוען איבעראשט פון איר טיפער
שײינקײַט און פּרעכטיקן סטיל. אזא סטיל זאָגט
שטענדיק אונטער, אז מע האָט צו טאָן מיט אן
אויסערגעוויינלעך ווערק. אין דעם פאל איז מיר
געקומען אפן זינען פּושקינס ליד ,א בלימל".
יאָ, דאָס בלימל האָט ניט קיין נאָמען
אָבער ניט טרוקן איז עס. ס'איז פּרעכטיק מיט
באזונדערער פרישקײַט. װוער איז דער אװטאָר
פון אָט דער ליד, װאָס ליגט שוין לאנג בא-
האלטן אין די טיפענישן פון דער פאָלקס-ישא-
פונג? געדוכט האָט זיך מיר, אז איך על צו
אָט דעם מאָקער זיך קיינמאָל ניט דערקלײַבן..
בין איך אָבער, װײַזט אויס, א מאזלדיקער
מענטש. אין רעדאקציע פון , סאָװעטיש היימ-
לאנד" האָב איך געפונען אלע יעדיַעס ניט
בלויז וועגן דער ליד, נאָר אויך וועגן איר אוו-

144

טאָר. דער נאָמען פון דער ליד איז ,א בריווע-
לע דער מאמען", און ס'האָט זי פארפאסט שלוי-
מע שמולעוויטש. װי איך האָב זיך דערװוּסט
פון ז. רייזענס לעקסיקאָן, איז שמולעוויטש
אויך דער אװטאָר פון אנדערע פּאָפּולערע לי-
דער, צװוישן זיי פון דער ליד , כאווע", וועלכע
מע האָט אינעם ערשטן יאָרצענדליק פון הײַני
טיקן יאָרהונדערט געזונגען אין יעדן ייַדישן
הויז,
שלוימע שמולעוויטש! פארװאָס האָב איך

פּריַער קיינמאָל ניט געהערט דעם נאָמען? פאר-
װאָס האָב איך זיך דערװוּסט וועגן שמולעוויטשן
ערשט איצט? איך האָב זיך דאָך אין די פאר-
גאנגענע יאָרן געפונען אין דער סװויווע פון
אזעלכע מוזיקאנטן, װי מילנער, גנעסין, קריין,
יאמפּאָלסקי, שיינין און פיל אנדערע, געװוען
נאָענט פארבונדן מיט אזא געלערנטן אין מו"
זיקיפראגן, װי בערעגאָווסקי.

דער ענטפער קאָן זײַן אזא: שמולעוויטש
האָט געשאפן (ריכטיקער --געזונגען) גאסן-
לידער --א זשאנער, וועלכן די פּראָפּעסי;אָנעלע
מוזיקאנטן האָבן אין אכט ניט גענומען, און ניט
בלויז די ייִדישע. ערשט איצט, ווען די מוזיק
װערט אלץ מער דעמאָקראטיזירט, האָט מען
בא אונדז אָנגעהויבן ריידן אויך וועגן דער
גאסן-ליד. פריִער האָט מען אף איר געקוקט,
װי אף א שטיפקינד. און דאָס איז געווען, מוז
מען זאָגן, שטארק ניט יוישערדיק.

מיר ווילט זיך אָבער, קוידעמקאָל, מאכן א
שטיקל אנאליז, אלס א מוזיקאנט, פון דער ליד
,א בריוועלע דער מאמען", זאָגן א פּאָר ווער-
טער וועגן די מוזיקאלע מיטלען פון דער ליד.
איך דערמאָן זיך די ליד פון סערגיי יעסענין
כװקס21א סאטסא1ן+, וועלכע איז אָנגעשריבן
געװאָרן א ביסל שפּעטער פון שמולעוויטשעס

,א בריוועלע דער מאמען". בא יעסענינען רעדט
זיך אויך וועגן א מאמען, נאָר דער אדרעס איז
א פארקערטער: אוב בא אים שרײַבט דער זון
א בריוו צו דער מאמען, שרײַבט בא שמולע-
וויטשן די מאמע א בריוו צום זון. דער כילעק
איז א גרויסער: אין יעסענינס פאָרם װוערט די
מוטער-ליבע איבערגעגעבן שטארקער, בוילע-
טער. יעסענינס ליד הייבט זיך אָן פונעם
שפּרונג אף דער קווארטע (סי --מי). אזא איז
איינער פון די כאראקטעריסטישע בײַשפּילן פו-
נעם אָנהייב פון מוזיקאלע װערק אין די פאר-
שיידנסטע זשאנרען. מיט דער קווארטע הייבט
{מען אָן לידער אין אינסטרומענטאלע װערק,
מיט דער קווארטע הייבט מען אָפט אָן רעװאָ-
ליוציאָנערע, העראָישע לידער. בײַשפּילן קאָן
מען ברענגען זייער פיל. שמולעוויטש הייבט
אָן די ליד, וי שוין געזאָגט, מיט א שפּרונג אף
דער קווארטע, גיט צו איין טאקט, דערנאָך כא-
זערט זיך איבער דער דאָזיקער שפּרונג צוויי
מאָל,

די דאָזיקע קווארטע באקומט אָבער ניט
קיין געוויינלעכן כאראקטער. די קוארטע
קלינגט צערטלעך. די פילמאָליקע איבערכאזע-

רונג רופט ארויס א געפיל, פּונקט װוי די מוטער
האָט מוירע, עס זאָל דער אָנהייב פון דער ליד
ניט פארשאפן, כאָלילע, איר קינד קיין ווייטעק.
דערנאָך הייבט זי אָן זינגען פאָרזיכטיק, ניט
געײַלט, לאָזנדיק איר קומען צויזיך. עס ציט
צו די אופמערקזאמקײַט די אומנאטירלעכע
גרייס פון דער ליד, איר צעצױגנקײַט. טאקע
צעצױיגנקײַט, ניט לאנגקײַט. באם זינגען די ליד
שפּירט מען קיינמאָל ניט די לענג. די אנט-
וויקלונג פון דער ליד דערפירט ערגעץ צום
,גאָלדענעם מיטן", צום לאנג דערווארטן רעפ-
רען מיט די װוערטער ,א בריוועלע דער מא-
מען".

אין די יאָרן, ווען די ליד האָט געהאט דעם
גרעסטן דערפאָלג, האָבן איר רעפרען געװוּסט
ניט בלויז די ייִדן, נאָר אויך די ניט-ייִדישע
שכיינישע באפעלקערונג. צװישן די שענסטע
מוסטערן פון פאָלקסלידער בא פארשיידענע
פעלקער קאָן מען אָנרופן די ליד ,א בריוועלע
דער מאמען",

מיר ברענגען װײַטער אייניקע יעדיעס
וועגן שלוימע שמולעוויטשעס ביאָגראפיע, גע-
נומען פון ז. רייזענס לעקסיקאָן.

שלימע שמולעוויטש, געבוירן אין פּינסק דעם
3 אפּרעל 1868. (דער סאָף פון זײַן לעבנסוועג איז
אומבאוווּסט). זײַן מוטער איז געשטאָרבן אין קימ-
פּעט מיט אים, ער האָט זיך געהאָדעװעט בא דער
שטיפמוטער. קינדװײַז זייער פיל אויסגעשטאנען, גע-
וואקסן מאמעש אף דער גאס. צו 5 יאָר געװאָרן א
מעשוירער בא זײַן פאָטער יעהודע-לייב, וועלכער
איז געווען א כאזן אין װאָלפּער שול אין קארלין. מי-
טיק-צײַט פלעגט שלוימע ביגנייווע ארײַנכאפּן זיך
אין כיידער, לערנען זיך שרײַבן דעם אלעפבייס,
שפּעטער געלערנט אין טאלמעטוירע. צו 12 יאָר,
ווען זײַן טאטע איז געשטאָרבן, קומט ער אָן פאר
א לערניינגל צו א שנײַדער, דערנאָך איז ער א מע-
שוירער באם פּינסקער כאזן ר' יױעל זעליק, א כאָר-
זינגער אין א ייִדישער וואנדער-טרופּע. צוריקגע-
קערט זיך קיין פּינסק, האָט 'אים דער כאזן מער צו
זיך אלס מעשוירער ניט גענומען, איז ער געװאָרן
א גאסן-זינגער. צו דרײַצן יאָר האָט ער פארפאסט
זײַן ערשטע ליד ,דער עלנטער יאָסעם". געוואנדערט
פון שטאָט צו שטאָט, זינגענדיק לידער, וועלכע ער
אליין האָט געשריבן און אליין געשאפן צו זיי מע-
לאָדיעס.

צו זעכצן יאָר געקומען קיין ווילנע, געװאָרן א
יעשיװע-באָכער אין ראמײַלער קלויז, געלערנט זיך
שפּילן פידל, אויך רוסיש. שפּעטער זיך באזעצט אין
מינסק, געװאָרן פּאָפּולער אלס באדכן, געשריבן לי-
דער מיט מעלאָדיעס פאר פארשיידענע באדכאָנים
פון ווילנער גובערניע. געשריבן אויך לידער ועגן
טאָגיפראגן, װי, לעמאָשל, װעגן דעם שטרײַק אין
עדעלשטיינס טאבאק-פאבריק אאוו.

ווען ער איז אלט געװאָרן 22 יאָר, איז דערשי-
נען אין א בוך-פאָרם זײַן ערשטע לידער-זאמלונג
מיט אזא שארבלאט: , צען נײַע ייִדישע פאָלקסלידער
(באגלייט מיט מוזיק און געזאנג) פון שלוימע שמו-

לעוויטש, מינסקער באדכן (דרוק פון ראָזענקראנץ,
ווילנע, 1891, ז. 64)".

אװועקגעפאָרן קיין אמעריקע, איז ער דאָרט אופ-
געטראָטן מיט קאָנצערטן פון זײַנע אייגענע לידער
(די צאָל זייערע איז העכער פון 500). אזעלכע מוזי-
קאלע פּערלען זײַנע, װי ,דאָס טעלערל', ,א ברי-
וועלע דער מאמען", , כאווע", ,װאייַטעןילעכאָ", , דאָס
בלומען-קרענצעלע" און אנד. האָבן דערגרייכט די
פּאָפּולאריטעט פון פאָלקסלידער. ער האָט אויך פאר-
פאסט בא צען איינאקטיקע אָפּערעטעס פארן ייִדישן
טעאטער, מוזיקאלע קאָמעדיעס --,דער יוישער" (א
לעגענדע וועגן עלייאָהו האנאָווי), ,,באם בעסדן-ישעל-
מײַלע" אֹא. א בוך פון 150 רעטענישן (50 רעטע-
נישן זײַנען דערשינען אין 1918 אונטערן נאָמען
;אָריגינעלע רעטענישן"). אין 1914 אין ארויס א
גרויסער באנד פון שמולעוויטשעס ‏ פּאָעזיע און לִי-
דער". פון צײַט צו צײַט האָבן זײַנע װערק זיך גע-
דרוקט אין פארשיידענע ייִדישע צײַטונגען פון אמע-
ריקע.

איינער פון די לעצטע מאָהיקאנער פון דער
באדכאָנישער קונסט, דער יירעש און פאָרזעצער
פון עליאָקום צונזערס גוסעך, האָט זיך שמולעוויטש
אויסגעצייכנט מיט אן עכטן פאָלקס-טאָן: זײַנע פֹּאַ-
שעטע, ניט געקינצלטע לידער זײַנען דורכגעדרונ-
גען מיט א טיפן מיטגעפיל פאר די ליידן פונעם
פאָלק, זיי האָבן אין מעשעך פון פיל יאָרן געשפּײַזט
דעם רעפּערטואר פון די ייִדישע פאָלקס- און גאסן-
זינגער אין אמעריקע, ענגלאנד, אמאָל אויך דער-
גרייכט קיין פּױלן און רוסלאנד.

שמולעוויטשעס זיבן זין זײַנען אלע געווען מו-
זיקאנטן. זײַן איינציקע טאָכטער דאָראָטי איז אויך
געווען באװוּסט, װי אן אויספילערן פון דעם פאָטערס:
לידער.

יאקאַװ קאפּעליוש
יקאנדידאט פון פילאָסאָפישע וויסנשאפטן

אונדזעצרע

*'ר-י יי

ונשי

וועגן אייניקע סטאטיסטישע אָנגאבן
פון דער פאָלקסציילונג פון 79פו

די פאָלקסציילונג פון 1979 האָט פעסטגע-
ישטעלט, אז הײַנט-צויטאָג לעבן אין סאָװועטנ-
פארבאנד 1 מיליאָן 811 טויזנט ייַדן. דאָס בא-
טרעפט עפּעס מער פון א האלבן פּראָצענט פון
דער גאנצער באפעלקערונג פון לאנד. פון דער
צווייטער זײַט זעען מיר, אז צװישן די הונ-
דערט סאָוועטישע נאציאָנאליטעטן פארנעמען
די ייִדן דאָס 16יטע אָרט לויט דער צאָל. דאָס
זײַנען געוויס אינטערעסאנטע ציפערן, זיי זײַ-
נען אָבער װײיניק אף צו באקומען א קלאָרע
פאָרשטעלונג וועגן דער ראָליע פון די ייִדן און
וועגן דעם אָרט, װאָס זיי פארנעמען אין דער
יסאָװועטישער פעלקער-מישפּאַכע. דער, װאָס
אינטערעסירט זיך מיט אזעלכע אָנגאבן, וויל,

פארשטייט זיך, וויסן, ויאזוי זײַנען די ייַדן
פארשפּרײיט איבער דער טעריטאָריע פונעם
לאנד, אין וועלכע ראיאָנען װוינען זיי מערסטנס,
וויפל פון זיי לעבן אין די שטעט, וויפל אין די
דערפער, אין וועלכע צװײַגן פון דער פאָלקס-
ווירטשאפט זײַנען זי באשעפטיקט, זייער ביל-
דונגס-ניוואָ, זייער אָנטײל אינעם געזעלשאפט-
לעכן לעבן און אין דער קולטור, וועלכע בא-
ציונגען האָבן זיך אײַנגעשטעלט צווישן זיי און
די אנדערע נאציַאָנאליטעטן אאוו. אין די מא-
טעריאלן, וועלכע עס פארעפנטלעכט רעגולער
דער מעלוכישער סטאטיסטישער אמט, קאָן מען
באקומען א גענויעם ענטפער אף פיל פון די
איבערגערעכנטע פראגן.

די פארשפּרייטונג פון די יִדן איבער
דער טעריטאָריע פונעם לאנד .

אין אָנהײב פונעם הײַנטיקן יאָרהונדערט
האָבן קימאט אלע ייִדן פונעם צארישן רוסלאנד
געלעבט אין דעם טרויעריק בארימטן טכום.
האמוישעוו. אין אים זײַנען ארײַן אָנדערהאלבן
צענדליק גובערניעס, װאָס האָבן זיך געפונען
אין די מײַרעװדיקע און דאָרעמדיקע גרענעץ-
ראיאָנען פון דער ריזיקער אימפּעריע. באזעצן

136

זיך אין אנדערע ערטער איז די ייַדן געווען
פארבאָטן. בלויזן 6 פּראָצ. ייִדן האָבן געקאָנט
האָפן, אז מע װעט זי דערלויבן צו לעבן
אויסער דעם טכום.

גלײַך נאָך דער אָקטיאבער-ירעװאָליוציע
האָט די סאָוועטנמאכט אָפּגעשאפן די צארישע
פארבאָטן, זי האָט געזיכערט די מעגלעכקײַט

פאר אלע נאציאָנאליטעטן צו באזעצן זיך אין
וועלכן ראיאָן פון לאנד זיי פארלאנגען, אָן קיי-
נע באגרענעצונגען. ייִדן װוינען איצט אין אלע
פארבאנדישע רעפּובליקן, אין דער מערהײַט
קאנטן און געגנטן פון אונדזער היימלאנד. אין
9 האָבן אין רספסר געלעבט 701 טױזנט
ייִדן, אף אוקראינע --634 טויזנט, אין װײַס-
רוסלאנד--125 טויזנט, אין אוזבעקיסטאן--
0 טויזנט, אין מאָלדאװויע --80 טויזנט, אין
אזערבײַדזשאן -- 35 טויזנט, אין גרוזיע און
לעטלאנד -- צו 8 טויזנט, אין טאדזשיקיסטאן
און אין ליטע -- צו"15 טויזנט, אין עסטלאנד--
5 טויזנט, אין קאזאכסטאן, קירגיזיע, טורקמע-
ניע און ארמעניע --25 טויזנט ייָדן

פון די סאכאקלען פון דער פאָלקסציילונג
פון 1970 (די גענויע ציפער פון דער פאָלקסציי-
לונג פון 1979 זײַנען נאָך ניט פארעפנטלעכט)
דערוויסן מיר זיך, אז די ייִדן אין סאָוועטנפאר-
באנד זײַנען א פארהעלטנסמעסיק פילצאָליקע
נאציאָנאליטעט אין קימאט הונדערט אדמי-
ניסטראטיװו-טעריטאָריִעלע איינסן פונעם לאנד.
דאָס באטײַט, אז די ייִדן זײַנען זייער ברייט
פארשפּרייט איבער דער טעריטאָריע פון פססר.
מערער פון די ייִדן זײַנען פארשפּרייט איבערן
לאנד בלויז פיר נאציאָנאליטעטן (רוסן, אוק-
ראינער, װײַסרוסן, טאָטערן).

אין דער זעלבער צײַט איז צו באמערקן,
אז די פארשפּרייטונג פון די ייַדן איבער בא-
זונדערע געגנטן איז ניט קיַן גלײַכמעסיקע. אין
איינע געגנטן זײַנען פאראן ביז גאָר װײיניק
ייִדן. דאָס זײַנען די אמורער, װאָלאָגדער,
וולאדימירער, טאמבאָווער, נאָװגאָראָדער, פּענ-
זער, קאָסטראָמער, ריאזאנער געגנטן, אודמור-
טער, טשוּוואשער, מאָרדװינער, קאלמיקישע
אװטאָנאָמע רעפּובליקן. אין אנדערע געגנטן
שטעלן זיי מיט זיך פּאָר א גאנץ מערקבארע
סוויווע. אין לענינגראדער געגנט, אשטייגער
(ארײַנגערעכנט די שטאָט לענינגראד), זײַנען
די ייִדן די צווייטע נאצי;אָנאליטעט לויט דער
צאָל, אין בריאנסקער, דניעפּראָפּעטראָווסקער,
װאָראָניעזשער, ויניצער, ‏ טשערניגאָװער,
טשערקאסער, כארקאָװער, מאָהילעװער, מאָסק-
ווער, ניקאָלײַעװער, פּאָלטאװער געגנטן זײַנען
די ייִדן די דריטע נאציאָנאליטעט לוט דער
צאָל, אין נאָך דרײַצן געגנטן -- די פערטע, אין
צוואנציק געגנטן און רעפּובליקן -- די פינפטע.
דער אנאליז באװײַזט, אז די ייִדן באזעצן זיך
אָפּטער פון אלץ אין די געגנטן, וועלכע פאר-
מאָגן אן אנטוויקלטע אינדוסטריע.

אין די סאָוועטישע יאָרן האָט זיך פאר-
גרעסערט די צאָל ייִדן, וועלכע ווינען אין
רספסר: אויב אין 1926 האָט דאָ זייער צאָל בא-
טראָפן בעערעך 22 פּראָצ. פון דער גאנצער
ייִדישער באפעלקערונג אין פססר, האָט אין די
יאָרן 1959--1979 זייער צאָל דערגרייכט מער
פון 38 פּראָצ. די איבעריקע 62 פּראָצ. לעבן
אין די אנדערע פארבאנדישע רעפּובליקן.

די ייִדן לעבן, אלס קלאל, אין די שטעט.
שוין די ציילונג פון 1897 האָט באוויזן, אז אין
די שטעט האָבן דעמלט געװוינט 49 פּראָצ.
ייִדן. אין די שטעטלעך --32 פּראָצ., אין די
דערפער --18 פּראָצ. די צארישע רעגירונג
האָט פארבאָטן די ייִדן צו קויפן ערד און אר-
בעטן אף איר, זי האָט די ספער פון זייער טע-
טיקײַט באגרענעצט מיט שטאָטישע באשעפטי-
קונגען: מעלאָכעס, קליין-האנדל אדג. אין דער
זעלבער צײַט האָט דער טכום פארמאכט פאר
די ייִדן דעם צוטריט אין דער אינדוסטריע, אין
דער וויסנשאפט, וועלכע האָבן זיך דעמלט קאָנ-
צענטרירט אין די גרויסע שטעט מיזרעכדיקער
און צאָפּנדיקער פונעם טכום. די סאָוועטנמאכט
האָט ברייט צעעפנט פאר די ייִדן אויך די דאָ-
זיקע טירן. אין 1926 האָבן אין מאָסקװע, לע-
נינגראד און קיָעוו שוין געלעבט 265 טויזנט
ייִדן, קימאט אין 8 מאָל מער, איידער אין 1897,
אינגאנצן גענומען איז בא די ייִדן דער פּראָ-
צענט פון שטאָטישע אײַנװױנער צום יאָר 1926
אויסגעוואקסן ביז 82. די פאָלקסציילונג פון
9 האָט פארפיקסירט אין די דאָרפישע
געגנטן בלויז 44 פּראָצ. פון דער ייִדישער בא-
פעלקערונג. צום יאָר 1970 האָט די צאָל דאָר-
פישע ייַדן זיך פארקירצט מער וי אין צוויי
מאָל -- זי. איז דערגאנגען ביז 2,1 פּראָצ., אנט-
שפּרעכיק איז די צאָל שטאָטישע ייִדן אויסגע-
וואקסן ביז 97,9 פּראָצ. עס איז לײַכט צו פאר-
שטיין, אז הײַנט-צו-טאָג האָט די לעצטע ציפער
זיך אופגעהויבן נאָך העכער, זי דערנעענטערט
זיך ביז 100 פּרֹאָצ. ניטאָ נאָך איין נאצ;אָנאלי-
טעט, װאָס זאָל פארמאָגן אזא גרויסע צאָל
שטאָטישע אײַנוווינער,

צוישן די שטאָטישע אײַנוווינער פון לאנד
פארנעמען די ייִדן לויט דער אלגעמיינער צאָל
א העכער אָרט לט דער נאציאָנאליטעטן-
שקאלא אין פארגלײַך מיט אזא מין שקאלא
פאר דער גאנצער באפעלקערונג פון לאנד.
לוט די אָנגאבן פון 1970 פארנעמען די יידן
דאָס זיבעטע אָרט צװישן דער שטאָטישער בא-
פעלקערונג פון פססר (נאָך די רוסן, אוקראי-
נער, װײַסרוסן, טאָטערן, ארמענער, אוזבעקן),
און אין באזונדערע שטעט פארנעמען זיי אין
א סאך פאלן דאָס פערטע, דריטע און אפילע
דאָס צווייטע אָרט (לעמאָשל, אין מאָסקװע און
לענינגראד).

די סטאטיסטיק באװײַזט; אז די ייִדן װוויי
נען, אין גרונט גענומען, אין די גרויסע אדמי-
ניסטראטיווע צענטערס. גראָד דאָרט בילדן זיי
א באזונדערס קענטיקע פארהעלטנסמעסיקע
צאָל. אויב אין דער מערהײַט רעפּובליקן און
געגנטן דערגרייכט ניט די צאָל ייִדן אין די ניט
צענטראלע שטעט אפילע קיין 1 פּראָצ. פון דער
באפעלקערונג, דערגייט אָבער אין די רעפּובלי-
קאנישע און געגנטלעכע צענטערס די צאָל פון
די ייַדן אין פיל פאלן ביז העכער 5--10 פּראָצ,

137

דער בײַטראָג אין דער

וי באװוּסט, זײַנען אין די גרויסע שטעט
פאראן גינסטיקערע באדינגונגען אף צו באקו-
מען הויכבילדונג, נעמען אן אקטיוון אָנטײל
אינעם ווירטשאפטלעכן און קולטור-לעבן פונעם
לאנד. דאָרט זײַנען קאָנצענטרירט אינסטיטוטן
און טעכניקומען, וויכטיקע אונטערנעמונגען און
אנשטאלטן. אָבער ביז דער רעװאָליוציע פלעגן
די צארישע סאטראפּן אכטונג געבן, אז די אײַנ-
געשטעלטע דורך זיי גאָר קליינע פּראָצענט-
נאָרמע פאר די ייִדישע קינדער אין די לערן-
אנשטאלטן זאָל ניט געהעכערט וװערן. די מער-
הײַט ייִדישע מישפּאָכעס זײַנען ניט בעקויעך
געווען בײַצוקומען אויך עקאָנאָמישע שטערונ-
גען -- דעם הויכן סכארלימעד. אין די צארישע
מעלוכע-יאנשטאלטן פלעגט מען קיין ייִדן בי-
כלאל ניט אָנעמען אף ארבעט.

די אָקטיאבער-רעװאָליוציע האָט געמאכט
א סאָף צו די דאָזיקע שטערונגען און געגעבן
די ייִדן, פּונקט וי די בירגער פון יעטװוידער
אנדער נאצ;אָנאליטעט, אן עכטע מעגלעכקײַט
צו לערנען און פרוכטבאר זיך מיען. שוין אפן
צענטן יאָר פון דער סאָוועטנמאכט, אין 1926,
האָט מער װי א העלפט ייִדן געארבעט אין מע-
לוכע-אונטערנעמונגען אָדער געלערנט זיך. בא
דער ייִדישער באפעלקערונג זײַנען שוין דעמלט
געװען 76 פּראָצענט גראמאָטנע צװישן די
מאנצבלען, 69 פּראָצענט צװישן די פרויען.

אזא ,שנעלער סטארט" האָט געגעבן די
ייִדן די מעגלעכקײַט צו פארהיטן אויך אף װײַ-
טער דעם הויכן ניוואָ פון זייער בײַטראָג אינעם
עקאָנאָמישן לעבן פונעם סאָװועטן-לאנד און אין
זײַן קולטור-פּאָטענציָאל. אויב מע זאָל, אשטיי-
גער, פון דעם שטאנדפּונקט א קוק טאָן אף דער
צאָל ייִדן, וועלכע זײַנען דיפּלאָמירטע ספּעצי-
אליסטן, קאָן מען זען, אז דאָס אָרט, װאָס זי
פארנעמען צװישן די דיפּלאָמירטע ספּעצי-
אליסטן, וועלכע זײַנען באשעפטיקט אין דער
פאָלקסווירטשאפט פונעם לאנד, איז א סאך הע-
כער איידער דער זעלבער צײַגער פאר דער
גאנצער באפעלקערונג. צום אָנהײב פונעם יאָר
5 זײַנען אין דער פאָלקסווירטשאפט פון
פססר געווען באשעפטיקט 482,4 טױיזנט ייֵדן
וועלכע האָבן געהאט דיפּלאָמען פון הויכשולן
און טעכניקומס, זיי האָבן, אזויארום, פארנומען
צוישן אלע נאציאָנאליטעטן פון פססר דאָס
דריטע אָרט נאָך די רוסן און אוקראינער. מע
דארף צוגעבן, אז ,222 טויזנט האָבן געהאט
פארענדיקטע הויכבילדונג -- דאָס באטרעפט 7
פּראָצ. פון דער אלגעמיינער צאָל מענטשן מיט
הויכבילדונג, וועלכע זײַנען באשעפטיקט אין
דער פאָלקסווירטשאפט פונעם לאנד. מיר װעלן
דאָ באמערקן, אז אף די רוסן קומט אויס 59
פּראָצ., אף די אוקראינער --15 פּראָצ. און אף
אלע איבעריקע נאציַאָנאליטעטן--19 פּראָצ.
קיין אָנגאבן וועגן די װײַטערדיקע יאָרן זײַנען
ניט פּובליקירט געװאָרן, עס איז אָבער פאראן

138

עקאָנאָמיק און קולטור

א גרונט צו האלטן, אז די ענדערונגען זײַנען
ניט זייער גרויס,

דער בילדונגס-ניוואָ פון די ייִדן אין פססר
אינגאנצן גענומען איז גענוג הויך. אין 1970
איז אף יעדער טויזנט ייַדן אויסגעקומען צו
824-60 מענטשן מיט בילדונג העכער פון 7
קלאסן. אין גאנץ פססר באטרעפט די דאָזיקע
ציפער 483. די סאָוועטישע ייִדן האָבן מיט װאָס
צו שטאָלצירן, זיי האָבן פאר װאָס צו זאָגן א
דאנק דער סאָוועטנמאכט.

א סאך ייִדישע יוגנטלעכע לערנען זיך אין
די הויכשולן און טעכניקומס. אין 1970 האָבן
זיך געלערנט -- באָכערים 110 טויזנט און מייך-
לעך 41 טויזנט. צװישן אלע סטודענטן פון די
הויכשולן פון לאנד האָבן די ייִדן פארנומען אין
0 לויט דער אבסאָליוטער צאָל דאָס פינפטע
אָרט, נאָר לויט דער לעפיערעכדיקער גרייס
(לויטן פּראָצענט צו דער צאָל מענטשן פון דער
געגעבענער נאציאָנאליטעט) האָבן זיי פארנו-
מען דאָס ערשטע אָרט. אָט די לאגע
האָט זיך פארהיט אויך אין די װײַטערדיקע
יאָרן, טראָץ דעם, װאָס די אבסאָליוטע צאָל
ייִדן-סטודענטן איז קלענער געװאָרן. אין
6-"טן לערניאָר האָבן אין די הויכשולן
זיך געלערנט 66,9 טויזנט ייַדן. דאָס באטײַט,
אז אף יעדע 10 טויזנט ייִדן זײַנען געווען 311
סטודענטן, אין 79/1978-טן לערניאָר--329
סטודענטן.

א היפּש ביסל ייִדן-יסטודענטן לערנען זיך
אין די מאָסקװער הויכשולן. אין 79/1978-טן
לערניאָר ---11,5 טויזנט -- ארום 2 פּראָצ. פון אלע
מאָסקװער סטודענטן, דאָס דריטע אָרט נאָך די
רוסן און אוקראינער,

אָט װי עס ואקסט די צאָל סאָוועטישע
ייִדן מיט הויכבילדונג: אין 1960 -- 291 טויזנט,
אין 1970 --- 357 טויזנט, אין 1973 --- 275 טויזנט,
אין 1975 --- 285 טויזנט, אין 1977 --- 289 טויזנט.

יענע, װאָס נאָכן פארענדיקן די הויכשול
װײַזן ארויס א כיישעק צו פארנעמען זיך מיט
וויסנשאפטלעכער ארבעט און פארמאָגן דערצו
די געהעריקע פּיײיַקײַטן, אויב זיי האלטן אויס
מיט דערפאָלג די אנטשפּרעכיקע עקזאמענעס
און דעם קאָנקורס, קומען אָן אין דער אספּי-
ראנטור. אין 1973 זײַנען בא אונדז אין לאנד
געווען 25 טויזנט אספּיראנטן-ייַדן. דאָס איז
דאָס דריטע אָרֹט נאָך די רוסן (60,6 טױיזנט)
און אוקראינער (12,3 טויזנט).

דאָס בילד באװײַזט דעם בײַטראָג פון די
סאָוועטישע ייַדן אינעם וויסנשאפטלעכן פּאָטענ-
ציַאל פון אונדזער היימלאנד, מאכט א שטארקן
אײַנדרוק. פון אומגעפער 25 יידן (אײַנגע-
שלאָסן אין דער צאָל אויך זקיינים און קינ-
דער) ארבעט איינער אין דער וויסנשאפט. די
אָנגאבן פון דער טאבעלע, װאָס מיר ברענגען
װײַטער, באװײַזן, אז די צאָל ייִדן--וויסנ-
שאפט-טוער וואקסט פון יאָר צו יאָר. פאר א

פערטל יאָרהונדערט איז זי אויסגעוואקסן קי-
מאט אין דרײי מאָל. ייִדן-געלערנטע גייען ארלין
אינעם ערשטן דרײַלינג פון דער פילפעלקער-
דיקער מישפּאָכע סאָוועטישע געלערנטע. מיר
װעלן דאָ ברענגען איניקע ציפערן, וועלכע
טראָגן ארײַן מער קלאָרקײַט אין אָט דעם אי"
ניען. 1950 יאָר: די אלגעמיינע צאָל וויסנשאפט-
טוער אין לאנד באטרעפט 1625 טױזנט
מענטשן, דערונטער רוסן -=98,9 טויזנט: ייִדן ---
1 טויזנט; אוקראיִנער --- 14,7 טױזנט; גרוזיי
נער--43 טױזנט, ארמענער--29 טױזנט;

װײַסרוסן -- 2,7 טויזנט. 1975 יאָר: די אלגעמיי-
נע צאָל וויסנשאפט-טוער--12224 טױזנט
מענטשן, דערונטער רוסן --818,2 טויזנט; אוק-
ראיַנער --1242 טױיזנט; ייִדן--69,4 טױיזנט;
ארמענער --26 טױיזנט. װײַסרוסן--265
טויזנט; גרוזינער -- 22,7 טויזנט. װי באדײַטנ-
דיק עס איז דער װוּקס פון דער אלגעמיינער
צאָל געלערנטע, אויך די צאָל געלערנטע בא
יעדער פון די אָנגערופענע, װי אויך בא אנ-
דערע נאציאָנאליטעטן פונעם לאנד!

ייִדן וויסנשאפט-טוער

די צאָל ייִדן -- וויסנשאפטיטוער

דאָס אָרט פון די ייִדן צווישן די וויסג-
שאפט-טוער פון אנדערע נאציאָנאליטעטן

יאָרן אין פּראָצענטן צו דער אלגע-
אין טויזנטער מיינער צאָל וויסנשאפט-טוער (לויט דער אבסאָליוטער צאָל)
אין פססר

2 15, 291 190
3 5 23,5 160
3 80 23,2 109
3 72,9 63: 1969
3 67 8 121
3 4 0627 193
3 7 9:4 1975

פון דער טאבעלע איז צו זען א געוויסע
פארקלענערונג פון דער צאָל ייִדן צװישן אלע
וויסנשאפט-טוער פון סאָוועטנפארבאנד: פון
5 פּראָצ. אין 1950 ביז 5,7 אין 1975. די דאָ-
זיקע ציפערן דארפן ניט און קאָנען ניט ארויס-
רופן קיין כידעש באם לייענער, װאָס טראכט
זיך װי געהעריק ארײַן אינעם טעקסט. די קאָ-
מוניסטישע פּארטיי פירט אָן מיטן פּראָצעס פון
דער אנטוויקלונג פון אלע און פון יעדער בא-
זונדער נאציאָנאליטעט אין לאנד. מיט פארגי-
כערטע טעמפּן װאקסט די צאָל געלערנטע,
וועלכע קומען פון פעלקער, אין דער פארגאנ-
גענהײַט אָפּגעשטאנענע און אונטערדריקטע
דורכן צאריזם. לעמאָשל, וויסנשאפט-יטוער--
אוזבעקן זײַנען אין 1950 געווען סאכאקל 845
מענטשן, אין 1975 יאָר--16:062; טאדזשיקן,
אנטשפּרעכיק, 168 און 3.225. מע דארף געדענ-
קען, אז די צאָל ייִדן אין סאָוועטנפארבאנד איז
לעערעך ניט גרויס ---0,7 פּראָצ. פון דער גאנ-
צער באפעלקערונג פון אונדזער לאנד, אָבער
צווישן די וויסנשאפט-טוער -- מער פון 5 פּראָצ,
די צאָל אוזבעקן איז צװישן דער באפעלקערונג
פון לאנד א פיל גרעסערע--- 47 פּראָצ., אָבער
צװוישן די וויסנשאפט-טוער --נאָך אלץ אומ-
פּראָפּאָרציַאָנעל זייער קליין ---1,2 פּראָצ.

קעדיי אויספורעמען און דערציען אינעם
באטראכטן היסטאָריש קורצן טערמין מער וי
א מיליאָניקע ארמיי וויסנשאפט-טוער, אן אר-
מיי, אין וועלכער עס גייען ארײַן צענדליקער
נאציַאָנאליטעטן, זײַנען נייטיק קאדרען פון דער
העכסטער קוואליפיקאציע -- קאנדידאטן פון

וויסנשאפטן, דאָקטאָרס פון וויסנשאפטן. די סאָ-
וועטישע ייַדן מעגן זײַן שטאָלץ: זייער כיילעק
אינעם שאפן די דאָזיקע קאטעגאָריע וויסג-
שאפט-טוער איז גוט קאָנטיק. אין 1973 האָבן
העכער 41 פּראָצ. ייִדן, וועלכע ארבעטן אין די
לערןיאנשטאלטן, וויסנשאפטלעך-פאָרשערישע
אינסטיטוטן און לאבאָראטאָריעס, געהאט א
טיטל פון א געלערנטן. באזונדערס גרויס איז
דער טייל ייַדן, וועלכע טראָגן דעם טיטל דאָק-
טאָרס פון וויסנשאפטן. אין 1973 איז אין סאָ-
וועטנפארבאנד געווען 29,8 טויזנט דאָקטאָרס
פון וויסנשאפטן, צװוישן זיי רוסן ---16,6 טויזנט;
ייִדן ---4,2 טויזנט; אוקראינער--2,9 טױיזנט;
גרויזינער ---1,2 טויזנט; ארמענער --1,1 טויזנט.
יעדער זיבעטער דאָקטאָר פון וויסנשאפטן בא
אונדז אין לאנד איז א ייָד. אין 1977 האָט די
צאָל ייִדן דאָקטאָרס פון וויסנשאפטן זיך פאר-
גרעסערט ביז 4,4 טויזנט, קאנדידאטן פון וויסנ-
שאפטן -- ביז 25,7 טויזנט, און די אלגעמיינע
צאָל ייַדן ---וויסנשאפט-טוער איז שוין העכער
פון 44 פּראָצ,.

פילזאָגנדיק זײַנען די ציפערן, וועלכע גיבן
א בילד וועגן דעם בײַטראָג פון די סאָוועטישע
ייִדן אויך אין די אנדערע צװײַגן פון אונדזער
קולטור. אין 1970 איז פאָרגעקומען דער דרי-
טער שרײַבער-צוזאמענפאָר פון רספסר. צװוישן
די 488 דעלעגאטן זײַנען געװען: רוסן ---305,
ייִדן -- 77, טאָטערן --18, טשוּוואשן --12, אוק-
ראינער --12. לויט די אָנגאבן אפן יאָר 1978
באטרעפט בא אונדז אין לאנד די צאָל ייַדן
צוישן די טוער פון דער ליטעראטור און פּרעסע

139

5 פּראָצ., צוישן די טוער פון דער קולטור און
קונסט --5,2 פּראָצ., צווישן די מעדיציןיטוער--
4 פּראָצ., צװישן די יוריסטן פון פארשיידענע
פּראָפילן --- 6,7 פּראָצ,

וועגן דעם, וי דערפאָלגרײַך די ייַדן אר-
בעטן אין די אָנגערופענע געביטן, ריידן גענוג
לאקאָניש און איבערצײַגנדיק אזעלכע אָנגאבן;
אין מעשעך פון פיל יאָרן (1941--1980) בא-
טרעפן די ייַדן צװוישן דער אלגעמיינער צאָל
לאורעאטן פון דער לענין-פּרעמיע און מעלו-
כישער פּרעמיע אין געביט פון וויסנשאפט און
טעכניק, ליטעראטור, קונסט און ארכיטעקטור
ניט װייניקער װי א צענטכיילעק,

לאָמיר אף א װײַלע איבערײַסן דעם האס-
טיקן לויף פון די ציפערן. לאָמיר א בלעטער
טאָן די צײַטונגען פאר די לעצטע יאָרן. צוישן
די לאורעאטן פון 1978 טרעפן מיר אזעלכע נע-
מען: דאָקטאָר פון ביַאָלאָגישע וויסנשאפטן גע-
נין אבראם מאָיסייעוויטש, דאָקטאָר פון מעדי-
צינישע וויסנשאפטן מײיערסאָן פעליקס זאלמא-
נאָװיטש, דירעקטאָר פון א זאװאָד קליגערמאן
היינריך לװאָװויטש, דאָקטאָר פון טעכנישע
וויסנשאפטן צוקערמאן וועניאמין אראָנאָװיטש,
דאָקטאָר פון פיזישימאטעמאטישע וויסנשאפטן
יעלינסאָן מארדוך איליטש, עלעקטראָטעכניקער
ראבינאָוויטש סאמויַל איסאקאָוויטש, ארכיטעק-
טאָר קאָסארזשעווסקי װאָליא יאָסיפאָװיטש,
צװישן די לאורעאטן פון 1979: דאָקטאָר פון
טעכנישע וויסנשאפטן גאָראָן איסאק יעווסייע-
וויטש, קאנדידאט פון געאָלאָגיש-מינעראלאָגי-
שע וויסנשאפטן צינאָבער לעאָניד יאָסיפאָװויטש,
הויפּטישמעלצער פון שטאָל בא א מעטאלור-
גישן זאװאָד קרולעוועצקי סעמיאָן אראָנאָװיטש,
שעף פון א קאָנסטרוקטאָרן-ביװראָ װעליקאָ-
וויטש וולאדימיר יאָסיפאָװיטש, דאָקטאָר פון
קונסט-יקענטעניש זילבערשטיין איליא סאמאָי-
לאָוויטש, רעזשיסער נאָרשטיין יורי באָריסאָ-
וויטש, קאָמפּאָזיטאָר פראדקין מארק גריגאָריע-
וויטש. צװישן די לאורעאטן פון 1980 יאָר:
אקאדעמיקער בראונשטיין אלעקסאנדער יעוו
סייעוויטש, דאָקטאָר פון כימישע וויסנשאפטן
אבקין אבראם דאװידאָװויטש, דאָקטאָר פון פי-
זישימאטעמאטישע וויסנשאפטן קרינסקי ווא-
לענטין איזראילעװויטש, גענעראל-דירעקטאָר
פון א וויסנשאפטלעך-פּראָדוצירישער פארייני-

7א

די דערנעענטערונג מיט די

דאָס באזעצן זיך פון די ייִדן אף די טע-י
ריטאָריעס פון אלע פארבאנדישע רעפּובליקן,
דער הויכער בילדונגס-ניוואָ זייערער און אנ-
דערע פאקטאָרן פארגיכערן דעם פּראָצעס פון
דער דערנעענטערונג מיט די שכיינישע נאצלי
אָנאליטעטן. באזונדערס קלאָר רעדט וועגן דעם
די צאָל ייִדן, װאָס באהערשן פרײַ די פארשיי-

140

קונג בירגער אבראם איסאקאָװויטש, סצענא-
ריסט סלאווין קושעל לײבאָוויטש, קינאָירע-
זשיסער גוטמאן איליא סעמיאָנאָװיטש, פאָלקס-
ארטיסט פון פססר רײַקין ארקאדי איסאקאָװויטש
און פיל-פיל אנדערע.

לאָמיר זיך צוריק אומקערן צו די ציפערן
און װידער דערמאָנען: די ייִדן באטרעפן פינף-
זעקס פּראָצ. צװישן די טוער פון שעפערישע
פאכן, צען פּראָצ. צװישן די לאורעאטן פון די
סאמע בעקאָוועדיקע פּרעמיעס. דער בײַטראָג
פון די סאָוועטישע ייִַדן אין דער עקאָנאָמיק און
קולטור פון אונדזער היימלאנד איז א גאנץ
היפּשער, געוויסנהאפטיקע ארבעט באקומט אל-
פאָלקישע אנערקענונג,

אין דער גרויסער פאָטערלענדישער מיל-
כאָמע האָבן די סאָוועטישע ייִדן מוטיק פארטיי-
דיקט דאָס היימלאנד אקסל צו אקסל מיט די
אנדערע סאָוועטישע פעלקער. אין מײַ 1965,
ווען דער סאָוועטנפארבאנד האָט געפּײַערט דעם
0סטן יאָרטאָג פונעם ניצאָכן איבערן דײַטשישן
פאשיזם, האָט די צײַטונג ,פּראוודא" אָפּגע-
דרוקט א רעשימע פון פאָרשטייער פון דרלי-
סיק סאָוועטישע נאציאָנאליטעטן, וועלכע זײַנען
באערט מיטן טיטל העלד פונעם סאָוועטנפאר-
באנד. צװוישן זיי זײַנען 7.998 רוסן, 2,021 אוק-
ראיִנער, 299 װײַסרוסן, 161 טאָטערן, 107 ייַדן,
6 קאזאכן אאוו. לויט יעדיַעס, וועלכע זײַנען
פארפּינקטלעכט געװאָרן שפּעטער, דערגרייכט
די צאָל ייִַדן --העלדן פון סאָוועטנפארבאנד
2, צווישן זי --- באלוינטע מיט אָט דער העכ-
סטער מעלוכע-אויסצייכענונג צוויי מאָל,

דאָס היימלאנד שעצט הויך די העלדנטאטן
פון זײַנע זין און טעכטער אין די שלאכטן און
אין דער ארבעט. צװוישן די ייִדן זײַנען פאראן
ניט װײיניק העלדן פון סאָציַאליסטישער מי. לויט
די אָנגאבן צום אָנהייב פון 1975 האָט זייער
צאָל באטראָפן 80 מענטשן, דערונטער אזעלכע,
וועלכע האָבן צוויי מאָל באקומען דעם גאָלדע-
נעם שטערן ,סערפ און האמער"--4 מענטשן,
דרײַ מאָל --3 מענטשן. אין מארט 1970 האָט
די צײַטונג , איזװעסטיא" געשריבן, אז קימאט
0 טױויזנט ייִדן זײַנען פאר די דערפאָלגן אין
דער ארבעט און פארן אָנטײל אין דער גרוי-
סער פאָטערלענדישער מילכאָמע באלוינט גע-
װאָרן מיט אָרדענס און מעדאלן פונעם סאָי
וועטנפארבאנד,

אנדערע נאציאָנאליטעטן

דענע שפּראכן פון די פעלקער פון פססר. די
פאָלקסציילונג פון 1970 האָט באוויזן, אז ארום
5 פּראָצ. ייִדן באהערשט פרײַ רוסיש, 33
פּראָצ. -- אנדערע שפּראכן פון די פעלקער פון
אונדזער לאנד. 78 פּראָצ. האָבן אין 1970 גע-
האלטן די רוסישע שפּראך פאר זייער מוטער-
שפּראך. לויט דער ציילונג פון 1979 האָט די

פארשפּרייטונג פון רוסיש צװוישן די ייִדן דער-
גרייכט קימאט 100 פּראָצ. אין 1926 האָבן 71,9
פּראָצ. סאָוועטישע ייַדן געהאלטן ייָדישׁ פאר
זייער מאמעלאָשן, אין 1959 ---21,5 פּראָצ., אין
0--- ,17 פּראָצ., אין 1979 ---14,2 פּראָצ.

צוישן די ייִדן, וועלכע האלטן ניט ייַדישׁ
פאר זייער מאמעלאָשן, זײַנען אָבער פאראן
אזעלכע, װאָס קענען לייענען און שרײַבן ייָדיש.
אין 1970 האָט די צאָל אזעלכע ייִדן אין פססר
באטראָפן 25,4 פּראָצ. אין אייניקע רעפּובליקן
איז די דאָזיקע ציפער העכער (אין ליטע--
2 פּראָצ., אין מאָלדאוויע --52,2 און לעט-
לאנד --49,4 פּראָצ.), אין אנדערע נידעריקער
(אין ‏ טאדזשיקיסטאן--218 פּראָצ, אין
רספסר --212 פּרְאָצ,. אף אוקראינע--203
פּראָצ.).

אין די שטעט איז ייִדיש פארשפּרייט שווא-
כער, איידער אין די לאנדװוירטשאפטלעכע
ראיאָנען. אין 1970, לעמאָשל, האָבן ייִדיש גע-
רופן מאמעלאָשן אין די דערפער פון אוקראיַנע
3 פּראָצ. ייִדן, אין די שטעט פון אוקראיִנע --
8 פּראָצ., אין קיעוו---80 פּראָצ.: אין די
דערפער פון רספסר--186 פּראָצ.,. אין די
שטעט פון רספסר--116 פּראָצ., דערונטער
אין מאָסקװע ---7,6, אין לענינגראד --- 5,1 פּראָצ,
די דאָזיקע ציפערן באשטעטיקן דעם לאנגיבא-
װוּסטן אויספיר, אז די אסימיליאציע-פּראָצעסן
גייען דורך גיכער אין די גרויסע שטעט.

וו. אֹי. לענין האָט דורכגעפירט א בוילעטע
גרענעץ צװישן גוואלדיאסימיליאציע און נא-
טירלעכער פרײַװויליקער אסימיליאציע, ער האָט
ניט איין מאָל באטאָנט, אז די מארקסיסטן פא-
רורטיילן שארף די גוואלד-אסימיליאציע און
באגריסן די נאטירלעכע. אין זײַן װערק ,קריטי-
שע נאָטיצן וועגן דער נאציאָנאלער פראגע" האָט
וו. אי. לענין געשריבן: ,דער פּראָלעטאריאט...
באגריסט יעטווידע אסימיליאציע פון די נאציעס,
אויסער דער גוואלד-אסימיליאציע אָדער אזא,
וועלכע שטיצט זיך אף פּריווילעגיעס... ער האלט
אונטער אלץ, װאָס העלפט אָפּװישן די נאצ;אָ-
נאלע אונטערשיידן, העלפט, עס זאָלן פאלן די
נאצ;אָנאלע מעכיצעס, אלץ, װאָס מאכט די פאר-
בינדונגען צוישן די נאציאָנאליטעטן ענגער און
ענגער, אלץ, װאָס פירט צו דער צונויפגיסונג
פון די נאציעס". ריידנדיק וועגן דער נאטירלע-
כער אסימיליאציע פון די ייַדן, האָט ער אָפּי
געמערקט, אז קעגן דעם ,קאָנען שרײַען בלויז
די ייִדישע רעאקציאָנערע באלעבעסלעך, וועל-
כע ווילן א קערעווע טאָן אף צוריק די ראָד פון
דער געשיכטע". קעגן אזא אסימיליאציע זײַנען
קיינמאָל ניט ארױסגעטראָטן ,יענע וװעלט-
היסטאָרישע בארימטע בעסטע מענטשן פונעם
ייִדנטוּם, וועלכע האָבן געגעבן דער וועלט פאָר-
געשריטענע פירער פון דער דעמאָקראטיע און
פונעם סאָציאליזם".

דער אסימיליאציע-פּראָצעס פון די סאָווע-
טישע ייִדן כאראקטעריזירט זיך ניט בלויז דער-
מיט, װאָס עס ווערט װייניקער פארשפּרייט דאָס
ייִדיש-לאָשן. א קענטיקע ראָליע שפּילן דאָ די

געמישטע כאסענעס. עס איז באװוּסט, אז דער
יודאיזם פארורטיילט שטרענג געמישטע כאסע-
נעס. א ייַדישער מאנצבל אָדער א ייִדישע פרוי,
וועלכע פלעגן פארבינדן זייער לעבן מיט ניט-
ייִדן, זײַנען אױסגעשלאָסן געװאָרן פון קלאל
ייַסראָעל, נאָך זיי פלעגט מען זאָגן א העספּעד,
וי נאָך א געשטאָרבענעם. די שטרענג רעלי-
גיִעזע קלאָלים זײַנען טײילװײַז אָפּנעהיט גע-
װאָרן אויך אין די ערשטע יאָרן נאָך דער רע-
װאָליוציע, באזונדערס אף אוקראינע און אין
װײַסרוסלאנד, דה. אף די טעריטאָריעס, וועלכע
האָבן ביז דער רעװאָליוציע געהערט צום טכום.
אין 1927, לעמאָשל, האָבן אין די דאָזיקע ראיאָ-
נען די כאסענעס פון ייִדן מיט פאָרשטייער פון
אנדערע נאצ;אָנאליטעטן באטראָפן ניט מער
פון 5 פּראָצענט. אן אנדער בילד איז אינעם
זעלבן 1927 געווען אין רספסר, װוּ ייִדן האָבן
געלעבט הויפּטזאכלעך אין די גרויסע שטעט
און געקומען אהין אומגעפער ניט לאנג צו-
ריק, -- דאָ האָבן די כאסענעס פון ייִדישע מייד-
לעך מיט ניט-ייִדישע באָכערים דערגרייכט ביז
0 פּראָצ., און די כאסענעס פון ייִדישע באָכע-
רים מיט מיידלעך פון אנדערע נאצ;אָנאליטעטן
(אלס קלאל, מיט רוסישע מיידלעך) איז דער-
גאנגען ביז 27 פּראָצענט. אין 1964 האָבן אין
לעטלאנד די כאסענעס פון ייִדישע באָכערים
מיט רוסישע, לעטלענדישע מיידלעך און מיט
מיידלעך פון אנדערע נאצי;אָנאליטעטן דער-
גרייכט שוין 36 פּראָצענט. די פאָרשונגען, וועל-
כע זײַנען דורכגעפירט אין די בײַבאלטישע
רעפּובליקן אין די יאָרן 1960--1968, האָבן בא-
וויזן, אז געמישטע כאסענעס זײַנען מער פאר-
שפּרײט אין די גרויסע שטעט. אשטייגער, די
צאָל כאסענעס פון ייִדישע באָכערים מיט מייך-
לעך פון אנדערע נאציאָנאליטעטן האָבן דער-
גרייכט אין ריגע 50 פּראָצענט, אין טאלין -- 70
פּראָצענט.

די פאָרשונגען האָבן באוויזן, אז די גע-
מישטע מישפּאָכעס, באזונדערס אין אזעלכע,
װוּ עס פארייניקן זיך ייִדן און רוסן, נעמען די
קינדער פאר זיך מערסטנטייל די רוסישע נא-
ציאָנאליטעט: אין ווילנע 86 פּראָצ., אין טא-
לין -- 90 פּראָצ., אין ריגע -- מער פון 92 פּראָצ.
די דאָזיקע פאקטן זײַנען כאראקטעריסטיש אויך
פאר די אנדערע ראיאָנען פון לאנד.

די פאָלקסציילונגען אין פססר באװײַזן, אז
עס װערט אלץ קלענער די צאָל ייִדן: אין 1959
זײַנען אין לאנד געווען 2.268 טויזנט ייִדן, אין
0 יאָר---2.151 טויזנט, אין 1979 --- 1,811
טויזנט. דער הױיפּט-פאקטאָר אין אָט דעם פּראָ-
צעס איז די אסימילאציע, וועלכע לענין האָט בא-
צייכנט אלס דער גרעסטער היסטאָרישער פּראָג-
רעס. מיר װעלן דאָ אָפּמערקן, אז די פארקלע-
נערונג פון דער צאָל ייִדן איז פארבונדן אויך
מיט די אײיגנטימלעכקײַטן פון דער מעטאָדיק
פון פירן די פאָלקסציילונגען. די מעטאָדיק איז
אזא, אז קיינע דאָקומענטן דארף מען די איבער-
שרײַבער ניט צושטעלן. אלע יעדיִעס װערן

פארשריבן לויט די רייד פון די, װאָס ענטפערן

141

אף די פראגן. א באשטימטע צאָל ייִדן, קויי
דעמקאָל די יוגנט, װאָס האָט ניט געפילט קיין
שום כילעק, דערונטער אין דער נאציאָנאלער
און קולטור-הינזיכטן, צװישן זיך און זייערע
כאוויירים אף דער ארבעט צי אין שול, האָבן
געענטפערט אף די פראגן פונעם איבערשרײי
בער אזוי, װי זייערע כאוויירים: א רוס, אן
אוקראינער אדג. אנדערע, װוידער, האָבן געענט-
פערט אף אן אנדער אויפן: א סאָװעטישער
מענטש. אנאלאָגיש האָבן זיך געפירט אויך די
עלטערן, ווען זיי האָבן געענטפערט אף דער
פראגע וועגן דער נאציאָנאליטעט פון זייערע
מינדעריעריקע קינדער.

די גאנצע געשיכטע פון די סאָוועטישע
ייִדן איז א באשטעטיקונג פון לענינס װוערטער
וועגן די ,גרויסע וועלט-היסטאָרישע פּראָגרע-
סיווע שטריכן פון דער ייִדישער קולטור: איר
אינטערנאצ;אָנאליזם, איר פילבארקײַט צו די
פאָרגעשריטענע באוועגונגען פון דער עפּאָכע?.

די ציפערן און פאקטן, וועלכע זײַנען גע-
בראכט געװאָר}, אנטבלויזן פולקאָם די אויס-
טראכטענישן פון דער אימפּער;אליסטישער
און צ;עניסטישער פּראָפּאגאנדע װעגן דער
,דיסקרימינאציע פון די ייִדן אין סאָוועטנפאר-
באנד", דעקן אוף דעם רעכילעסדיקן פּראָװאָ-
קאטאָרישן טאָך פון דער דאָזיקער פּראָפּאגאג-
דע.

שש :2 +25648224 7 ע; ייט בן -עעייעין 0 אע רקי "=

| ריווע באליאסנע !

יפון קיָעוו איז אָנגעקומען די
טרויעריקע יעדיִע, אז נאָך א
שווערער, לאנגדויערנדיקער
קרענק. איז דעם 28 סענטיאבער
0 געשטאָרבן איינע פון אונדי
זערע טאלאנטפולע דיכטערנס,
געזעלשאפטלעכע טוערנס, פּאר-
טיי-מיטגליד פון 1929 - ריווע
באליאסנע.

דער טױט האָט ארויסגעריסן
פון אונדזערע רייען א דיכטערן,
וועמענס בײַטראָג אין דער ייַדיי
שער פּאָעזיע איז געווען באדײַטגנ-
דיק, וועמענס װאָרט האָט געקלונ-
גען אין מעשעך פון צענדליקער
יאָרן און באשײַנט אונדזער פּאָ-
עזיע מיט אייגנארטיקע, אָריגינע-
לע מאָטיוון.

וועלכע זײַנען באמערקט געװאָרן
דורך די לייענער און קריטיקער.
זינט דעמלט -- דאָס איז געװען
אין סאָף פון די 20*ער יאָרן--
דרוקט זי אירע װערק אין קיעװ,
מאָסקװע, מינסק. די דיכטערן איז
געקומען מיט אירע מאָטיוון, מיט
פרישע בילדער, ועלכע האָבן
געשילדערט דעם בירגערקריג,
דעם אופבוי פון אונדזער איגנ"
דוסטריע, דעם נײַעם לעבנסשטיי-
גער, די ליבע צום היימלאנד. די
דיכטערן איז געקומען אין דער
ייַדישער פּאָעזיע מיט איר אייגנ"
ארטיקער פּאליטרע.

די ארבעטער פון דער פאבריק
שיקן די יונגע דיכטערן זיך לער-
נען. זי ענדיקט דעם קיעװער פּע-
דאגאָגישן אינסטיטוט, די אספּײ

געבוירן אין 1910 אין אן אָרע-
מער מֿישפּאָכע, אין שטעטעלע
ראדאָמיסל, האָט ר. באליאסנע פון
דער פּריַער קינדהײַט דערפילט
דעם שװערן טאם פון נױיט, זיך
דערצויגן אין א קינדערהויז, גע"
לערנט אין קיַעוו אין א ייִדישער
שול און שפּעטער, וען זי איז
אלט געװאָרן 15 יאָר, אָנגעקומען
לערנען אין א פאבזאוושול, דער-
נאָך געארבעט אין דער ערשטער
קיַעוװוער שוךיפאבריק.

א לעבנסלוסטיקע, ארבעטזאמע,
איז זי אין דעם גרויסן ארבע-
טער-קאָלעקטיוו געװאָרן איינע
פון די אקטיווסטע געזעלשאפט-
לעכע טוערנס, און די ארבעטער

142

פון דער פאבריק האָבן זי ארויס-
גערוקט אלס מיטגליד פון קיע-
ווער שטאָטראט.

נאָך לערנענדיק זיך אין שול,
האָט ריווע באליאסנע זיך בא"
קאנט און אף שטענדיק ליב בא"
קומען ליטעראטור און אליין גע-
פּרוּװוט אירע קויכעס אין דער
פּאָעזיע. אירע ‏ ערשטע לידער
וועגן דער פאבריק האָבן געהאט
גרויס כיין, זײַנען געווען פריש,
אָריגינעל און רירנדיק. אין דער
צײַטונג קאָמוניסטישע פאָן",
,דער עמעס", , שטערן* און אין
אנדערע אויסגאבעס באװײַזן זיך
באליאסנעס לידער ,איך בין א
שוסטערקע", ,מײַן היימלאנד",

ראנטור און פארבינדט איר גאנץ
לעבן מיט דער ייִדישער פּאָעזיע.
אָנהײבנדיק פון די דרײַסיקער
יאָרן דערשײַנען אין קיעװער
נאצמינדפארלאג א ריי זאמלונגען
לידער פון דער דיכטערן. זינט
יענער צײַט איז ריווע באליאסנע
איינע פון די אקטיווסטע שעפער
פון אונדזער פּאָעזיע.

אירע לידער זײַנען איבערגע"-
זעצט געװאָרן אין רוסיש, אוק"
ראיניש און ווארעם אָפּגעשאצט
געװאָרן מיצאד די לייענער, ליב-
האָבער און שעצער פון אונדזער
פּאָעזיע.

ערע איר אָנדענק!

*ף

קאָטענטאלן פון דעדאקציע

אָט באלד וװעלן זי פארשארצן די ארבל..

דאָס ארטיקל, װאָס איינער א מ. אײַזענ-
בונד האָט פארעפנטלעכט אין דער צײַטונג
,אווסטראליער יידישע נײַעס', פארמאָגט א
קעפּל ,צוריק צום בעריישיס", און עס ענדיקט
זיך מיט א געהיימניספולער פראזע: , לאָמיר
פארשארצן די ארבל און -- צוריק צוֹם בעריי-
שיס...? ס'איז ניט שװוער צו טרעפן, אז מיטן
איניען ,פארשארצן" מיינט דער אװטאָר פאר-
קאטשען די ארבל, אָבער ויאזוי ער שטעלט
זיך פאָר דאָס אומקערן זיך צום בעריישיס פון
דער וועלט דורך פארקאטשען די ארבל, -- דאָס
איז באװוּסט נאָר אים אליין.

װײַזט זיך אָבער ארויס, אז דערװײַל האָט
דער דאָזיקער זשורנאליסט א מער באשיידענעם
ציל: זאמלען געלט אין אווסטראליע אף אויס-
האלטן דאָס ליטערארישע פארזעעניש אין ייָס-
ראָעל ,יערושאָלאימער אלמאנאך". פארװאָס
זשע, פונדעסטוועגן, , בעריישיס?"?

מ. אײַזענבונד זאָגט אָן די ייַדישע לייענער
פונעם זעקסטן קאָנטינענט, אז די ייִסראָעלדיקע
אויסגאבע, וועמענס רעדאקטאָר עס איז דער
דעזערטיר פון דער סאָוועטישער ליטערארישער
סוויווע, דער ייִדישער וולאסאָװועץ קערלער,
,צאנקט, גייט מאמעש אויס, װי א ליכט"--
פאר 10 יאָר זײַנען דערשינען ניט מער וי 11
נומערן. דאָ דערמאָנט זיך אײַזענבונד, אז אין
מעלבורן איז, דאכט זיך, יאָ פאראן ,א גרופּע
ייַדישע מענטשן", װאָס זײַנען ,באזאָרגט וועגן
גוירל פון די סאָוועטישע ייִדישע שרײַבער"
(ארויסגעפאָרענע קיין ייִסראָעל), זיי װאָלטן
זיך פארנומען מיט זאמלען נעדאָווע-געלט פארן
,יערושאָלאיימער אלמאנאך", ,נאָר עס פעלט
זי דער געהעריקער אדרעס". דעריבער ,דארפן
די, וועלכע האָבן געהאט די איניציאטיוו באם
אָנהײב, באנײַען די טעטיקײיט", דאָס הייסט --
זיך אומקערן , צוריק צום בעריישיס" (פאר-
שטייט זיך, פארשארצנדיק די ארבל).

פאריינוועגס דעקט אוף מ. אײַזענבונד
טשיקאווע זאכן. מיר װועלן ברענגען א גרעסערן
אויסצוג פונעם ארטיקל,

...מע דארף פארשטיין דעם אונטערשייד
פון זײַן א שרײַבער אין מײַרעו און זײַן א
שרײַבער אין רוסלאנד. דער ייִדישער שרײַבער
אין מײַרעװ קען האָבן פּארנאָסע פון זײַן
שרײַבן בלויז דאן, ווען ער איז באשעפטיקט
אין א צײַטונג אָדער זשורנאל. שרײַבן פּאָעזיע
:אָדער דערציילונגען, לוט זײַן אינערלעכער
באדערפעניש, קען ער נאָכן טאָג ארבעט אין

דער רעדאקציע. די שרײַבער מוזן האָבן אן
אנדער קוואל פון פּארנאָסע.

אין רוסלאנד, וויבאלד א שרײַבער האָט
זיך אָפּגעדרוקט, און דאָס באציט זיך אויך צו
די ייִדישע שרײַבער, ווערט ער א מיטגליד פון
שרײַבער-פאריין, וועלכער באזאָרגט אים מיט
א דירע, מיט א פּענסיע צום לעבן, און אויב
זײַנע ביכער האָבן דערפאָלג, באקומט ער גע-
נוג האָנאָראר און קען פירן א שיין לעבן.

דער ייִדישער שרײַבער פון סאָװועטן-רוס-
לאנד, װאָס איז ארײַנגעפאלן אין דער מײַרעװ-
דיקער װירקלעכקײיַט, האָט ניט געהאט קיין אנ-
דער פּראָפעסיע, ער איז שוין אויך צו אלט,
קעדיי זיך איבערקוואליפיצירן. די מעלוכע, װי
אזא, קאָן װײיניק אים העלפן... די דאָזיקע שרלי-
בער האָבן גענומען זיך דרוקן אין דער עקזיס-
טירנדיקער פּרעסע, אָבער דאָס איז ניט גענוג
צו פארזיכערן זיי א מאטעריעלע באזע, קעדיי
אומגעשטערט צו קאָנען אָנגיין מיט זייער
שרײַבן"...

;..קלאָר, אז בא אזא לאגע איז דער לע-
כאטכילעדיקער ציל (פונעם עמיגרירן פון אָט
די שרײַבער קיין ייִסראָעל) פארוואסערט גע-
װאָרן, און די (געוועזענע) סאָוועטישע ייִדישע
שרײַבער זײַנען פארלוירן געגאנגען אינעם קאָל
האנעאָרים. דער פּראָצעס פון זייער שאפונג האָט
זיך פארלאנגזאמט. בא זייער גאנצער אָנשטרענ-
גונג צו אקלימאטיזירן זיך אין ייַסראָעל זײַנען
זי נאָך אלץ פארבונדן מיטן סאָוועטישן יידנ-
טום, מיט זײַנע פּראָבלעמען און ראנגלענישן"..

די געבראכטע ערטער פון מ. אײַזענבונדס
ארטיקל זײַנען -- דער ביטערער עמעס, וועלכן
די ציעניסטישע פּרעסע פארשװײַגט געוויינלעך.
אײַזענבונד שטעלט פאר זיך א ציל -- דערפירן
מיט זײַנע קלאָג-רייד דעם אווסטראליער ייִדן
(וועלכער ווייסט ניט, װוי נידעריק ס'איז גע-
פאלן דער דעזערטיר --אן אמאָליקער סאָווע-
טישער שרײַבער און הײַנט א שנאָרער בא די
אנטיסאָוועטישע קאָרמושקעס), -- דערפירן דעם
ייִד פון אווסטראליע, ער זאָל אױסשרײַבן א
טשעק דעם עמיגראנטישן יערושאַלאימער אל-
מאנאך פאר געמויזעכץ-,ליטעראטור", וועלכן
ער, אײַזענבונד, רופט אָן ליגנעריש ,א טריבו-
נע פון סאָוועטישע ייִדישע שרײַבער". זײַן אר-
טיקל ענדיקט ער אזוי:

,.. אלע די, װאָס נייטיקן זיך אין הילף,
קאָן מען ניט באפרידיקן, אָבער העלפן דעם
,יערושאָלאימער אלמאנאך", דעם אָרגאן, דורך

143

וועלכן עס קומט צו דער עפּנטלעכקײַט די שטים
פון סאָװועטישע ייִדישע שרײַבער --דאָס לאָזט
זיך יאָ דערגרייכן. העלפן מאטעריעל מיינט
העלפן מאָראליש: דער סאָוועטישער ייִדישער
שרײַבער זאָל פילן, אז ער האָט פרײַנט, אז ער
דרייט זיך ניט ארום צװוישן אונדז װי אן עלג-
טער, א פאריאָסעמטער, אן איבעריקער"..
לעכערלעכע רייד פון אן ארויסגעשטעלטן
מענטשן מיצאד דעם ליטערארישן שאנד-הליזל
,קערלער און קאָמפּ.. קלוימערשט, ער ווייסט
ניט, אז סאָוועטישע ייִדישע שרײַבער לעבן און
ארבעטן אין זייער היימלאנד ---אין סאָוועטנ-
פארבאנד, און ניט אין יערושאָלאיִם, און קעדיי

זייער שטים זאָל קומען צו דער עפנטלעכקײַט,
דארפן זיי ניט האָבן די עמיגראנטיש-אנטיסאָ-
וועטישע זײַטן פון א ,יערושאָלאימער אלמא-
נאך".

און װאָס איז שײַעך די יעניקע, פאר ווע-
מען אײַזענבונד קלײַבט נעדאָוועס אין װײַטן
מעלבורן, װעט זיי שוין גאָרנישט ניט העלפן:
פאראטנדיק דעם היליקן אידעאל, אריבערגיי-
ענדיק אף אידעאָלאָגישער דינסט צו די סאָנים
פון זייער פריערדיק היימלאנד, װעלן זיי שוין
ביזן סאָף פון זייערע טעג ניט האָבן קיין אנדער
גוירל, װי ארומדרייען זיך צװוישן פרעמדע און
זײַן עלנטע, פאריאָסעמטע, איבעריקע,

די היישעריקן אפן פעלר פון איציק קיפּניסעס שאפונג

אין טעל-אוויוו איז דערשינען איציק קיפּ-
ניסעס א בוך אונטערן נאָמען ,טאָג און טאָג".
וי באװוּסט, האָט דער גרויסער סאָוועטישער
שרײַבער געפירט א פּערזענלעכן טאָגבוך, פון
װעלכן ער אליין האָט אָפּגעקליבן דאָס, װאָס
איז, לויט זײַן פארשטאנד, געווען גילטיק אף
צו פארעפנטלעכן, און האָט עס איבערגעגעבן
אין רעשוס פון דער רעדאקציע פון , סאָװועטיש
היימלאנד", וועלכע האָט זיך באצויגן מיט גרויס
אכטונג צום שרײַבערס ווילן און אָפּנעדרוקט
די פראגמענטן אין נומ. 7 פונעם זשורנאל פארן
3 יאָר.

איצט האָבן ווילד-פרעמדע צו דער ליטע-
ראטור מענטשן, וועלכע באנוצן זיך מיט דעם,
װאָס זיי זײַנען קיפּניסעס קרויווים, ארויסבא-
קומען א ביסל געלט בא איינעם פון די פילצאָ-
ליקע אין ייִדישן וועלטל ,פאָנדן", -- ער רופט
זיך , רייזל און דאָװיד פאיוס ליטעראטור-
פאָנד", -- און זיך צוגעאייגנט דאָס רעכט צו
טאָן, װאָס עס פארווילט זיך זיי, מיטן קסאוויאד
פון דעם שרײַבערס טאָגבוך.

אָט װאָס עס שרײַבט וועגן דעם אין זײַנע
ביבליאָגראפישע נאָטיצן אין דער פּאריזשער
צײַטונג ,אונדזער װאָרט* י. יאנאס:

;וי עס דערקלערן הינדע און מוישע קיפּ-
ניס-ידיאמאנט פון ייַסראָעל און אװראָם און
אָשער פינדעלמאן פון קאנאדע, האָבן זיי, װי
מיטגלידער פון קיפּניסעס מישפּאָכע, גענומען
אֹף זיך די אופגאבע צו מאכן די ענדגילטיקע
רעדאקציע פונעם קסאוויאד און אויך צו קירצן,
זיי האָבן זיך באראטן מיט אװוראָם ליס, דאָװיד
ספארד, הערש סמאָליאר און מאָטל סאקצלער.
מיר האָבן צוטרוי צו די אויסגערעכנטע שריי-
בער, אָבער מיר ווייסן ניט, צי האָבן זיי בלויז
געגעבן אָנװײַזונגען, אָדער זיי האָבן זיך בא-
קעַנט מיטן מאנוסקריפּט און אכטונג געגעבן,
אז די רעדאקציע און די קירצונגען זאָלן גע-

14

מאכט װערן פון א ליטערארישן אספּעקט און
ניט פון א מישפּאָכעדיקן?

אזוי שרײַבט א ציעניסטישער ליטעראטור-
איבערזיכטלער אין א ציעניסטישער צײַטונג.
ס'איז אָבער קלאָר, אז אויב אָפּווארפן דעם ענג-
פּארטיייִשן צוגאנג פון אָט דעם אװטאָר, מאכט
אוואדע ניט גרינגער דעם אומרו פונעם לייענער
דאָס, װאָס צו די היישעריקן -- דער סאראנטשא
פון קאָלערלײי קרויווים, וועלכע האָבן זיך נאָכן
טויט פונעם שרײַבער ארופגעװאָרפן אף זײַן
ליטערארישער יערושע, װעט צוקומען א סא-
ראנטשא פון ,געוועזענע", אזעלכע װי דער
פּרימיטיווער פּראָװאָקאטאָר סמאָליאר, װי די
ליטערארישע שלימאזאָלים ספארד און סאק-
ציִער, װאָס האָבן ניט געהאט פאר זיך קיין
פּערספּעקטיוו אין דער אָפּגעהיטער ייַדישער
ליטעראטור פון די לענדער פון סאָציאליזם,
אדג.

אין זײַן ביבליאָגראפישער נאָטיץ פּרוּוט
י. יאנאס אפילע ארויסציען א געוויסע קאָנ-
סעקווענץ פון דעם באהאנדלטן פאקט. ער
שרײַבט: ,, די אוילים פון סאָוועטירוסלאנד האָבן
געבראכט מיט זיך א מינהעג, לויט וועלכן די
ליטערארישע יערושע פון א שרײַבער געהערט
צו דער מישפּאָכע, און זי נוצט אָפט אויס די
רעכט צו טאָן מיט דער יערושע װאָס סאיז
רעכט אין אירע (דער מישפּאָכעס) אויגן. דאָס
איז אָבער ניט ריכטיק. די פארבליבענע מא-
נוסקריפּטן פון א שרײַבער געהערן צו דער לי-
טעראטור"..,

מיר װעלן צוגעבן, אז מאכינאציעס מיט
מאנוסקריפּטן פון פארשטאָרבענע סאָוועטישע
ייִדישע שרײַבער זײַנען אן אָפּטע דערשײַנונג
אין די פארלאגן פון ייִסראָעל, פשא, ארגענטי-
נע. וועגן דעם מוז מען סיגנאליזירן דעם ברייטן
לייענער. וועגן דעם דארפן וויסן די איצטיקע
און קומענדיקע ליטעראטור-פאָרשער.

9--0

אויסגעװויילטע װערק פון סאָוועטישע יִרישע קינסטלער

ארן רזשעזניקאָוו. קארל מארקס אפן האאגער קאָנגרעס. 1932

יויסעף טשײַקאָו. פּראָעקט פון א סקולפּטור-גרופּע פארן מײערכאָלדיטעאטער
מאָסקװע. 1935

יויסעף טשײַקאָוו. פּראָפילן באם ארײַנגאנג אין סאָוועטישן פּאװיליאָן פון דער אלוועלטלעכער אויסשטע-
לונג אין פּאריזש. 1937

אלעקסאנדער לאבאס. אפן לאָקאָמאָטיוו. פון דער סעריע ,אָק-
טיאבער". 1971

אלעקסאנדער לאבאס. אין אעראָפּאָרט. 1967

אלעקסאנדער טישלער. שאָלעם פאר דער װעלט! 1976

מייער אקסעלראָד. טאטעימאמע. פון דער סעריע , אין אלטן מינסק". 1932

געלייענט אין דער צײַטונג

*-

דער יִדישער ,נוואלד האָט

די מאָדערנע פּראָפּאגאנדע זוכט, ויָאזוי זיך אויס-
צודריקן סינטעטיש, געפּרעסט, שלאָגעװדיק. מע וויל
מיט איין-איינציק װאָרט פּלעטן די מויכעס, ארײַנ-
דרינגען אין די נעשאָמעס.

ייַדיש האָט אָן א שיר אזעלכע וװוערטער. דערפאר
האָט מען אין טעל-אוויוו, אף א מאסן-מאניפעסטא-
ציע פון דער באוועגונג , שאָלעם איצט" געזען רי-
זיקע פּלאקאטן מיט איין-איינציקן פּראָטעסט-װאָרט:
ג---וו---א---ל---דוָי"

און בעעמעס -- איז נאָך פאראן א מער טרעפלע-
כער אויסדרוק פאר דערצאָרענונג, ווייטעק, אופצי"
טער, פּײַן?

מע דארף ניט מיינען, אז די שפּראך פון , שאָלעם
איצט" איז ייִדיש. ס'איז גראָד א יוגנט-באוועגונג,
װאָס נוצט אף א נאטירלעכן אויפן איר מוטערשפּרא-

באקומען יַסראָעל-בירגערשאפט

כיקן העברעיש, אָבער גייט זאָגט ,גוואלד" אף הע-
ברעיש! אינעם גאנצן טאנאך, אין טאלמוד און אין
די מאָדערנע איװוריט-נעאָלאָגיזמען װעט מען ניט גע-
פינען אזא אויסדרוק, װאָס געבוירן האָט אים דאָס
ייִדיש-ריידנדיקע פאָלק אף זײַנע מארטירער-וועגן.

,גוואלד? איז שוין פונלאנג געװאָרן א טוישעו
אינעם ייִסראָעלדיקן העברעיש צוזאמען מיט אנדערע
גוטווערטלדיקע ייִדיש-פּערל. דער ביטל און די סינע
צו אונדזער פאָלקס-לאָשן איז אָבער אין דער ייִדי-
שער מעדינע נאָך ניט פארשװוּנדן, אָבער ייִדישׁ
טראָגט ארײַן זײַן צאפּלדיקע לעבעדיקײַט און זאפ-
טיקײַט אין טאָגטעגלעכן לעבן. דערפאר הערן מיר
טאקע, װי די באוועגונג ,שאָלעם איצט" שרײַט
גוואלד": גוואלד, גיט אונדז א ברעקעלע עכטן שאָ-
לעם!..

דער בלאָפער ווייסט ניט, ויאװי זיך ארויסדרייען

דער אלטער ,ָפאָרװוערטס"-בלאָפּער און ספּעץ אין
די פראגן פון ,סאָװעטישן אנטיסעמיטיזם"
זט שנײַדערמאן, וועמען דער זשורנאל , סאָװע-
טיש היימלאנד" האָט געגעבן דעם טיטל ,זשורנא-
ליסטישער אונטערוועלטניק", איז מיטאמאָל געבליב
געפּלעפט און צעמישט אנטקעגן דעם פאקט, װאָס
אין דער הױפּטשטאָט פונעם ראטנפארבאנד שפּילן
גלײַכצײַטיק צוויי ייִדישע טעאטערס: דער מאָסקװער
דראמאטישער אנסאמבל און דער ביראָבידזשאנער
מוזיקאלישער קאמער-טעאטער. דאָס איז דאָך מא-
מעש א גאנצער ייִדישער טעאטער-פעסטיוואל, זאָגט
ער, װאָס רײַסט די אױגן און װאָס דארף האָבן א
ספּעציֶעלן פּאָליטישן מֵיין...

ער ווייסט אויך צו דערציילן, אז עס גייט אָן ,א
קאמף פאר בילעטן". ער האָט אויך אויסגעפונען אין
די געשטעלטע פּיעסן , רעליגיעזע און נאציאָנאל-
ייִדישע אקצענטן", אויסער װאָס די שפּראך איז פול
מיט ,מעכײַעדיקן פּאָלקלאָר",

מיט איין װאָרט -- די גאנצע געשעעניש מיט די
צוויי ייַדישע טעאטערס אין מאָסקװע איז ,א סענ-
סאציע און א רעטעניש", אָבער ס'איז ניטאָ אזא רע-
טעניש, װאָס שנײַדערמאן זאָל ניט קאָנען לייזן, בי-
פראט אז דער מײַרעװידײַטשישער סענסאציַעלער
זשורנאל ;דער שפּיגעל? קומט אים צוהילף מיט אָט
אזא אופקלערונג: ,,מיט דעם פּלוצעמדיקן ווידערגע-
בורט פונעם ייִדִישן טעאטער וויל דער קרעמל ריינ-
וואשן אין דער מײַרעװיװעלט זײַן אנטיסעמיטיש
פּאָנעם?,..

דערװײַל װײַזט זיך ארויס, אז הינטער די פליגל פון
דער דערשײַנונג, װאָס שנײַדערמאן און , דער שפּי
געל" רופן , סאָוועטישער אנטיסעמיטיזם", דערשײַנט

דער שענסטער און רײַכסטער ייִדישער זשורנאל אף
דער װעלט; עס גייען ארויס ייִדישע ביכער: עס עק-
זיסטירן צוויי פּראָפּעסיאָנעלע ייִדישע טעאטערס,
אויסער , פאָלקס-יטעאטערס?? עס ווערט ארויסגעגעבן

145

א טעגלעכע
שטערן").
דער , סאָוועטישער אנטיסעמיטיזם" איז אזוי גרויס,
אף האגאם די גרעסטע מערהײַט ייִדן, װאָס דער
ראטנפארבאנד לאָזט ארויס קיין ייַסראָעל, פאָרן ער"

געץ אנדערש-וווּ, שטעלט מאָסקװע ניט אָפּ די עמי-
גראציע. אפן סמאך פון דער דאָזיקער מאסיווער אָפּי
נארערײַ איז דער ראטנפארבאנד פולשטענדיק בא"
רעכטיקט אָפּצושטעלן דעם ארויספאָר; פונדעסטוועגן
איז ער אזוי ,אנטיסעמיטיש", אז ער לאָזט זיך אָפּי

ייִדישע צײַטונג (;ביראָבידזשאנער

נארן און שטערט ניט די ייִדן צו פאָרן, װוּהין זיי
ווילן.

דער ,פאָרווערטס"-שװוינדלער דרייט מיט דער צונג
און ווייסט ניט, וויַאזוי ארויסצוקריכן פון דער פּאסט-
קע, אין וועלכער ער האָט זיך אליין ארײַנגעשטופּט.
װי ער זאָל זיך ניט דרייען און וועלכע פארשיידענע
מאכינאציעס ער זאָל ניט װעלן ארײַנפּילפּלען אין
דער אויסטראכטעניש פון ,סאָװועטישן אנטיסעמי-
טיזם", בלײַבט אָבער איבער דער פאקט, אז אין
מאָסקװע שפּילן גלײַכצײַטיק צוויי ייִדישע טעאטערס,
אף בוענאָס-אײַרעס און ניוײיאָרק געזאָגט געװאָרןיי

צוויי יוביליארן

מאַטל זאקין ---70 יאַר

די פּראָגרעסיווע געזעלשאפּטלעכקײַט פון ארגענ-
טינע האָט פײַערלעך אָפּנעמערקט מאָטל זאקינס
סיאָריקן געבורטסטאָג,

זאקין איז געבוירן געװאָרן אין בוטען, לעבן סלאָ-
נים, אין 1910. דערצויגן האָט ער זיך פון קלײינװײַן
בא זײַנעם א פעטער אין שטעטעלע אזערניצע.

צו 12 יאָר איז ער אָנגעקומען אין דער סלאָנימער
גימנאזיע און געענדיקט זי אין 1929. אין דעם זעלבן
יאָר פאָרט ער שטודירן קיין פראנקרײַך, װוּ ער ענ-
דיקט דעם אוניווערסיטעט אין דער שטאָט נאנסי,
ווערט אן עלעקטראָ-אינזשעניער און מאגיסטער פון
מאטעמאטיק.

נאָך אינעם אוניווערסיטעט פארכאפּן אים סאָציאלע
פּראָבלעמען: אָרעם און רײַך, קלאסנקאמף, סאָציא-
ליזם. ער טרעט ארײַן אין סטודענטןקרײַן , פונק",
װוּ יונגע קעמפער דערלערנען די װערק פון די
גרונטישעפער און טעאָרעטיקער פונעם מארקסיזם
און פון זייערע פאָרגייער.

אין 1934 קומט מאָטל זאקין מיט זײַן פאמיליע קיין
ארגענטינע, און דאָ אנטפּלעקט ער זיך מיט דער
גאנצער קראפט פון זײַן פּערזענלעכקײַט. װי א

זשורנאליסט, באלױיכט ער ואָך-אײַן, װאָךיאויס
קאָמפּליצירטע לעבנס- פּראָבלעמען, װי אויך פראגן
פון וויסנשאפטלעכן און פילאָסאָפישן ‏ כאראקטער.
זינט זײַן קומען קיין ארגענטינע, ארבעט ער אין די
פּראָגרעסיווע אויסגאבעס אין גאנג", , פאָלקס-שטי-
מע", ,טריבונע", , אונדזער לעבן". ער איז אקטיוו
אין דער אלגעמיינעם פּאָליטישן קאמף.

זאקין באהערשט פראנצויזיש, פּױליש, העברעיש,
רוסיש און שפּאניש. ער האָט איבערגעזעצט פון
פראנצויזיש א ריי ארבעטן, ארײַנגערעכנט דעם בוך
פון אנדרע מאלראָ , אין צײַט פון העפקיירעס". אים
געהערן איבערזעצונגען פון רוסיש פאר די זאמלבי-
כער , פּאָליטישע עקאָנאָמיע", ,41 יאָר", , מיכאָעלס".
פארן טעאטער ;איפט" האָט ער איבערגעזעצט די
פּיעסע ,,מוטער קוראזש" פון בערטאָלד ברעכט.

אין מעשעך פון א ריי יאָרן האָט מאָטל זאקין
מיטגעארבעט אין ,ייִוואָי אלס סעקרעטאר. אין 1947
וװוערט ער דירעקטאָר פון דער סטודיע באם ‏ איפט".

מאָטל זאקין, לוט דער נאטור א הארציקער
מענטש, איז באליבט און געשעצט אין די פּראָגרע-
סיווע ייִדישע קרײַזן פון ארגענטינע.

דאָװיד ביטמאן ---75 יאָר

דער אָנהייב פון דאָװיד ביטמאנס לעבנס-געשיכטע
איז טיפּיש פאר דער ייִדישער שטעטלשער יוגנט,
וועלכע האָט זיך סאָציַאל-פּאָליטיש גענומען אױסרײַפן
נאָך דער ערשטער ועלט-מילכאָמע אין פאנסקע
פּױלן.

א געבוירענער אין טיקטין, ביאליסטאָקער געגנט,
האָט ער פון די יונגע יאָרן זיך א צי געטאָן צו קול-
טור און סאָציאלן קאמף. ער איז געווען איינער פון

146

די גרינדער פונעם דראמקרײַז אין זײַן שטעטל. איי
בער די פּאָליטישע אָנשױוּנגען האָט ער פארזוכט
דעם טאם פון טפיסע.

אין 1929 עמיגרירט ער קיין אורוגװײַ, װוּ ער
ווערט אן אקטיווער טוער אינעם בארימטן ווינטשעוו-
סקייקלוב, סעקרעטאר פון דער ארבעטערישול און
סעקרעטאר פונעם פאָלקסיבאנק אין גאָעס.

אין 1940 וואנדערט ער אריבער אף שטענדיק קיין
ארגענטינע, װוּ ער װוערט גלײַך א מיטגליד פונעם
בוי-קאָמיטעט פון דער זשיטלאָװוסקיישול. שפּעטער
איז ער איינער פון די גרינדער פון דער קאָרטשאק-

שול און א טיכטיקער מיטגליד פונעם פּרעסע-קאָמי-
טעט פון ,טריבונע". זינט דאן איזן ער פון די אָנ-
געזעענסטע געזעלשאפטלעכע טוער אינעם קאָמיטעט
פאר דער פּראָגרעסיווער פּרעסע, װוּ ער איז טעטיק
ביז איצט.

דאָװיד ביטמאן איז מיט לײַב און לעבן איבערגע-
געבן דעם קאמף פאר פּראָגרעס און סאָציָאלן יוישער.

אונדזער לעבן"
(בוענאָס-אײַרעס)

די רעדאקציע און רעדקאָלעגיע פון ,סאָװועטיש
היימלאנד" שיקן איבער זייערע כאװערישע באגרי-
סונגען און בעסטע װוּנטשן די פּראָגרעסיװוע יידישע
טוער פון ארגענטינע מאָטל זאקין און דאָװיד ביט.
מאן.

צִי לױנט עס?

עס זעט אונדז אויס מאָדנע, װאָס א ייִדישער לי-
טעראטאָר פון רומעניע י. בערקאָװויטש --האָט גע-
האלטן פאר מעגלעך צו זײַן א גאסט פון דער אר-
גענטינער אנטי-איקופישער, אנטיפּראָגרעסיװער און
אנטיסאָוועטישער קנופיע. ער האָט געהאלטן א רע-
פעראט אין פארבאנד ,ווארשע-פּראגע? ועגן ניט
קיין אנדערן וי באשעוויס, -- דעם שונדימײַסטער,
דעם דעקלארירטן סוינע פון סאָציאליזם, דעם בי-
טערן רעאקציאָנער. לוט א צײַטונגס-קאָמוניקאט פון
,ווארשע-פּראגע? איז כאווער בערקאָוויטשעס רעפע-
ראט געווען ,א גײַסטרײַכע אָפּשאצונג פון באשעווי-
סעס גרויסן בײַטראָג פאר דער ייִדישער ליטערא-
, צ

לאָמיר דאָ דערמאָנען דאָס, װאָס באשעוויס האָט
געשריבן מיט א קורצער צײַט צוריק אין דער בוע-
נאָס-אײַרעסער ,די פּרעסע": ,װען די ליטעראטור
הייבט אָן צופיל זאָרגן וועגן דעם מין מענטש, וועגן
די מאסן, דעם פּראָלעטאריאט, וועגן שאָלעם צווישן
פעלקער, ועגן דער פארשפּרייטונג פון קולטור,
וועגן דער דערציונג פון יונגן דאָר, װוערט זי ניט
נאָר לאנגװײַליק, נאָר אויך פאלש. הומאניזם מעג
זײַן גוט, אָבער ער איז ניט געזונט פארן שעפערישן
גײַסט?... װײַטער שרײַבט ער דאָרט: , ראָמאנען, לי-
דער און פּיעסן, װאָס לייגן דעם הױפּטיגעװיכט אֹף
אידייען, זײַנען, אָן אויסנאם, שלעכט און צום בא-
דויערן אויך פאלש".

נאָך פריִער האָט באשעוויס געדארשנט אין , פֿאָר-
ווערטס" אזוי צו זאָגן: , אין אונדזערע אייגענע דע-
מאָקראטישע לענדער איז דער יעניקער, װאָס קוקט

אף אלץ פון א ריין-וויסנשאפטלעכן שטאנדפּונקט,
אָדער א גאנגסטער, אָדער א מענטש אינגאנצן אָן
כאראקטער. דער ויסנשאפטלעכער שטאנדפּונקט
דערפירט צו שיקרעס, צו זנוס, צו זעלבסטמאָרד, צו
מעשוגאס. ער צעברעכט דאָס פאמיליע-לעבן, ער
רײַסט אראָפּ דעם אװטאָריטעט פון די עלטערן. ער
ברענגט מיט זיך ביליקײַט, כאראקטערלאָזיקײַט און
פארצווייפלונג",..

עס איז אינטערעסאנט צוצוגעבן, אז די בירגער-
לעכע ייִסראָעליצײַטונג ,האארעץ" האָט לעצטנס
פארעפנטלעכט אן ארטיקל ,עס אין א סקאנדאל,
װאָס מע מאכט ניט קיין סקאנדאל באשעוויסן" פאר
זײַן דעגראדירן און דעפאָרמירן דאָס ייִדישע לעבן
אין זײַנע ווערק.

װאָס זשע האָט אף דעם צו זאָגן דער גאסט פון
רומעניע! מע דארף נאָך צוגעבן, אז די טעמאטיק
פון אלע זײַנע אנדערע רעפעראטן האָט גאָרניט צו
טאָן געהאט מיט דער נײַער װעלט, מיטן סאָציאליס-
טישן רעאליזם אין דער ליטעראטור, מיט דער
קינסטלערישער װירקלעכקײַט פון הײַנטצײַטיקן לעבן,
מיט אקטועלקײַט ביכלאל.

ווען מע נעמט נאָך אין אכט, אז דער פארערער
פון באשעוויסן האָט געהאלטן פאר מעגלעך צו בא-
זוכן אויך די היגע יעשיווע פון דער אָרטאָדאָקסיש-
קלעריקאלער אגודע, דארף מען פרעג: צי לױנט
פון א סאָציאליסטישער מעדינע קומען צו באגליקן

די ארגענטינער רעאקציאָנערע און אנטיסאָוועטישע
קנופיע?..

אי האָט איבערגעזעצט
פרידריך ענגעלס

אין 1892 האָט פרידריך ענגעלס
פארעפנטלעכט אן ארטיקל ,דער
נײַיאנטדעקטער פאל פון גרופּע-
הייראט", װאָס עס האָט זיך שפּע-
טער פּובליקירט אלס צוגאָב צו
דער ארבעט ,דער אָפּשטאם פון
מישפּאָכע, פּריוואט-איינגטום און
מעלוכע", אינעם דאָזיקן ארטיקל
דערציילט פ. ענגעלס, װאָס עס
האָט געשריבן אין דער צײַטונג
,רוסקיַע װעדאָמאָסטי? מײַן
לאדנסמאן, דער עטנאָגראף לעװ
שטערנבערג וועגן די סאכאלינער
גיליאקעס. שטערנבערגס איס-
פאָרשונגען האָט פ. ענגעלס הויך
געשאצט.

לעוו שטערנבערג איז געווען אן
אָנגעזעענער געלערנטער. געבוירן
איז ער אין זשיטאָמיר, פון דער
פריִער יוגנט זיך לײַדנשאפטלעך
געצויגן צו וויסנשאפט און צו
רעװאָליוצ;אָנערער באוועגונג, און
דאָס האָט געבראכט אין 1881 דעם
פיייקן צװואנציקיאָריקן ייִדישן באָ-
כער אין פּעטערבורגער אוניווער-
סיטעט און אין דער אָרגאניזא-
ציע ;נאראָדנאיא װאָליא". אין
עטלעכע יאָר ארום ציט זיך
שטערנבערג איבער קיין אָדעס.
אין 1886 װערט ער ארעסטירט,
מע שיקט אים ארויס אף סאכא-
לין. און דאָ הייבט זיך אָן א נײַע
טקופע אין זײַנע וויסנשאפטלעכע
פאָרשונגען. ‏ ער דערלערנט די
אָרטיקע באפעלקערונג --ניווכן,
די גיליאקעס -- און װוערט באװוּסט
אלס א גלענצנדיקער עטנאָגראף.

ל. שטערנבערג איז געווען א
פּאָליגלאָט,. ער האָט געװוּסט עג"
גליש, דײַטש, פראנצויזיש, איטא-
ליעניש, באהערשט די שפּראכן
פון פעלקער, װעלכע לעבן אף
סאכאלין. ער זעצט פאָר א. טשע-
כאָווס אױספאָרשונגען פונעם
װײַטן קאנט, אָבער אין א פאר-
ברייטערטן פארנעם -- דער גרויי
סער רוסישער שרײַבער האָט
איבערגעשריבן דאָרט בלויז די
ארעסטאנטן,, ל. שטערנבערג--

148

אלע אײַנװױינער. דער געלערנטער
איז געווען באפרײַנדעט מיט די
אָרטיקע טוישווים, און דאָס האָט
פּאָזיטיוו געװירקט אף די רעזול-
טאטן פון זײַן וויסנשאפטלעכער
טעטיקײַט.

װען עס האָט זיך פארענדיקט
דער טערמין פון זײַן פארשיקונג,
איז ל. שטערנבערג פארבעטן גע-
װאָרן אף ארבעט אין מוזיי פון
אנטראָפּאָלאָגיע און עטנאָגראפיע
בא דער פּעטערבורגער ויסנ-
שאפטיאקאדעמיע. פון 1901 ביזן
סאָף פון זײַן לעבן פארנעמט ער
זיך מיט מוזיי-איניאָנים. באזונ-
דערס פיל קויכעס שענקט ער דער
מיטאָלאָגיע, דעם אטעיזם, דעם
פאָלקלאָר פון פארשיידענע פעל-
קער אין דער וועלט.

אָנהײבנדיק פון 1918, איז ל.
שטערנבערג פּראָפּעסאָר אינעם
לענינגראדער אוניווערסיטעט,
פילט אויס די פליכטן פון דעקאן
אף דער עטנאָגראפישער אָפּטײ-
לונג באם געאָגראפישן פאקול-
טעט. אין 1924 װוערט ער אויס-
געוויילט אלס מיטגלידיקאָרעס-
פּאָנדענט פון דער ויסנשאפט-
אקאדעמיע. ער איז דער גרינדער
פון א גרויסער וויסנשאפטלעכער
שול, וועלכע פארנעמט זיך הויפּט-
זאכלעך מיט דערלערנען די צאָפן-
פעלקער.

ל. שטערנבערג איז געװוען א
גוטער לעקטאָר, א לײַדנשאפטלע-
כער אטעיסט און אן עכטער אינ-
טערנאציאָנאליסט, אן איבערצײַג-
טער הומאניסט. ער האַט שארף
קריטיקירט די ראסיסטישע טעאָ-
ריע, װעלכע האָט באשטעטיקט
דעם פאָרצוג פון דער ,אריישער
קולטור" איבער די אנדערע קול-
טורן.

איך װיל באטאָנען, אז לעו
שטערנבערגס איניקע ארבעטן
האָט לעכאטכילע איבערגעזעצט
אף דער דײַטשישער שפּראך
פרידריך ענגעלס, װעלכער האָט
געװוּסט רוסיש און אופמערקזאם
נאָכגעשפּירט נאָך דעם געזעל-
שאפטלעכן און ויסנשאפטלעכן
לעבן אין אונדזער לאנד.

געשטאָרבן איז ל. שטערנבערג
אין 1927 יאָר.

דאָצענט איי. באליאסני
זשיטאָמיר

מיר פארגעסן אים ניט

ס'איז ווינטשנסװערט, אז אלע
זאָלן וויסן וועגן יאָסיף יופא.
אין 1936 פארענדיקט ער די
לענינגראדער ארטילערישע שול,
און װען עס היבט זיך אָן די
פאָטערלענדישע מילכאָמע, אין
ער שוין א דערפארענער מיליי
טערמאן. זײַנע גווארדיייישע מי"
נענווארפערס העלפן דער 62-טער
ארמיי פארטיידיקן אין סטאלינ-
גראד דעם מאמאיעוויקורגאן. יופא
קעמפט אפן דאָרעםיפראָנט, ער
איז צװוישן די באפרײַער פון ראָס-

טאָװו, װאָלנאָוואכע, מעליטאָפּאָל,
באטייליקט זיך אינעם פאָרסירן
פּערעקאָפּ.

הינטער קיעוו איזן ער קאָמאנ-
דיר פון אן ארמיייַשער אָפּערא-
טיווער גרופּע פון רעאקטיווע מי-
נענווארפערס. אָן פארלוסטן פירט
ער איבער די מאשינעס אפן
רעכטברעגיקן פּלאצדארם, װוּ זי
האָבן אָפּגעשפּילט א ויכטיקע
ראָל אין דער אָנגריף-אָפּעראציע.
נאָכן באפרײַען קיעוו באקומט ער
דעם טיטל העלד פון סאָוועטנ"
פארבאנד.

צום סאָף פונעם קריג באצירן
יופאס ברוסט צוויי לענין-אָרדענס,
דרײַ אָרדענס פון דער רױיטער
שלאכט-פאָן, אן אָרדען פון דער
פאָטערלענדישער מילכאָמע, אן
אָרדען פון רויטן שטערן.

יאָסיף יופא האָט נאָך דער דע-
מאָביליזאציע און ביזן לעצטן טאָג
פון זײַן לעבן געארבעט אלס אינ-
זשעניער אפן טושינער זאװאָד,
געווען באליבט אלס פּראָפּאגאנ-
דיסט און לעקטאָר.

מיר פארגעסן אים ניט.

יע. קאָלטעניוק,
בערדיטשעוו

כ'האָב ניט געװוּסט,
אז ער איז אומגעקומען..

טײַערע רעדאקציע!

מײַן ברודער איז געווען א מי-
נענווארפלער, קאָמאנדיר פון א
ראָטע. געקעמפט האָט ער העל-
דיש. אין פעווראל 1943 ווערט
ער באלוינט מיט אן אָרדען פונעם
רויטן שטערן. עטלעכע מאָל איז
ער פארװונדעט געװאָרן אין די
שלאכטן פאר באפרײַען שטעט
און ייַשוּױים פון װײַסרוסלאנד
און ליטע. איך האָב א לאנגע
צײַט ניט געװוּסט, אז ער איז גע-
שטאָרבן פון אָט די װוּנדן, בין
עס האָט מיר וועגן דעם מיטגע-
טיילט דער מיליטעריקאָמיסאר פון
דער ליטווישער סאָוועטישער רע-
פּובליק.

מײַן ברודער איז ניטאָ אף דער
וועלט, אָבער ער איז פארבליבן
אין די הערצער פון זײַנע כאוויי-
רים און אין זיקאָרן פון דעם
יונגן דאָר סאָוועטישע מענטשן.
איך האָב באקומען בריוו פון זײַ-
נע פרײַנט -- פונעם דיויזיע-קאָ-
מאנדיר און דעם פּאָלקיקאָמאנדיר.
עס שרײַבן מיר בריוו די שילער
פּון דער קלײַפּעדער שול, װאָס
האָבן אָפּגעזוכט זײַן קייווער.

ניט לאנג צוריק האָב איך בא-
זוכט פיאָדאָרס קייווער. א דאנק
די גוטע מענטשן, וועלכע היטן
אים אָפּ און ברענגען פרישע
בלומען.

די געפאלענע פארגעסט מען
ניט.

סאָניע שיינקמאן
קאָראָסטען

העלד פון סאָוועטנפארבאנד
יאקאָוו בירנבוים

ער האָט אלץ געטאָן געוויסנ-
האפט און ערלעך. ער איז געווען
א גוטער ארבעטער און א גוטער
מיליטערמאן ---א קאָמיסאר, א קאַ-
מוניסט, קאָמאנדיר פון א פּאָלק.
ער האָט זיך מעסירעסנעפעשדיק
געראנגלט מיט די פאשיסטן און
איז אומגעקומען אין 1943 לעבן
דער שטאָט אָסטיאָר, טשערניגאָ-
ער געגנט. צו קװוּרע האָט מען
אים געבראכט אין שטאָטישן

פּארק. דעם טיטל העלד פון סאָי
וועטנפארבאנד האָט מען אים צו"
געייגנט שוין נאָכן טויט.

מיט בירנבוימס נאָמען איז אָנ-
גערופן געװאָרן א פּיאָנערישער
אָטריאד אין דער 17יטער זשיטאָ-
מירער מיטלשול. אפן זשיטאָמי-
רער מעבל-קאָמבינאט, װוּ יאקאָוו
בירנבוים האָט פארן קריג געאר-
בעט און איז געוװוען סעקרעטאר
פון דער קאָמיוגישער אָרגאניזא-
ציע, איז אויסגעשטאט א סטענד
וועגן זײַן לעבן און העראָיַזם.
בירנבוימס אלמאָנע דאָרע װווינט
אין זשיטאָמיר. זי האָט דערצויגן
זײַן טאָכטער, איצט העלפט זי כאָ-
װען אן איניקל. דאָס לעבן,
וועלכן עס האָט פארטיידיקט יא-
קאָוו אבראמאָוויטש, דויערט.

א. בירגער,
קאָראַסטען

== יט

מײַן ברודער טעוול

איך בעט אײַך אָפּדרוקן אינעם
זשורנאל ,סאָװעטיש היימלאנד"
עטלעכע װוערטער וועגן מײַן ברו-
דער טעוול. ער איז איינער פון
די, וועלכע האָבן אָפּגעגעבן דאָס
לעבן פארן היימלאנד.
טעוול גענדעל איז געבוירן גע-
װאָרן אינעם װײַסרוסישן שטעטל
באָבר. מעגלעך, אז ער װאָלט גע-
װאָרן א געלערנטער, װײַל נאָך
דעם, וי ער האָט פארענדיקט דעם
אינסטיטוט, איז ער אָנגעקומען
אין אספּיראנטור. אָבער אין אָנ-
הייב פון דער פאשיסטישער אינ-
וואזיע איז ער, א פינף-און-צוואנ-
ציקיאָריקער קאָמוניסט, אװעק
פרלװיליק אפן פראָנט.
אומגעקומען איז טעוול דעם 12
מײַ 1942 אין דער שטאָט קערטש.
ער איז געווען אן אינסטרוקטאָר
אינעם פּאָליטאָפּטײל פון דער
44+טער ארמיי.
ריװע גענדעל,
כארקאָוו

דער דענקמאָל אין ליטין

די לייענער פונעם זשורנאל
,סאָװועטיש היימלאנד" איז שן
באװוּסט, אז יאנקל נאכליס איז
דער איינציקער לעבנגעבליבענער
מענטש פון די פיר טױזנט אומי
געבראכטע אינעם ליטין. ער האָט
געגעבן א שׁוװוּע אכטונג צו געבן
ביזן סאָף פון זײַן לעבן אף די

ברידער-קװאָרים, און זײַן שוװוּע
האלט ער אויס ערלעך.

מיט דער הילף פון דער מעלן-
כע און פון דער געזעלשאפטלעכ-
קײַט האָט י. נאכליס אָרגאניזירט
דאָס אופשטעלן אפן קייווער, װוּ
עס ליגן דרײַ טױיזנט קדוישים, א
דענקמאָל. אלע מאָל גיט ער צו

149

צום דענקמאָל עפּעס נײַס. ניט
לאנג צוריק האָט לויט זײַן באקאָ-
שע א קיַעװער סקולפּטאָר, וועל-
כער איז דורכגעפאָרן ליטין און
באזוכט די ברידער-קװאָרים, דער-
גאנצט דעם דענקמאָל מיט א
נײַער סקולפּטור-גרופּע. ליטין גע-
פינט זיך אף דעם מאגיסטראל-
וועג צו דער מײַרעװיגרענעץ פון
אונדזער לאנד, און פיל טוריסטן
באזוכן די קװאָרים. איך לייג צו
די פאָטאָ פונעם דענקמאָל און
י. נאכליסעס פאָטאָגראפיע.

ג. ק אָ ס אָי,
וויניצע

די לערער-דינאסטיע

ווען מע זאָל ניט וויסן, אז זי
זײַנען מאן און װײַב, װאָלט מען
געקאָנט מיינען, אז דאָס זײַנען
א שװעסטער מיט א ברודער.
יאקאָוו און פרידע בערמאן אונ-
טעריכטן אין קיראָװאָגראד: ער --
פיזיק אין דער 24-טער שול, זי--
רוסיש אין דער 7יטער שול.
זייער טאָכטער אירינע איז אויך

190

א לערערן. א גאנצע דינאסטיע
פּעדאגאָגן!

א שװוערן לעבנסוועג איז דורכ-
געגאנגען יאקאָוו בערמאן. צו זי-
בעצן יאָר אין ער אװעק אפן
פראָנט, זיך געשלאָגן מיט די פא-
שיסטן, זעקס מאָל געווען פאר-
װונדעט. פאר זײַנע קריגס-פאר-
דינסטן האָט מען אים באלינט
מיט צויי אָרדענס ,רויטער
שטערן? און מיט מעדאלן. מע
האָט אים נאָכדעם, פאר זײַנע
דערגרייכונגען אין דער ארבעט
אין שול, צוגעייגנט דעם טיטל
,אויסגעצייכנטלער פון דער
פאָלקס-בילדונג". אגעוו, אויך פרי-
דע בערמאן איז באלוינט מיט אָט
דעם טיטל.

װי אלע אינוואלידן פון דער
פאָטערלענדישער מילכאָמע, בא-
קומט יאקאָוו בערמאן פּענסיע. די
מעלוכע האָט אים געשענקט אן
אװוטאָמאָביל , זאפּאָראָזשעץ?. אלע
יאָר היילט ער זיך אין סאנאטאָ-
ריעס מיט אומזיסטע פּוטיאָװוקעס.

ז. אד א ס,
קיראָװאָגראד

אין פּערעץ מארקישעס
הײימשטאָט

דער גרויסער ייִדישער סאַווע-
טישער דיכטער פּערעץ מארקיש
איז געבוירן געװאָרן אין שטעטל
פּאָלאָנע אף װאָלין, איצט כמעל*
ניצקער געגנט. דאָ איז ער אויס-
געוואקסן, דאָ, אף די ברעגן פו-
נעם טײַך כאָמאָדע, איז אדורך
זײַן קינדהײַט, דאָ האָט דער דיכ-
טער אָנגעשריבן זײַנע ערשטע
לידער. אף װאָלין און פּאָדאָליע
איז מארקיש דורכגעגאנגען זײַנע
,אוניווערסיטעטן"-- געווען א מע-
שוירער אין שול, א טרעגער, א
קאָנטאָרשטשיק.

פּאָלאָנע האָט מארקיש ליב גע-
האט דאָס גאנצע לעבן. זײַן שא-
פונג איז געװען ענג פארבונדן
מיט דער הײימשטאָט. דאָס אין צו
זען פון זײַן ליד , קעמפער" (אָפּ-
געדרוקט אין דער יעקאטערינאָ-
סלאווער באָלשעוויסטישער ציַי
טונג אין 1917), פון די פּאָעמעס
,װאָלין? און ,ברידער", פונעם
ראָמאן , דאָר-אלַן, דאָר-אויס", פון
דער עפּאָפּיי , מילכאָמע* און פון
דער ניט פארענדיקטער פּאָעמע
,יערושע".

דער דיכטער פלעגט אָפט קו-
מען קיין פּאָלאָנע, זיך באגעגענען
דאָרט מיט זײַנע לאנדסלײַט און
לייענער. דאָס לעצטע מאָל האָט
ער באזוכט זײַן הײימשטאָט אין
פרילינג 1939, אינגיכן נאָך דעם,
װוי ער איז באלוינט געװאָרן מיט
א לענין-אָרדען.

די פּאָלאָנער טוישווים, מענטשן
פון פארשיידענע נאציאָנאלי-
טעטן -- אוקראינער, רוסן, ייִַדן,
פּאָליאקן -- ווייסן מארקישעס שא-
פונג. לויט זייער באקאָשע האָט
דער שטאָט-סאָװעט אין 1965, ווען
עס איז אָפּגעמערקט געװאָרן
מארקישעס 70-טער יויוול, אָנגע-
רופן א גאס אף זײַן נאָמען. די
דאָזיקע גאס געפינט זיך באנאנד
מיט דער שעװטשענקאָיגאס און
מיט דער גאָרקייגאס, און דאָס
סימבאָליזירט די פרײַנטשאפט פון
דער רוסישער, אוקראיַנישער און
ייִדישער ליטעראטורן. אין 1970
איז אין פּאָלאָנע פאָרגעקומען א
גרויסער ליטערארישער אָװנט, גע-
ווידמעט מארקישן, אף אים זײַנען
בײַגעװען אוקראינישע און ייַדי-
שע שרײַבער.

אין 1975 האָבן די כמעלניצקער
צײַטונגען אָפּגעמערקט מארקישעס
אכציקסטן געבורטסטאָג.

די אײַנװױנער פונעם אלטן
ייִשעוו פּאָלאָנע שטאָלצירן מיט
זייער פאָלקס-מוזײי, וועלכער פאר-
מאָגט אן עקספּאָזיציע, געווידמעט

מארקישן. דער גרינדער פונעם
מוזיי און פון דער עקספּאָזיציע

איז דער לערער ראָזמארין, וועל-
כער איז א פארערער און פּראָ-
פּאגאנדיסט פון מארקישעס שא-
פונג. זינאָװי עמאנװילאָװיטש האָט
פארפאסט מוזיק צו די לידער פו-
נעם גרויסן ייִדישן דיכטער. דער
פּאָלאָנער פאָלקס-מוזיי פארמאָגט
מארקישעס וװערק אין ייִדיש און
אין איבערזעצונגען אף פארשיי-
דענע שפּראכן. דאָ קאָן מען אויך
זען פילצאָליקע פאָטאָגראפיעס,
אפישעס וועגן טעאטראלע פאָרש-
טעלונגען פון מארקישעס פּיעסן,
באגריסונגען אין צוזאמענהאנג
מיט מארקישעס יובילייידאטעס פון
באװוּסטע שריפטשטעלער.

אין מוזיי איז עקספּאָנירט דער
אוקאז וועגן מארקישעס באלוינונג
מיט א לעניך-אָרדען, וי אױיך
מאטעריאלן פון די צײַטונגען
,ראדיאנסקא פּאָדיליא", , ליטערא-
טורנא אוקראינא", , ליטעראטור-
נאיא גאזעטא", , שליאכאָם זשאָ-
ווטניא?, ,נאָװוי שליאך", פון די
ייִדישע פּעריאָדישע אויסגאבעס

,סאָוועטיש היימלאנד", ,ביראָבי-
דזשאנער שטערן", ,פאָלקס-ישטי-
מע".

איבערן סטענד הענגט מארקי-
שעס פּאָרטרעט, וועלכן עס האָט
געשענקט דעם מוזיי דער לװאָ-
ווער קינסטלער סעמיאָן גרוזבערג.

די יאָרן האָבן ניט דערװײַטערט,
פארקערט, זיי האָבן דערנעענ-
טערט צו אונדז מארקישן און זײַן
שאפונג, און מיר זײַנען גליקלעך,
װאָס מיר האָבן די זכיע צו זײַן
ניט נאָר זײַנע לייענער, נאָר אויך
זײַנע לאנדסלײַט.

פּאָלאָנע װעט אינגיכן אָפּמערקן
טויזנט יאָר, זינט זי איזן אנט-
שטאנען. און ביזוואנען עס װעט
עקזיסטירן אָט די שטאָט, װעלן
דוירעס פּאָלאָנער טוישווים מיט
שטאָלץ און ליבע ערן דעם אָנ-
דענק פונעם סאָװועטישן ייִדישן
דיכטער פּערעץ מארקיש.

ס. ב ע נ צ יָא נ אָ וו,
פּאָלאָנע

ׂ.......,.סססססססססססטסטטטטנ סנ טע 6:1:25115556,:11:25:::4:4::5:2:::1:5:2 1555 ,4,444

געשטאָרבן טאנכום קאפּלאן.
סהאָט אופגעהערט קלאפּן דאָס
הארץ פון א גרויסן קינסטלער,
פון אן אָנגעזעענעם מײַסטער פון
דער הײַנטצײַטיקער סאָוועטישער
גראפיק. זײַן נאָמען איז געװען
שטארק פּאָפּולער אין סאָװועטג-
פארבאנד און אין אויסלאנד. זײַן
שאפונג איז געװוען אָנגעזעטיקט
מיט הארציקער מענטשלעכקײַט
און טיפער װארעמקײַט, זײַנע
קינסטלערישע וװערק האָבן פאר-
שאפן גרויס פרייד, געװועקט בא
מענטשן די בעסטע געפילן.

טאנכום קאפּלאן איזן געבוירן
געװאָרן דעם 28 דעקאבער 1902
אין װײַסרוסלאנד, אינעם שטעטל
ראָהאטשאָוו. דאָס שטעטל מיט
זײַנע שטרויענע דעכער איז גע-
װען דאָס ערשטע בילד, װאָס
דער קינסטלער האָט אין זײַן
קינדהײַט דערזען און פארקער-
פּערט שפּעטער אין זײַנע װערק.
צוזאמען מיט זײַן בעסטן כאווער,

דעם קומענדיקן גרויסן ייִדישן
דיכטער שמועל האלקין, האָט
טאנכום גענומען מאָלן שילדן

פאר די ראָהאטשאָװער שוסטער
און שנײַדער. שפּעטער, צו אכצן
יאָר, איז ער געװאָרן א לערער

! טאנכום קאפּלאן |

פון מאָלערײַ אין די ראָהאטשאָ-
ווער שולן,

אין 1922 פאָרט ט. קאפּלאן
אוועק פון זײַן הײימשטאָט קיין
פּעטראָגראד לערנען זיך אין דער
קונסטיאקאדעמיע לוט דער קאָ-
מאנדירונג פונעם ראיאָנישן בילד-
אָפּטײל. ער פארענדיקט די אקא-
דעמיע אין 1927 יאָר און װוערט
אף שטענדיק א טוישעוו פון לע"
נינגראד. דאָ אנטוויקלט זיך זײַן
גרויסער טאלאנט. ער מאָלט לע-
נינגראדער פּייזאזשן, פּאָרטרעטן,
נאָר זײַן הױיפּטיטעמע װערן די
קלאסישע װערק פון שאָלעם-אליי-
כעמען און פּערעצן. זײַנע שאָ-
לעם-אלייכעם-אלבאָמען מיט די
כאראקטעריסטישע טיפּאזשן פו"

נעם גריסן קלאסיקער -- דער
פארקישעפטער שנײַדער, טעוויע
דער מילכיקער, סטעמפּעניו --

האָבן באקומען א שעם אין דער
וועלט. אין די לעצטע יאָרן פונעם
קינסטלערס לעבן זײַנען די דאָ-
זיקע אלבאָמען פיל מאָל ארויס-
געגעבן געװאָרן בא אונדז און
אין אויסלאנד.

אינעם לעצטן איאָרצענדליק
ווערט קאפּלאנס נאָמען באזונדער
פּאָפּולער. זײַנע וװערק װערן

עקספּאָנירט אף פיל קינסטלערי-
שע אויסשטעלונגען אין לעניג-
גראד, מאָסקװוע און אין אנדערע
שטעט. אין 1970 ווערט ער בא-
לוינט מיט א דיפּלאָם פון דער
ערשטער שטופע אף דער אלפאר-
באנדישער ביכער-אויסשטעלונג
פון דער קינסטלערישער בוך-
אױיספאָרמירונג.

אין איטאליע און פראנקרײַך,
אין אמעריקע און ענגלאנד, אין
דער דײַטשישער דעמאָקראטישער
רעפּובליק און טשעכאָסלאָװאקיע
ווערן דעמאָנסטרירט ט. קאפּלאנס
װערק. אף דער צוישנפעלקער-
לעכער ביכער-אויסשטעלונג אין
לײיפּציג װערט ער באלוינט מיט
א זילבערנער מעדאל.

ט. קאפּלאנס אלבאָמען און לי-
טאָגראפיעס באקומען די בעסטע
אָפּרופן פון באװוּסטע קונסטיטו-
ער אין גאָר דער וועלט.

גרויס איז דער פארלוסט, מיר
האָבן פארלאָרן א קינסטלער,
װעמעס הארץ סהאָט געקלאפּט
אין איינקלאנג מיטן פאָלקס-
גײַסט, װועמעס לעבן און ווערק
האָבן באפּוצט אונדזער גרויסע
צײַט ‏ װעמעס שאפונג ס'ועט
קיינמאָל ניט פארגעסן וערן.

181

פון רעכטס אף לינקס: אװראָם װעװיאָרקע, איזי כאריק און איציק פעפער (אָנהײב
דרײַסיקער יאָרן)

אלעקסאנדער זשאראָוו (רעכטס) און זינאָװי קאָמפּאנײעץ (1943)

פון רעכטס אף לינקס: מאָטל גרוביאן, אװװוראָם גאָנטאר, שיקע דריז, שמועל האלקין,
מאָטל שטורמאן (1959)

192

פון רעכטס אף לינקס:
שמועל העלמאַנד, נאָטע
לוריע, בוזי אֶליעווסקי
(אָנהײב דרײַסיקער יאָרן)

נויעך לוריע מיט סטודענטן פונעם
קִיִעווער ייִדישן פּעדטעכניקום (1925)

פון רעכטס אף לינקס: שמועל ראָ-
סין יעכעזקל דאָברושין, נאָכעם
אויסלענדער, מ. דאניעל, איזי כאריק
(סאָף צוואנציקער יאָרן)

153

פונעם ברייטן יאםיברעג עפנט
זיך א פּרעכטיקע פּאנאָראם אפן
הימל-בלויען וואסער און אף די
זעלטן שיינע בערג. אין גאנצן סאָ-
וועטנפארבאנד איז עפשער ניטאָ
נאָך אזא ווינקל, ווו מיר טרעפן
אײינצײַטיק אזעלכע גלענצנדיקע
קלימאטישע באדינגונגען און אזא
רײַכע סובטראָפּיק.

דער לייענער, װאָס איז אמאָל
געװען אף קאווקאז, פארשטיײט
שוין, אז דאָס מײַנען מיר די
שטאָט באטומי ---א גרויסן פּאָרט,
א רײַכן אינדוסטריעיצענטער און
א פּרעכטיקן קוראָרט, װאָס ליגט
אפן סאמע דאָרעם פונעם יאם-
ברעג. יעדער באזוכער פון באטו-
מי גייט אין דער ערשטער ריי
זען דעַם װוּנדערלעכן דעלפינא-

ריום, װעלכער געהערט דער
גרוזינישער אָפּטײלונג פונעם
אלפארבאנדישן ויסנשאפטלעך-

פאָרשערישן אינסטיטוט פון יאם-
פיש און אָקעאנאָגראפיע.

דער אוניקאלער ביניען פון
אײַזנבעטאָן, װוּ ס'זײַנען פאראן
דרײַ באסיינען, איז אויסגעבויט
געװאָרן מיט פינף יאָר צוריק לויטן
פּראָיעקט פון אָרטיקע ארכיטעק-
טאָרן. איצט ווערן אין דעלפינא-
ריָום געהאלטן אומגעפער א צענ-
דליק אפאלינען (א ספּעציִעלער
מין דעלפין, דער סאמע גרעסטער
צװישן די באקאנטע מינים, וועל-
כע האלטן זיך אוף אין שווארצן
יאם). יעדער אפאלין איז בא דרײַ
מעטער די לענג און װעגט ביז
0 קילאָגראם.

-- וועגן ווּנדערלעכע איגנ-
שאפטן פון די דעלפינען אין גוט
באװוּסט, -- זאָגט דער פארואל-
טער מיטן אָפּטײל פון זויגנדיקע
יאסיבאשעפענישן אין דעם דערי
מאָנטן אינסטיטוט זוראב אָטאראָ-
וויטש באָלקוואדזע. -- זיי קאָנען,
אשטייגער, נעמען אן אָנטײיל אין
דער ארבעט פון די רעטונגיקאָ-
מאנדעס, באזאָרגן די פארבינדונג
צװישן דעם ‏ הויז" אונטערן ווא-
סער און דער שיף, װאָס שווימט
איבער דעם דאָזיקן ,הויז" אָפּזוכן
אין יאם פארשיידענע כפיצים,
אנטדעקן מאכנעס פיש. קורץ, די
דאָזיקע אײַנװױנער פון די יאמען
און אָקעאנען מיט א צוגעלאָזטן
כאראקטער פארמאָגן אין זיך א

184

דעלפינען

סאך אזוינס, װאָס מאכט זיי פאר
פרײַנט און געהילפן פונעם מענטשן
באם אויספאָרשן די יאםיטיפע-
נישן. אין אָט דער ריכטונג פירן
די ספּעציאליסטן פון אונדזער אינ-
סטיטוט זייער ויסנשאפטלעך-
פאָרשערישע ארבעט. מיר שטו-
דירן, ויאזוי עס פירן זיך אוף די
דעלפינען, ווען זיי זײַנען ניט אף
דער פרלײיַ, זייער פּײיקײַט צו פאר-
שטיין דאָס, װאָס מע לערנט זײ.
מיר ארבעטן אויס די מעטאָדן און
מיטלען, װי מענטשן זאָלן זיך מיט
זיי באגיין. און מיר טרוימען, פאר-
שטייט זיך, וועגן דער צײַט, ווען
זיי װועלן וערן זיכערע געהילפן
פונעם מענטשן אין אָפענעם יאם.

די דעלפינאריומס ציִען צו טו-
ריסטן און קוראָרטניקעס. עטלעכע
מאָל אין טאָג באװײַזן מיר די בא-
זוכער, צו װאָס ער זײַנען פּיייַק
די קלוגע יאם-כײַעס. אין דער דע-
מאָנסטראציע-פּראָגראם נעמען גע-
וויינלעך אן אָנטײיל פינףיזעקס
דעלפינען. דער דרעסירער גיט א
קוים באמערקבארן צייכן, און די
דעלפינען שפּרינגען באלד ארויס
פונעם וואסער, כאפּן אונטער און
קערן אום די כפייצים, וועלכע מע
ווארפט זיי צו, טרעפן מיט דער
פּילקע אין דער באסקעטבאָלינעץ,

ססיהקוודי

גליטשן זיך ארויס בליץישנעל
אפן ברעג מיט דער הילף פונעם
נאסן פּלאסטיקישטעגעלע.

אײַנגעשפּאנט אין א ספּעציִעלן
,געשפּאן", ציט דער אפאלין
לײַכט נאָך זיך דאָס שיפל מיטן
דרעסירער. דער צענטער פון דער
פּראָגראם זײַנען די סינכראָנישע
גרופּןישפּרונגען איבער די רינ-
גען, וועלכע זײַנען אויסגעהאנגען
אפן וואסער.

צװוישן די דעלפינען זײַנען פא-
ראן עמעסע ,ארטיסטן". דער אפא-
לין פּערסײי, לעמאָשל, איז באװוּסט
אלס רעקאָרדסמען פון שפּרינגען
אין דער הייך, וואסיליסא באגייט
זיך גלענצנדיק מיט דער פּילקע:
פון יעדן פּונקט פונעם באסין
פארווארפט זי די פּילקע אין דער
נעץ... װוּנדערלעך פילט אויס די
סינכראָנישע שפּרונגען דער טריאָ
אין באשטאנד פון אינגא, מאמאשי
און פּערסײ,

פאר פינף יאָר צײַט האָבן דעם
דעלפינאריום באזוכט פיר מיליאָן
מענטשן.

יע. פּאָפּאָק
(פאָטאָ -- דעם אװוטאָרס)

מאטעריאלן פאר א לעקסיקאָן

פון דער ייִדישער סאָוועטישער ליטעראטור

פינינבערג, עזראָ
(1899 -- 1946)

-- דיכטער,
טורג, עסעיסט. געבוירן אין או"
מאן, קיעווער גובערניע. געווען א

פּראָזאיִקער, דראמא-

לערער, אָנגעהױבן שרײַבן אין
עלטער פון 12 יאָר אין העברעיש,
שפּעטער -- אין רוסיש און אין
ייִדיש. אין 1917 דעביוטירט אין
דער רוסישער פּראָװינציִעלער
פּרעסע. זינט 1920 געלעבט אין
קיעוו. צוזאמען מיט מ. כאשטשע-
וואצקין רעדאקטירט א קורצע צײַט
א וועכנטלעכע בײַלאגע צו דער
צײַטונג ,קאָמפאָן" -- ,ליט.
בלעטל". זײַן ערשטע לידער-
זאמלונג , אָטעם? איז זייער ווא-
רעם אופגענומען געװאָרן פון דער
קריטיק. עס האָט צוגעצויגן די
אופמערקזאמקײַט פון דער ליטע-
ראטור זײַן פלאמיקער דיכטערי-
שער טעמפּעראמענט און די הוי-
כע מײַסטערשאפט. ער האָט גע-
נומען אן אקטיוון אָנטײל אין דער
ליטערארישער באוועגונג, געווען
א מיטגליד פון דער קיעװער
שרײַבער-גרופּע ,װוידערװוּקס"
(1922), פון דער ליטגרופּע ,אנ-
טענע" און איינער פון די איני-
ציאטאָרן (צוזאמען מיט נ. אויס-
לענדערן, ליפּע רעזניקן און אנד.)
פון דער ליטערארישער פארייני-
קונג ,בוי?" (1925). אין יענער
צײַט געווען אויך פאראנטװאָרט*
לעכער סעקרעטאר און מיטגליד

פון דער רעדקאָלעגיע פונעם
זשורנאל ,די רויטע וועלט". אכוץ
לידער און פּאָעמעס, געדרוקט
דערציילונגען, דראמעס, עסייען
און איבערזעצונגען פון אנדערע
שפּראכן. אָנטײילנעמער פון דער
גרויסער פאָטערלענדישער מיל-
כאָמע.

װערק: ,אָטעם?, לידער, קיעו,
25 גאלאָפּ", דערציילונג, קיעוו,

6 -באם דניעפּער", פּיעסע
אין 6 בילדער, מאָסקװע, 1928;
אין פרי פון יאָר", לידער,

כארקאָוו, 1929 , שלעק", רעוויו
אין 4 בילדער, צוֹזאמען מיט איציק
פעפערן, כארקאָוו, 1930: , די קריגן
דויערן", לידער, קיעוו, 1930: ,15
לידער", מינסק, 1933: , שטאָלע-
נער קויעך?", לידער, קיָעוו, 1924;

,אן ‏ ערד אן אנדערע", לידער,
מאָסקװע, 1934: ,אפן רױטן
פּלאץ', לידער און פּאָעמעס,

קיעוו--כארקאָוו, 1936; , סלאוויק
און גאריק'", קינדער-מײַסעלע,
מאָסקװע, 1936 , זינגעוודיק", לֵי-

דער, דאָרטן, 1936: , ס'קען ניט
זײַן", פאָלקס-מײַסע, כארקאָוו,
7 },לידער ועגן ראכוועס",

מאָסקװע, 41938 ,, געשיכטעס, מײַ-
סעלעך און פּֿאָעמעס?, דאָרטן,
9 יליריק?" 1920--1940),
דאָרטן, 1940: ,,פון שלאכטפעלד",
דאָרטן, 1945 , אין ריזיקן פײַער",
לידער, דאָרטן, 1946: ,געקליבע-
נע וװערק', דאָרטן, 11948 ,ני-
קאָלײַ פּעטראָװיטש?, פּיעסע,
זשורנאל , סאָװועטיש היימלאנך",
נומער 2, מאָסקװע, 1963. זײַנע
ווערק זײַנען דערשינען אין דער
איבערזעצונג אף רוסיש, אוקראל-
ניש און אנדערע שפּראכן.

עזראָ פינינבערג האָט איבער-
געזעצט אף ייֵדישׁ פון אנדערע
שפּראכן פאָלגנדע ביכער: אלעק-
סאנדער נעװעראָוו ,טאשקענט די
ברױיטשטאָט?, מאָסקװע, 1924;
װיקטאָר הוגאָ , דאָס 93-טע יאָר",
קיעוו, 1924 מארק טוען ,טאָם
סאָיער", דאָרטן, 1927: מ. קאָציו-

זי א =

בינסקי, דערציילונגען, דאָרטן,
28 אלעקסאנדער פאדיעוו
,צעקלאפּט?, דאָרטן, 1929 קאָנ-
סטאנטין פּאוסטאָווסקי ,, קארא בו-
גאז", כארקאָוו, 1933; אלעקסאנ-
דער אװודייענקאָ , איך האָב ליב",
מאָסקװע, 1934;: אלעקסאנדער
פּושקין, ‏ מײַסעלעך", כארקאָוו,
6 וו. געטע ,פאוסט'", ער-
שטער טייל, מאָסקװע, 1927 שאָ-
טא רוסטאוועלי ,דער העלד אין
דער טיגעריפעל", דאָרטן, 1927
וולאדימיר מאיאקאָווסקי , אויסגע-
וויילטע ווערק", דאָרטן, 1940.

ביבליאָגראפיע: ז. רייזען, לעקסי-
קאָן, ב. 3: מ. ליטװואקאָוו, ,אין
אומרו", ב. 2, מאָסקװע, 1926
א. טשארני, , ליטערארישע בלע-
טער", ווארשע, 14 יאנוואר 1927
א. װעװיאָרקע, זשורנאל ,די רוי-
טע װעלט', כארקאָוו, 1929
מ. כאשטשעוואצקי, דאָרטן, 1931
א. האָלדעס, זשורנאל ,פּראָליט",
נומער 1, כארקאָוו, 1932 א. אב-
טשוק, , עטיודן און מאטעריאלן",

כארקאָוו, 1934: י. בראָנשטיין,
זשורנאל ,שטערן", נומער 10,
מינסק, 41934 י. דאָברושין,
דאָרטן, 1924; דער זעלבער, ,סאַ-
וועטישע דיכטונג", מאָסקװע,

5 ש. ניגער, , טאָג", ניו-ײיאָרק,
4 אי. פעפער, זשורנאל , פאר-
מעסט", נומער 10, כארקאָו,
4 א. גורשטין, אלמאנאך
,סאָוועטיש?, נומער 3, מאָסקוע,
5 ד. בערגעלסאָן, זשורנאל
,פאָרפּאָסט?, נומער 2, ביראָביד-
זשאן, 19237; אי. דרוקער, זשורנאל
,סאָוועטישע ליטעראטור", נומער
2, קיעוו, 1938 ר. רובין, צײַטונג
אייניקליט", 7 יאנוואר, מאָסקװע,
7 נ. מלַזיל, זשורנאל
,ייִדישע קולטור", ניוײיאָרק, 1957
מ. גרוביאן, דאָרטן, 1963; הערש
רעמעניק, , עטיודן און פּאָרטרעטן
(רוסיש), מאָסקװע, 1975 ה. בע-
ריאָזקין, , עזראָ פינינבערג", זשרו-
נאל , סאָװעטיש היימלאנד", נו"
מער 8, מאָסקװע, 1978,

189

פאר די, װאָס לערנען ייַדיש ווועהע אעוווסוגיעבע תהת

(סאָף פונעם לימעד !/)) (211 גאסקץ 08011321116ס)

-ק00 16?ץאקסט1102 -אומבּת 8אאססעק 2 3 48עח3222 1680 16ע11006862 ."4 6װװ3228
-202002408 אזעקהװעץתס2606 2אסעתס סוטגוסאסח 0 6862416קסת אמסאסקם 6200000ט1סקח וא

{אעב} 042עז20ט :1288086 סזעדטע .402866 228 0208 אװא0א2382 א88מה0018 11606802

. (18042ה +==40:11ז אאבן ,קסאעקח2ם) ע4-08 -- 32017446 /0אססץק 00018610189367 28/026ז קח

(א) 1. אונטער; 2. דאָס אױיג, -); 2. אויסהאלטן --ה. אויסגעהאלטן! 4. אײביק: 5. איצט;
6 א סאך; 7. אלץ; (אָ) 8. אָפן; (ב) 9. דער בוים -- ביימער; 10. בונט; 11. בײידע; 12. דאָס
בייזוווּנגער -- בייזע װווּנדער; 13. בייזערן זיך; 14. די בלום, -ען; 15. בעקײצער: 16. דאָס
ברויט, -ן; 17. דער בריוו, -; 18. ברייט: (ג) 19. גאָרניט: 20. דער גע(הע)נעם, -ס; 21. גרין;
(ה) 22. האלדז-אוןינאקן (ברעכן); 23. דער הארמ'אט, 24. הויך: 25. דער הויף, -ן; 26. דער
הונגער; 27. דער הימל, -ען; (וו) 28. די װאָך, ז: 29. װוּה'ין; 30. װידער; 31. װילד; 32. וויפל;
(ז) 33. די זײַט, -ן; 34. די, דאָס זאלץ: (ט) 35. טײַער; 36. דער טראָט (טריט); (כ) 37. די
כורווע, יס; (ל) 8. ליבן; 29. לױערן; 40. לײַבלעך (ער): 41. לעם (לעבן): 42. לענגויס;
(מ) 43. די מאמע, -ס; 44. מיך; 45. די מילכאָמע, "ס; 46. מיר: (ס) 47. א ס'אך; (9) 48. פּרעכ-
טיק; (פ) 49. פאָר'ויס; 0 דער פוס, פיס; 51. דאָס פײַער; 52. פײַערן; 53. דער פלאם, -ען;
4 די פרוי, -ען; (צ) 55 צוזאמען; 56. דער צוים (צאם), -ען; 57. צעי'ושעט: (ק) 58. דער
קאָל -- קוילעס; 9. דער קאָפּ, קעפּ; 60. קעגן: (ר) 61. דער רום: (ש) 62. שוידערלעך: 63. די
שטאָט, שטעט; 64. דער שטורעם, -ס.

064 608ח16 (9 ;הועמטסם (4 ;811070418 ;מלגאנקסתמ8 (3 ;2- ,1283 (2 :תסח ({
044 (/1 :תמקדססת (10 :8- ,260680 (9 ;1מ1ווקאדס (8 ;806 (7 ;20802860180 ;סתסטא (6
;1708028 400036 (19 :8618 |8א118670 (14 ;חסמזעהק06ס (13 ;2088084 /סעמפּסתץט (12
1 (211 :22 (20 ;סתסטע ,סזשעט (19 ;העאסקאעג (18 ;2- ,סאטסעת (17 ;24- ,266א (16
880084044 (24 ;גאועצח ,286צקס (23 :002286046ח ,צטגגץס מזסחקסזסח ,600טן מדהאסתס (22
;מזהחס (30 :;2תצָא (29 ;א- גההסתסע (28 ;266602 ,8660 (27 ;2סתס? (26 ;וי ,קסמת (25
2 (36 :00/סקס2 (35 ;6028 (24 ;01028402 ,0100088 (33 ;סאטתסאס (32 ;האאחת (31
61 0280 (40 :;2016060818סת (39 ;וואעססות ,/200010 (38 !ָט- גמאעק (37
;סא (40 ;א- ,80882 (49 ;ההסא (44 ;2א2א (43 820 (49 :80326 ,סהסאס (41 ;(6087)
,4002 (50 :ת606ח8 (49 :/260011סאעהסם ,/208קאסקה (48 ;2002860180 ,סזס8א (/4 ;א
-32 (96 ;8816016 (פפ ;28601402 ,2860 (24 ;תאגתח (53 ;232808218קח (52 ;פא0זס (91 :4-
8 ((600 ;4- ,02082? (59 :2- ,0200 (58 :83661066010 /הוממסקהמבהקן (57 ;602
יאקסדווג (64 ;8- ,תסקסת (63 :נטאוקדס ‏ זומזוסגאנץ (02 :0884 (01

0 2סוסקװח066 זאקסע) צהסמסקסח א הװ232אץ סעאססניעזאגקח .5 8
ק68082 סומוווסואסח 6 אוסוזאסקם

-עקת אחסתגהז 0808204 (סזסאססעק-סאס68760) 0ס;טמבּתצמת 04086ת0 אסמתעמ2202 8
-246ע0ד38 7 86 9ז062620821679800ת 12828‏ סאקסט) 2626268000ח4860 8 הסזתתסם
-46 600 ח 10 ,מאץס 6אכ 168 6 4826108ט226 17220022 06068024000 גאקס) ג2זסא ,הע
,31218ץ 246128 ,קסאאעקח8ט 128 .008022261 אקס) 0668 008082 4 ,גאקסע) 26068628סקחס
זצסת 6 0 86ח70ם8 ווא 3071 קכּן (2 חאהה {זסהפזוו} ({ 088ח0 06038262001 סזצ
4א064088 6 עחסת2ה? {-כּן (9 0600186101868640 חע {-זש} ({ 698800 הסח 0708206 8 878 408
עמדהנוץא+ (2 ,40108182 ({ 02 /4אססץק אסתה/הה א (-30| 000786107868840 /|-30?ון
.12672ץא 408 (2 ,עמנעעס?ס4 ({ :אסתסמסקסח א
0סעססח זהחזסגטעקת סאקסש 8 22210708 א26068020 06 00ח26 0601047 1148246
- קס) 608 (סעזסגטחאקת) 228:072 0ת0א68024קסת גאקסק) צאטהסאססח ,ח66אסק8
-עקח ופאקסש ,קסאחקח2ה .קס ,ז008021260 6 0ץז20ט32 0208206 8 החס/2ח? 6א2 57000 א
אהת ,1130061ן גאקסק) 06262688428ח060 600 ג (31::28384ז| אסאסק8ם סזסוותסעוסקת 480148
60 0208820 0מגעסאסת ס 3106 ,800ה026208816) (1308} חע (30308ז| 00018670186800
-20840 8 66 0602308270סקה 064824080 פזסאץ 8220 אהסאסק8 סתסנותסווסקת צאקסש
.צוזאקסע) //2626264040ח1160 0608 8 סמזסגטמקח מ60830827ססקח .1.6 עזאקסע) סוצק88סחס סוצָא

סעץזאסאסע 8 600 הװװ06023082סקת ההת 10 {{ז-} 82 082034826108 סעזסגטעקת אהסם .2
8 א607ס) {-3ז}| העזסגשעקת עאמּגזסעקת 19ע00ק016 200121040 צאקסע) 0וץ06260666ח860
,מסזאעקח48 , (66108אע

136

געזאָגט -= זאָג(ן); 2. אָפּגעזאָגט -= אָפּזאָג(ן) 3. פארמאכט -+ פארמאכ()).

סאנץ 108ססואא |-3ז| 12848סעקח 6 ,08ח22800 880ת86080 פמזסם !0220 6דעדט א
-026 אחזו 23 820886/46 יזסעםהסתס 6 016020882/9 66 ת סאקסש) /0626260600ח60 8
6געוסזץת

1) געבר'ויכן, 2) געד'ויערן, 3) געד'ײַען, 4) געדיענקען, 5) געה'ערן, 6) געווזינען (זיך),
7) געוו'עלטיקן, 8) געוו'ערן, 9) געז'עגענען זיך, 10) געטר'ויען, 11) גענ'ארן זיך, 12) גענייטן
זיך, 13) געשט'אלטיקן. :

-20סקח (2 ;מזהה6סקזסחץ (! 31ז| צַטּאץס 82 0008806 מ פזסאע 8220 ומחס?8הז זכ
;מ81אזטמעקת (60 ;פזגאנסתתגטאקח (9פ :מזעאאסת (4 :0/201218קת ,5ז86/8וסקת (3 :24847004
;0868 (10 !;הסטזהנשסקחם (9 ;8 +281508װ8ע000007 (8 ;10600201808219 (7
08818קזזאקסע) (13 ;סטזהאאנגקחץ (12 ;08מד83182א06 (11

-23 א א 08טז018004 זצץזסא 38)ס. 40466ח0 3708 8 אוטזץטאקסטהסח זס האזסגטאקןן
. א2870:8ז 3112:1611410 סח זאנמגן

:אקסט) 38486686 2808806 .סקס

| ,ער האָט געבר'ויכט": 1) פונעם ווערב (ברויכן". און 2) פון ,געבר'ויכן".
וו ,ער האָט , געד'ענקט": 1) פון,דענקען" און 2) פון ,געד'ענקען?
ווו ער האָט ,געה'ערט": 1) פון ,הערן? און 2) פון ,געה'ערן"

טו ער האָט ,געװו'יינט (זיך)"? 1) פון ,וויינען" און 2) פון ,זיך געוווינען".

אס ({ 111 :העזואסת װס (2 יהגאצה 06 ({ 11 :חהה66קזסחץ אס 2(‏ הסהגבאנצ אס (| .1
6 10:406 :הגאוטמחקת אס (2 תגאגתת אס (| .10 :הגאנסתתגאאקה אס (2 ,ההשוטתס
-062:0026114ת 8060 צהסוטזאס סח ,צדסא80816 סת סאמהסד ט3487ץ 0:אנסות

(148 6) 2200808: אוטמטהעמגקחסה סאסעחס 8 (-} אועמטס0א ס האזסגטעקח 188046 .אס
2 ,29 ,93 ,19 ,19 עאגקסא0: סח

|ו-} 02 אסצחאװוסומע24א0ס האזסגטמקה תספסקסח .ט

יפּ2דופּז /, קסזאאקחג װ|א-} 224 404626108 ח (-3ז|ן 104 ה2423002610 סעזסגטעקח חהסם (|
8030 (ץזאקסע) סגץװו6266קח860) צאקס) 0 וץק02088 600 אדת/הט 10 .ח .1 מע/סהשפז
אס) 22200208 אומאקההץתסקסם אקסע) אממּסאסס (2אסעחס) 1866 ס10טגוסואסח ס סאעהסד
-ז/2216428 8 2645סמחאקח 6 310 8 מהסעגה?ז 2060182ץ האתת .(עז4 ע 487 14 8 סוווום
6גע0וץ0001861018 428 והת חאוטקסדסא ס אסההק ,האזסגטאקח 9400/4ח06208216ססת 806
. (311256116 00:1081106) הסמסקסת אע 188 ,זטזאקסע) 62616111:16קח1160 זא

2 2260000 2606802 10 ,02080 12804006סאקח 6046 אסזססא (-פ9זן תסקסח אהסם (2
-0626ח1060 8 20146טעקה 370 060830888סקח סמטחסזעקהמתסקת ,0208876 8 פדגאסם זסעתסתס
אוט0086סס (2אסעחס) וװאח126 סוטגעסואסת 6 9840ה10 1862:86 סמאנ0א803ם 270 :עאקסש סוצסה
8סץ00128) .2 ;(403-2 40) 0 1880406סעטח 016000418 .{ :67ע62ח0 סחזסי ההת ,אקסש
-626ח1160 סועזצוסוץ0001861018 1127 .3 ;אקסש) אאמסגסס 8046ה1286 מ חדתהת 02088 4807
-26 מ /842סטצץהסת ,0080 12806406סעקת /26 א טזעמאהסססחקח פמסמם 4 ;צאקסש סועאאסת
0 8 סוצקסדסא תעזסגטאקה 2880000 גאקסע) 0626268022ח260 6078 גאקסק) 1876טתעץב
-6:0082210 סת 686014קסח

2 (גדעאכּ:006ן 67088 000װ0630880 סעדסהטעקת 168016 8 מעזסקזסם ,קסאחקחגה 188
-2ז אופװקההעתסק16 40846ח0ס אסמזא028ה8 8 חזתגה (2 :-3ון סת טזסגט 8010 מזעססקסזס ({
10ץ0626:06111ח1160 286 א8? עזתגת (3 ;(46 לאה .אס) -- (3974ז} 2078 04ס0וץע00188 0208ז
0ׂ,02401:280440660 פזאמחתסססעקת ממ880 סאקסש) 3106 א (4 2/201א} -- צאקסן
00 ;(לס6עח-0ז0א 443660270) 07082 31000 הסמסקסת 0008206 8 טזגאסע ח {מהה2א--ססן
לֵא. 0603426207 װוקשעם) אגקסאעקה אװווסוצהסהס 8 26801806 ט7ססמטחס881סתסתססת 188046
: (זאקסט) אזט:/00408 1266 8 בַּמסתםהז

1) איז אָפּגעפלױגן -+ געפלויגן -+ 54 9א.-+ פלנען.-= אָפּפליִען
2) האָט איבערגעשניטן + געשנײטן -= 85 9? -+ שנײַדן + איבערשנײַדן
-- ע406060638 (? 2ע26121ץ4 -- קחסזסהץ+ (| :(וואקסע) /76206ססת ח 060800) 11606802
.406260632182
6064 אקסע) אט004088 (גאסעחס) 1267 סנמנעסואסת 6 6168/ע110606023 ."5 3828886

{צאקסע) 0נץ06262688ח1160 8) מעזעטעססמע 8 האדסגטעקת 406סוץעםסהס מסחסז8הת אופהקהת
{(1066תא 8 זאס 802סמסח

) איבערגעגאנגען; 2) אופגעשטאנעף 3) צונויפגענומען; 4) אוועקגעפלויגן; 5) ארײַנגע-
שפּרונגען; 6) איבערגערעדט: 7) אריבערגעשװוּמע? 8) אויסגעשריגן; 9) ארײַנגעלאָפן;
0) צוגעגאנגען.

דאָצענט ש. סאנדלער

אינהאלט פונעם זשורנאל , סאַװעטיש היימלאנד" פארן יאַר 1980

צום 110-טן געבורטסטאָג פון וו. אי. לענין

נומ. 1. װו. מאָלטשאנאָוו. שטריכן פונעם אומפארגעס-
לעכן געשטאלט: נ. זובאַוו. דער פּארטיייסטאזש --
פינף און זיבעציק יאָר. ז. 4.

נומ. 2. א. ליבערמאן. אין טאוורישן פּאלאץ: ר, נע-
מיראָווסקאיא. איינער פון לענינס גווארדיע. (פון
רוסיש --א בעלאָוסאָוו). ז. 3.

נומ. 3. יא. גאָרעליק. אלפאָלקישע ליבע: װ. יאקִי-
מענקאָ. איינער פון די ערשטע. ז. 3.

נומ. 4. לידער וועגן וו. אי. לענינען פון ה. בלאָש-
טיין, ש. האלקין, ד. האָפשטײן, מ. כאשטשע-
וואצקי, מ. ליפשיץ, ב. מילער. ז. 3,

ראָמאנען, דערציילונגען, נאָװעלן, עסייען,
רײַזעינאָטיצן, פארצייכענונגען, רעפּאָרטאזשן

ג. אלכאזאָוו. ציפּורע (דערציילונג).
ש. גאָרשמאן. נומ. 12. ז. 78.

מ. אלטמאן. זקיינישע נאָטיצן. נומ. 1, ז. 88; (צום
0"טן געבורטסטאָג) א גאָלדענער הארבסט. נומ.
6 ז. 64.

י. בורג. צוויי נאָװעלן, נומ. 7, ז. 122; אין דעמע-
רונג. נומ. 12, ז... 104.

ב. און א. בורשטיין. כײַמוניע דער סאָלדאט (פאר-
צייכענונג). נומ. 2, ז. 28.

ש. גאָרדאָן. איז געווען אמאָל א פּאסטעכל און אנד.
דערציילונגען. נומ. 7, ז. 52,

ט. גען. די אלטע שאפע (דערציילונג). נומ. 2, ז. 70;
א שטאָט מיט קרויווים (דערציילונג). נומ. 7,
ז. 4

ק. גריידינא. אף איין צװײַג זײַנען די בלעטער
פארשיידן (דערציילונג). פון רוסיש -- ש. גאָר-
שמאן. נומ. 8, ז. 26.

ה. דאָבין (צום 775טן געבורטסטאָג). אינעם ווארש-
טאט (דערציילונג). נומ. 6, ז. 77,

ד. דראגונסקי. עלף זײַנען מיר געווען. -- דאָס איי-
ביקע פײַער (דאָקומענטאלע פארצייכענונגען.
נומ. 3, ז. 15,

אי. דרוקער. געזען און געהערט. זאליעסע (דערציי-
7וצט וב ד. ++ 19

ב. האלפערן. גױיראָלעס (דערציילונג). נומ. 1, ז. 21;
דאָס אכזאָריעסדיקע װאָרט (דערציילונג). נומ.
7 ז. 107,

א. ווערגעליס. אין פופצן יאָר ארום (רײַזעינאָטיצן).
נומ. 1, ז. 94; נומ. 2, ז. 101.

כ. טאמארקין. פונעם כוטאָר -- אין שטעטל (דער-
ציילונג). נומ. 6, ז. 110.

װ. יעריאָמענקאָ. היי. --נאכטשיכט (דערציילונגען.
פון רוסיש --י. שרײַבמאן. נומ. 4, ז. 37.

ד. כײַקינע. אף פּענסיע (דערציילונג). נומ. 1, ז. 42;
ליוציעס ליבע (דערציילונג). נומ. 11, ז. 77. נומ.
2, ז. 30.

158

פון רוסיש --

4

אי.

אי.
. שרײַבמאן. הי (נאָוועלע). נומ. 7, ז. 133,

ליבינזאַן. א כוידעש אין דער דײַטשישער דעמאָ-
קראטישער רעפּובליק (רײַזעינאָטיצן). נומ. 10,
ז. 104. נומ. 11, ז. 129.

. לעוו. דער מישפּעט נאָכן אורטייל (ראָמאן). איליו-

סטרירט פון וו. לאָקשין. נומ. 3, ז. 240 נומ. 4,
1 2453 נומ. 5, ז 137 נומ. 6, ז. 6;
מאקאראַווא. רוּווים איסײַעװיטש. (דערציילונג).
פון רוסיש --ש. גאָרשמאן. נומ. 8, ז. 35.

. מאָגילנער. צוויי נאָװועלן. נומ. 4, ז. 23.
. מילער. זיי דארפן וויסן (נאָוועלע). נומ. 10, ז. 82.

מינקין. אף דער דעזשורסטווע (נאָװעלן). נומ. 8,
ז. 146.

. מעלאמוד. די טעג מיט די נעכט (ראָמאן). נומ,

9 ז. 7; נומ. 10, ז. 27. נומ. 11, ז. 7. איליוסט-
רירט פון ה. אינגער.

. פּאָמיאנסקי. זוןיבליקן (נאָוועלן). פון אוקראיַניש --

ד. כײַקינע. נומ. 2, ז. 23.

. פּאָליאנקער. א געשיכטע מיט ביכער-ליבהאָבער

און אנד. דערציילונגען. נומ. 7, ז. 4147 א כא-
סענע אָן קלעזמער און אנד. דערציילונגען. נומ.
9 ז. 89.

פּוסטילניקאָוו. נאָך דער סרייפע (דערציילונג).
נומ. 6, ז. 98.

קאָסאָי. מאכלויקעס (דערציילונג). איליוסטרירט
פון נ. קאפּראנאָווא. נומ. 2, ז. 44.

. ראבין (צו זײַן 780טן געבורטסטאָג). ראָזע קאדיש

און איר זון (ראָמאן). נוֹמ. 4, ז. 1109 נומ. 5,
ז. 94.

. ראזומני. נאָוועלעטן. נומ. 7, ז. 139,
. קאלינאַווסקאיא. די מאזל-בראָכע קומט בייס מע

האָרעװעט (דערציילונג). פון רוסיש -- ש. גאָר-
שמאן. נומ. 8, ז. 45.

קיפניס. די צײַט גייט. --זיסינקע..., ליבינקע...
(פון דער שעפערישער יערושע) נומ. 8, ז. 97.
שולקינא. דרײַ נאָװעלן. נומ. 2, ז. 78,

לידער און פּאָעמעס

. באליאסנע (צום 70-טן געבורטסטאָג). אָפּשײַן פון

זון און הימל. נומ. 2, ז. 41.

. בוכבינדער. מיך דערפרייען דײַנע לידער. נומ. 1,

ז. 19.

. ביידער. (צו זײַן 760טן געבורטסטאָג). ס'זאָל קיי-

נער ניט די זון פארדעקן. נומ. 4, ז. 31; פינף
רינגען. נומ. 10, ז. 22.

. בעלאָוסאָוו. פול מיט כעסעד. נומ. 5, ז. 90.
. גאָלבשטיין. מיטן שײַן פון טאָג. נומ. 6, ז. 3,
. גאָנטאר. פונעם בוך , אין לאנד פון זיקאָרן". נומ.

3, ז. 194 נומ. 9, ז. 50.

. גורעוויטש. אף דער ליבער ערד. נומ. 12, ז. 18,
. גרוביאן. אומשטערבלעכע ליד פון מײַן לעבן (פון

דער שעפערישער יערושע). נומ. 8, ז. 93.

105

מ. גרוּוומאן. אין דער שטרענגער ריי. נומ. 6, ז. 74,

ל. העלער. לירישע מיניאטיורן. נומ. 1, ז. 80; לידער.
נומ. 11, ז. 74.

ל. ווישעסלאווסקי. צום אָנדענק פון שאָלעם-אלייכע-
מען (פון רוסיש -- מ. ליפשיץ); פּאָלאָנע. -- דער
שעפער (פון רוסיש --ד. כײַקינע). נומ. 4, ז.
697

א. ווערגעליס. פונעם ציקל , רינג נאָך רינג". נומ. 4,
ז. 138; פונעם ציקל , זיכרוינעס פון דער װײַט".
נומ. 5, ז. 134; סימפאָניע פונעם וועג (פּאָעמע).
נומ. 10, ז. 77.

װ. װערניק. פאר די קינדערסוועגן. נומ. 6, ז. 128.

ד. כאָראָל. באם טײַכל און אנד. לידער. נומ. 10,
ז. 113.

ד. כײַקינע. העל וװעט לײַכטן מיר די שײַן. נומ. 8,
+ 6

מ. ליפשיץ. ערד, מײַן מוטער. נומ. 2, ז. 482 ס'ליגט
אף מיר אזא אכרײַעס. נומ. 12, ז. 3.

מ. מאָגילעװויטש. (צום 60-טן געבורטסטאָג). אף דער

לאָנקע פון מײַן הארץ. נומ. 3, ז. 72.

ב. מאַגילנער, אָפּקלאנג. נומ. 1, ז. 66; (צום 60-טן
געבורטסטאָג) פון ליבע קװועלט דאָס הארץ. נומ.
8, ז. 56.

מ. ריאנט. פון דעם, װאָס איך זע ארום זיך. נומ.
, ז. 102.

מ. שעכטמאן. מיש זיך ניט ארײַן (מעשאָלים). ארײַנ-
פיר-װאָרט פון כ. אָסטראָווסקי. ,דער ליכטיקער
אָנדענק פון מ. שעכטמאן". נומ. 3, ז. 148.

כאָשעװוער רעדאקטאָר, איך שיק אײַך דאָ איין ליך
מײַנע, בלויז איינע... (לידער פון כ. גורעוויטש,
י. בורכבינדער, פּ. קיריטשאנסקי, מ. גאָלבשטײן,
ב. סינעלניקאָווע, ז. וייצמאן, מ. גרוּוומאן,
וו. װערניק, ל. העלער, י. אלבירט). נומ. 9, ז.
7.

װערק פון אויסלענדישע שרײַבער

ד. סעלצער (ניו-יאָרק). זילבערנע סאזשלקעס (דאָקו-
מענטאלע פארצייכענונג); לידער פון ע. רימער
(בוענאָס-אײַרעס), ס. ליפּצין (ניו-יאָרק), ד. טיי-
טעלבוים (פּאריזש), כ. שווארץ (לאָסיאנדזשע-
לעס), ל. מילער (פּאריזש). נומ. 3, ז. 10.

י. פּאפּערניקאָוו (טעל-אוויוו). לידער פון פארשיי-י
דענע צײַטן. נומ. 8, ז. 90.

מ. גיציס (טשיקאגאָ). בלעטער. נומ. 8, ז. 61; נומ.
9 ז. 54.

ליטערארישע געדענקידאטעס

נומ. 1. שאָלעם אש (1880--1947) דאָס קוילער געסל.
א פארשװוּנדענער מאן. ז. 68, עזראָ פינינבערג
(1899--1946). נ. אויסלענדער. מיט עזראָ פינינ-
בערגן; יאשע טשערניס (1909--1977). אפן סאמע
ברעג פונעם אמור (כ. ביידער. עטלעכע וער-
טער וװעגן יאשע טשערניסן). ז. 119.

נומ. 2. מוישע ליטוואקאָוו (1879--1939). וועגן דעם
ראָמאן ,נאָך אלעמען? (ארײַנפיריװאָרט: ,א
גרונטלייגער פון דער סאָוועטישער ייִדישער לי-

טעראטור-פאָרשונג); ארן קושניראָוו (1890--1949).
פון די מילכאָמע-פארצייכענונגען;. פּײ סעך
בינעצקי 1966-1910). אויסדויער. ז. 84,

נומ. 3. שלױמע מיכאָעלס (1890--1948). פון װאָס
הייבט זיך אָן דער פלי פון א פויגל: ייצכאָק-
ייעל לינעצקי (1839--1915). זיכרוינעס פון מ.
לינעצקי-ריידנבערג ,מײַן פאָטער ייִצכאָקײייעל
לינעצקי"; נאָכעם שטיף (1879--1923). דער ער-
שטער ייִדישער ספּעקטאקל אין רומלאנד. ז. 117,

נומ. 6. עליעזער שטיינבארג (1880--1932). באלעבא-
טים און אנד. מעשאָלים. ז. 58.

נומ. 9. אנע סטעלמאך (1900--1950). דער באשטע-
לער פון אטשעבולאק:; כאנע לעווין (1900--1969),
די אַרעמס צעעפנט (לידער). ז. 82, איציק פע-
פער (1900--1952). א געשפּרעך מיט דער פרלי
הײַטיסטאטוע. ז. 3.

נומ. 11. צום 100-טן געבורטסטאָג פון אלעקסאנדער
בלאָק. לידער אין דער איבערזעצונג פון א.
ווערגעליס און א. גאַנטאר. ז.

נומ. 12. לייב קויטקאָ (1890--1952). ארטיקל פון
ארן ווערגעליס: פערעץ מארקיש (1895--1952).
פראגמענטן פון דער פּאָעמע ,יערושע". ז. 120.

געפונענע מאנוסקריפּטן. 1. אױסלענדער. יוגנט,
יוגנט! װי א שפּילנדיקע װעל (זיכרוינעס וועגן
אָשער שווארצמאן). נומ. 2, ז. 118.

ליטעראטור-קריטיק, ביבל;אָגראפיע, פראגן
פון קונסט

ל. באכטריאָנעלי. א פּאָעטישע מאטאָנע (די אוראל-
טע העברעישע דיכטונג אין א גרזינישער
איבערזעצונג) נומ. 11, ז. 154.

צ. בליץ. פון ייַדישיארגענטיניש צו ייִדיש-סאָװועטיש
(וועגן מ. פּינטשעװוסקין, ה. בלאָשטײנען, מ.
גאָלדשטײנען). נומ. 1, ז. 111.

א. גוראלניק. בלעטערנדיק דעם זשורנאל ,װאָפּראָסי
ליטעראטורי". נומ. 2, ז. 114; די ייַדישע ליטע-
ראטור אין קאָנטעקסט פון דער אלרוסלענדישער
ליטעראטור-געשיכטע אין סאָף 19-טן און אָנהייב
0-"טן יאָרהונדערט. נומ. 9, ז. 119, נומ. 10, ז. 116,

א. ווערגעליס. פּראָבלעמען פון דער הײַנטצײַטיקער
ייַדישער סאָוועטישער פּראָזע. נומ. 7, ז. 159,

ט. זנאמענסקאיא. די פּאראדאָקסן אין דער שאפונג
פונעם שרײַבער סאָל בעלאָו. נומ. 3, ז. 129,

װ. טעלפּוגאָוו. א װעלט א גרויסע און א ראכוועס-
דיקע (נאָטיצן וועגן ארן װערגעליסֶעס פּאָעזיע).
איבערגעדרוקט פון דער צײַטונג ,פּראװדא.
נומ. 3, ז. 143.

ה. רודיאקאָ. א מוסטער פון דער קעגנזײַטיקער
פארבינדונג צװוישן דער ייִדישער און רוסישער
ליטעראטורן. נומ. 8, ז... 58,

ה. רעמעניק. ליטערארישע נאָטיצן. נומ. 1, ז. 4102
וועגן דער ייִדישער סאָוועטישער פּאָעמע. נומ,
4 ז. 14, נומ. 5, ז. 144 (צום 775טן. געבורטס-
טאָג) איך בין א קריטיקער. נַוֹמ. 8, ז. 4107
אלעקסאנדער בלאָק און די ייִדישע ליטעראטור.
נומ. 11, ז. 141.

הײַנטצײַטיקע ייִדישע סאָוועטישע שרײַבער. ט. גען
א קאפּיטל שרײַבמאן. נומ. 10, ז. 130. כ. מע-

199

לאמוד. די אייביקע מאָס (וועגן דער שאפונג פון
ש. גאָרדאָן). נומ. 6, ז. 129 דער שרײַבער און
זײַנע העלדן (וועגן דער שאפונג פון נאָטע לו-
ריע). נומ. 8, ז. 117; מ. ראזומני. קינסטלערישע
און אידיייַשע רײַפקײַט (וועגן דער שאפונג פון
בוזי מילער). נומ. 9, ז. 1231.

קורצע רעצענזיעס

נומ. 3. ר. בראָדסקי, יו. שולמייסטער. צי איז דאָס
אן אויסגעבעסערטע אופלאגע? (וװעגן דער 2-
טער אופלאגע פון וו. בעגונס בוך ,אינוואזיע
אָן געװער, ארויסגעגעבן פונעם פארלאג , מאָלאָ-
דאיא גווארדלא", 1979). ז. 139,

נומ. 5. ג. לעווין. דאָס געשטאלט פון א גרויסן דיכ-
טער (ועגן די ביכער ,אויסגעוויילטס" פון ל.
קוויטקאָ, ארויסגעגעבן פונעם פארלאג ,כודאָ-
זשעסטווענאיא ליטעראטורא", 1978, און ,דאָס
לעבן און שאפן פון לייב קװיטקאָ", ארויסגע-
געבן פונעם פארלאג ,דיעטסקאיא ליטעראטורא",
6 ל'. אָזעראָוו. איײיגנארטיקײַט (וועגן דער
לידער-זאמלונג פון מאָטל גרוביאן ,מײַן וועלט"
אין דער איבערזעצונג פון רוסיש, ארויסגעגעבן
פונעם פארלאג , כודאָזשעסטווענאיא ליטעראטו-
רא", 1979); ה. רעמעניק. ,קלאנג צו קלאנג איך
האָב געקליבן...* (וועגן כאיַם ביידערס לידער-
זאמלונג , כאנוקאס-האבאיס", ארויסגעגעבן פו-
נעם פארלאג , סאָוועטסקי פּיסאטעל", 1979). ז.
3

נומ. 9. ב. האלפּערן. א גרוס פון יענע שטורמישע
יאָרן (װעגן דער לידעריזאמלונג פון מישע
קולבאק ,דער מענטש איז גוט", ארויסגעגעבן
פונעם פארלאג ,סאָװועטסקי פּיסאטעל", 1979);
ז. ליבינזאַן. א פּרעכטיקע אויסגאבע (וועגן דער
לידער-זאמלונג פון ארן ווערגעליס ,קום ארײַן
אין מײַן וועלט" אין דער איבערזעצונג אף דײַטש,
ארויסגעגעבן פון דער לײפּציקער הויכשול פון
גראפיק און בוך קונסט, 1979); א. סינעלניקאַו.
דערינערונגען וועגן מארטירערײַ און העלדנטאט
(וועגן דעם בוך , סאָביבאָר. פּײַן און אופשטאנד.
דאָקומענטן און גװיִעס-איידעס". געזאמלט פון
מיריאם נאָװויטש. אין פראנצויזיש, ארויסגעגעבן
אין פּאריזש, 1978), ז. 134.

נומ. 12. ה. רעמעניק. יעדן דאָר -- זײַנס (וועגן בוזי
מילערס בוך אונטער דעם זעלבן נאָמען, ארויס-
געגעבן פונעם פארלאג ,סאָוועטסקי פּיסאטעל",
09) ז. ליבינזאָן. זיכרוינעס פון אן אנטיפא-
שיסטקע (וועגן דעם בוך פון מישקעט ליבערי
מאן יָפון בערלינער געטאָ -- אין דער וועלט",
ארויסגעגעבן פון בערלינער , פערלאג דער נאָ-
טיאָן" אין דײַטש, 1977); ז. 126.

פארצייכענונגען וועגן מענטשן, זייער גוירל
און זייער צײַט

װ. װערניק. שאָלעם לעוויט - דער פּארטײײפּראָפּא-
גאנדיסט: 9. קאגאן, א. ראבינאָוויטש. טאָמיד אף
דער פאָדערשטער ליניע. נומ. 2, ז. 17.

100

אף די שפורן פון געשעענעם. מ. יאַסקאַ. זיי גע-
הערן צו דער קאָהאָרטע ערשטע רעװאָליוציאָ-
נערן: ע. ביליאוויטשיוס. בערשטער!: ג. יעלי-
סאוועטסקי. די סאָלדאטן האָבן זיך אומגעקערט
אין דער ריי;: א. יערוסאלימסקי. א בלעטל גע-
שיכטע פון קאָמיוגישן העלדנטאט. נומ. 4, ז.
0 מ. ראָזענבערג. צעזאר קניקאָוו --- ,דער
העלד פון מאלאיא זעמליא?? ש. קריויצקי. די
מילכאָמע אין מײַן לעבן; ב. אגורענקאַ. זײַן
צי ניט זײַן. נומ. 5, ז. 10; ע. ביליאוויטשיוס.
די ערשטע דעמאָנסטראציע: א. זאַראַכאַװיטש.
א ללעגענדארער העלד פונעם בירגערקריגן
א. קיריטשענקאָ. זײַן בײַטראָג אינעם ניצאָכן;
ז. קאהאן. דער וועג אין דער רעװאָליוציע. נומ,
1, ז. 60.

אונדזער קאָסמאָס-ווינקל. געזונט און שאָלעם (אינ-
טערוויו מיטן פּליער-קאָסמאָנאװט, צוויי מאָל
העלד פון סאָוועטנפארבאנד ג. ט. בערעגאָװאָי);
יו. בולושעו. די אאָפױישײַן װ. מיטראָי
שענקאָוו. דער זינגער פון די שטערן-װײַטן. נומ,
0 ז. 3.; דער קאָסמאָנאװט פּאװעל פּאָפּאָװיטש
צוגאסט אין דער רעדאקציע פון ,סאָװעטיש
היימלאנד"? יו. דאָקוטשײַעו. דער קאָמאנדיר,
נומ. 12, ז. 12.

זיכרוינעס. מ. לא נ ד מ אן. זיכרוינעס פון א מא-
שיניסטקע. נומ. 11, ז. 139;

י. ליב מאן. א יאָר מיט שטיינבארגן! י. שקאָ ל-
ניק. ;איך האָב אופגעטאָן נאָך עפּעס מעך"
(וועגן עליִעזער שטיינבארגן). נומ. 9, ז. 142.

פּובליציסטיק

5 יאָר נאָך דעם זיג איבערן היטלערישן פאשיזם.
ד. בערגעלסאָן. פססר -- די פעסטונג פון דער
וועלט-דעמאָקראטיע: אי. ערענבורג. דער פא-
שיזם איז נאָך לעבעדיק: אי. פעפער. אד מאָסײַ!
נומ. 5, ז. 3.

טעאָרעטישע קאָנפערענץ פון , סאָװועטיש היימלאנך"
איבער די פּראָבלעמען פונעם אנטויקלטן סאָ-
ציֵאליזם. פּ. לאָפּא טא. די גאנצקײַט און דער
דינאמיזם פון דער געזעלשאפטלעכער סיסטעם
אָנופריִעװ. דער אנטװויקלטער סאָציאליזם
און די פּערזענלעכקײַט: אײנהײַט פון רעכט,
פרײַהײַטן און פליכטן נֹאיל ביקענין די
אידעאָלאָגיע און די קולטור-יהיסטאָרישע טראדי-
ציע. נומ. 8, ז. 3.

ג. זימאנאס. דער אנטי-ייַדישער טאָך פון דער אידע-
אָלאָגיע און פּאָליטיק פונעם ציעניזם. נומ. 3,
ז. 98.

ל. דאדיאני, א. אָנאָכאָוו. דער ייִדישער װעלטיקאָנ-
גרעס און דער צוישנפעלקערלעכער ציַעניזם.
נומ. 9, ז. 109.

1 סלעפּאָון. אין קאמף פאר שאָלעם, דעמאָקראטיע
און סאָציַאלן פּראָגרעס (צום 60-יאָריקן יוביליי
פון דער קאָמפּארטײ פון ייַסראָעל). נומ. 2, ז.
4

10--0

אונדזער קאָסמאָס-װינקל. נומ. 10,
זי 5

מיר אינפאָרמירן אונדזערע ליענער. 9. באטיסטא.
אורגװײַ --א קיניגרײַך פון טעראָר. נומ. 3, ז.
1 וועגן דער אֶלימפּיאדע-80, נומ. 6. ז. 160;
דער דורכשניטלעכער לעבנסקאָסט אין ייִסראָעל.
נומ. 8, ז. 131; צו דער יערושאָלאיִם-פּראָבלעם.
דערקלערונג פונעם אלוועלטלעכן שאָלעם-ראט.
נומ. 9, ז. 158.

װאָס דערוװיסן מיר זיך פון אויסלענדישע פובליקא.
ציעס. יו. מיסיוראָװ. צו דער געשיכטע
פון די בולגארישע ייַדן. נומ. 11, ז. 162.

אונדזער רעפליק. א. ב על אָ וס אָ װ. די דאמע פון
בראָדװײי גריבלט זיך מיטן גראָבן פינגער. נומ.
3 ז. 152.

אונדזערע מיטיילונגען. י. קאָ װ עלמאןן. װערק
פון דער רוסישער קינסטלערישער ליטעראטור.
איבערגעזעצט אין איווריט. נוֹמ. 6, ז. 141
ל. ווילסקער. דער ייִדישער פאָנד אין לענינ"
גראדער אינסטיטוט פאר מיזרעך-קענטענישן.
נומ. 9, ז. 4149 י. ק א פּ על יוש. וועגן אייניקע
סטאטיסטישע אָנגאבן פון דער פאָלקסיציילונג
פון 1979. נומ. 12, ז. 1236,

אונדזערע אינטערוויוען. ייַדישע שפּראך אין די שולן
פון ביראָבידזשאן. נומ. 3, ז. 150.

/ 3 נומ, 2,

טעאטער און קונסט

שמועסן וועגן מוזיק און עסטראדע. ז. קאָמפּאנײַעץ.
אין ווילנער װאָקאליש-אינסטרומענטאלן עסטרא-
דעיאנסאמבל. נומ. 1, ז. 143: אף א קאָנצערט
פון ייִדישער סימפאָנישער מוזיק. נוֹמ. 4, ז. 155;
וועגן איינער א ליד און איר אװטאָר. נומ. 12,
ז. 134,

א. רובינשטיין. די ייִדישע ארטיסטקע יעהודעס מינ-
קאָווע. נוֹמ. 8, ז. 126,

לאָמיר זינגען נײַע לידער. א ויגליד פאר טאטע-
מאמע. וװערטער פון א. ווערגעליס, מוזיק פון
ס. טשעבאָטאריאָוװ. נומ. 1, ז. 160; מאָסקװער
גאסן. װערטער פון כ. ביידער, מוזיק פון ז.
קאָמפּאנײעץ. נומ. 8, ז. 169 הײַנט באנינען
ווערטער פון כ. גורעוויטש, מוזיק פון י. בער-
שאדסקי. נומ. 9, ז. 165;

פונעם פּאָלקס-אויצער. שלאָף, מײַן קינד, איך װעל
דיך וויגן. נומ. 2, ז. 164,

קאָמענטארן פון רעדאקציע. נוֹמ. 6, ז. 153.

בלעטערנדיק זשורנאלן און צײַטונגען. נוֹמ. 3, 4, 5,
6 8, 9 10, 12.

מאטעריאלן פאר א לעקסיקאָן פון דער ייִדישער סאָ-
װעטישער ליטעראטור. נומ. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8,
9 11710, 13,

דאָס איז טשיקאווע. נומ. 1, 2, 10, 11, 12.

ווינקל פון געזעלשאפטלעכן פארשפּרייטער.
5 6 8, 9, 10.

די פּאָטשט פון , סאָװועטיש היימלאנד". נומ.
0, 12.
פריילעכע שורעס. נומ. 1, 8.

אונדזער פאָטאַ-ארכיוו. נומ. 5, 8, 10, 12.

כראָניק -- אין אלע נומערן.

נומ. 2,

,8 4 41

פאר די, װאָס לערנען ייֵדיש. נומ. 1--6, 8--12.
רעזומע (אין רוסיש און ענגליש). לויט די מאטע-
ריאלן פון יעדן נומער. נומ. 1--12.

קינסטלערישע בײַלאגעס

קינסטלער װוו. לאָקשין. צייכענונגען צו נאטאן זא-
בארעס ראָמאן ,גאלגאל האכויזער" נומ. |.
קינסטלער א. רובינטשיק. נומ. 2,

קינסטלער הערש אינגער (זע דאָס ארטיקל וועגן זײַן
שאפונג אף ז. 154). נומ. 3,

צום 110-טן געבורטסטאָג פון ו. אי. לענין. באם
שאלאש אין ראזליוו. קינסטלער קוקריניקסן
(וו. קופּריאנאָוו, פּ. קרילאָו, נ. סאָקאָלאָו); צו-
זאמען מיט מ. גאָרקין אפן אינדזל קאפּרי (1908),

קינסטלער יע. טשעפּצאָוו. אף א שפּאציר מיט קינ"
דער. קינסטלער א. דיינעקא: אין וואלד. קינסט-
לער וו. פּריבילאָווסקאיא. נומ. 4.

די פראָנטיטעמע אין דער סאָוועטישער קונסט. א.
אָרלאָווסקי. װעט לעבן אין פרידן; יו. דאשעוו"
סקי. צװוישן איין שלאכט און דער צװייטער;
ר. זענקאָווא. סאָלדאטן. א. מאָיסײענקאָ. דער
פיטער מײַ: פ. טשערנישאָוו. אין טראנשיי: מ.
אניקושין. די סאנדרוזשיניצע: ו. ציגאל. דער
מאטראָס פון מאלאיא זעמליא װו. קיידא. נומ. 5.
קינסטלער פּאוועל ראָזענבערג (זע דאָס ארטיקל
פון א. שאטאלאָוו אף ז. 129).

ספּאָרט אין מאָלערײַ און גראפיק. נומ. 7.

סקולפּטאָר פייסעך קריװאָרוצקי (זע דאָס ארטיקל
אף דער ז. 120). נומ. 8.

קינסטלער שײַע בראָנשטיין (זע דאָס ארטיקל אף
דער ז. 147). נומ. 9.

קינסטלער אלעקסיי לעאָנאָו (זע דאָס ארטיקל אף
דער ז. 140. נומ. 10.

קינסטלער נאטאן אלטמאן. נומ. 11.

די טעמע פון סאָציאליסטישער בויונג אין דער שא-
פונג פון די קינסטלער אראָן רזשעזניקאָ,
אלעקסאנדער לאבאס, יויסעף טשײַקאָװ, אלעק-
סאנדער טישלער, מייער אקסעלראָד. נומ. 12,

ביבליאָטעק פון , סאָװעטיש היימלאנד"
(בײַלאגעס צום זשורנאל)

נומ. 1. נאָטע לוריע. בא אונדז אין אָדעס.
נומ. 2. כאיִם גורעװיטש. אף סיבירער ערד.
נומ. 3. הײַנטצײַטיקע רוסישע ‏ זינג-לידער.

נומ. 4. ב ר אָ כ ע און ארן בור שטין דאָס
ערשטע פעלד.

5 הערש רעמעניק. פּראָבלעמען פון
דער הײַנטצײַטיקער יידישער סאָוועטישער לי-
טעראטור,
נומ. 6. דער וועג אין אָפּגרונט (די פּרעסע וועגן

דער אליִע).
נומ. 7?. מוישע אלטמאן. באם פענצטער.
נומ. 8. שימען סאנדלער. לימודים פון ייִדיש.
נומ. 9---10, סאָוועטישע ייִדן: פאקטן און ציפערן
נומ. 11. באָריס מאָגילנער. קרויוים.
נומ. 12. ש מועל גאָרדאָן. א כאסענע אין
קריזשאָפּאָל.

נומ.

41 סטגם 280 צזס?5נגן טי מ1 0616012160 216 סג שי 40056 ,פשוסן 2656 6). עֶס 560
1. "0012 200 ע660000180 01 16206/8 600084ע10 1164סטצ 406 םסט

סו} תו מ60סט4ס1 2 זס} 2012016 ץ|םס 06 18 שוסן 806161 04 2581101140004 86 1
12110 }0 0658סעכן 4116 1 211כן 5122 2 ;01286מ12 100150/ 16 0 מ11110ץ0181
-סס ץ!9מס/?8 216 1121712868 1066 ,מצוסמ 18 45 .1021712865 ססאונת עכ 661ע12כן 8180 18
שװ6{-מסמז 2 תוטש 1106 סתת עס פות/ קמסומט מסצ;סץ מפטוסן קץמג/ .02:500טן עְכֹ 06000660
סון) זס} 25 1610 6וסטט 861065 (2/סמט} 2260 ,ץזנמטמזוזסס 106 מזסש! 150660מ220 26 10טסעצ
6 2166 8/8סץ 4156 106 מז 2150 00561766 {0ע2כן סעסטצ 20168 161191008 5101104 .0620
שז16:11/0 מס 18 1124 ,812פטעס{סעם 4 1241206 106 מ1 ץ65601211 ,מ01110ט86 /004006)
,7 מז ,פטם 1 .8614161604 01 216כן 6 01 :אי 2660 1126 מ110ט1סטסע 406 061016 גוסנמשצ
6 זסכן 5 6466660 204 616 2241002111168 /04/16 01 16װ0סכן 200 צווסן. 12616/660 18808ז'זגנוז
0 63וס1, 6 סעסמ א ,2578 16 מז 41116:601 5געו 16ג0סנכן /סץ סנמתפ 106 מ} .סעסמ}
8סל;גנת 04 610624286כן 6 6ע146---ץ2606011 ע1סט:16126 200 011165 תַנֹכֹ ס} מג ץ|נצגמזוצקן
0 060 /סקן 0 ס0} 2056 2211002111168 /01116 04 102168 206 16102168 18טוסן, מססשטסטן
2086 ( 5814 13 2117פג) 8 0416 04 16112165 111 1112168 /18טס 01 12968נזהון
1,635 ,5מ15514 206 66/8/, 2668 1,20012 תז 8ספגוונגמז ,1964 מ} 0624 /סק 27 0}
60 9006 סו1 תו +טס 621066 26562/00 0604 עסכן 26 25 הק11 25 1086 עס)0 800
106541טצ 6 6סוט 1021112965 1466ג2 1024 5006066 1968 ס} 1960 נמסע} 01108טקץ6ע
0461 /0 6102168} 10211166 סמשש טס 04 עסמזטת 106 ,ס(קמזגאס סע .01065 הַוכֹ ס} מו
-ממ!/121' תז 0601 עסכן 70 220 2188 מז 0601 זסכן 50 262011601 811002114168מז

-190-115שט16 656012117 12111168 1114660 תז 1024 שוסמפ 16868100 ?0 83118סע 106
;0686 זסכן 86--3/:/0105 מג :ץ21100211ת 2320 2001 {//2טצט מ0001016 106 ,מ814
/2סנקץז 216 5סזטםה /0:14ת81 .0604 עסכן 93 עסטס-2182 מו ;0604 עסקן 90--מװ180
.ת1255 6ג} מז 8ת16810 0406 ס}

16 04 זסממזטם 406 ת} /121 2 שוסמפ 1195 106 0 מס1260טקסק 106 01 568טפמ6ס
סעד 1979 מג 5206טסם} 1,811 ,1970 תו! 6ת52טסם} 2,151 1959 מ1 8005200) 2,268
,עס סו} 621060 10 גסנמאו מ258110112110 18 0658סעכן 1018 סמנסט /12010 1620108
0 18 פששסן /0 עסממזטת 406 מו קסזף 6 1126 מסוזמסנת 8016 6/ .693ס0סזכן 11151011021
95 106 גסנמאו 10 8מ2000/01 ,6ט10066כן 060505-128108 106 זנ קט 060
משיס0 ח26} צו מסווגמחס!מו 106 210 226 ו060זט600 צמג +מ6:סזקן 0} סעגה זסת 00
,6016כן 9מטסץ 0181 ,1665 4 זסמוממגום 4/ -1006/016666 106109 מסצעסקן 416 מזסז? ץ14(1ס
4 אזסש 24 001012068 1061 2060 10600561068 60660ם 01:/606006 ץם2 01 6/2:6גמט
,ת14115814 :0018 4061 614 25 /21100211ת תס 6511005גוף 5ט9ת06) 106 5606260ת2 ,ץ8110
. "מספעסכן 5016 84" :זסשפת2 +41106160 2 2206 ,משסמ; 18 25 ,ץמג24 615 ,תג/מ4121ש
1617 }0 /2261002116 1116 2006 818109) סנ טצ ע1זג11ת 81‏ 60ע0602 216818כן סג} 4ס ץמג21
.60110768 !5011

ץכ מ25811112600 /1061 0מ01ט!סמ1 ,1588 106 תז פסן 6ג} 04 עזס/18ג1 סענומס 1006
660 116 מסנ/טר מ0ס46801111 3'תנם1,6 04 058מ1121 106 צצע8מסס ,5ס1קססכן (02ע1/216 סם}
5 1ח101610211002(115 18 :6ע160טס גפשסן 04 16200165 סטופסעשסזן-10זסער 21סזם 6"
?. 4{ססןס 6 06 פומסמנסטסמת 20060ט20 106 מנאי מ106041804110

צט 66 1210110260008 1006 אפגמזמט 2828 006 12015 206 8סזטם סטסט2 106
-80 406 ת1 פעוסן 2821054 מס/61801101021 ' 201 282202קסעכן 2:00184‏ 220 1121184סכןמזג
.292402קסעקן תסטפ }0 6856056 06/005מ8140 106 (16062 206 "מסנתש 160ע

4167 4168, יט /611516164ז'1

.29 .ען 20 .01 ,+אזסש1 201166166) ,161 .1 ./ *
.26 .ק ,.1016 *

20140/4) .5 :1586 1118 10 מסנתס1קץקטפ
01ק11110:) 0} 307646:02 186"

שא

6 8102:060 2660 220 גסנת עו 01 8סטג26016560126 ,221100211005 קזזום} 04 "8סטגזק"
-104:21 1 (18581205 7,998 1/616 געסג/} 0000ג/ .מסות/ז 800161 סמ} 04 0זס11 04 4116
-00 80 220 ,14222/8/05 0 פפשסן 107 1244:5 161 ,5ת5512טעס!סעםת 299 פתגות
6 0 116/068 2/6 סג!טצ 8שסן, 01 עסקמזטת 406 ,5סזט82 1210 406 10 400014108/
-14106} זטסתסם 1015 21/21066 2660 סעגג! סמש סא 106100100 ,122 18 מסומ/ז +50616

08 8 01 658שוסעכן צטסג| 200 8406 1016 6014168עק/2 ומשו 61206נחסגן סמ'ך'

-2400010 .פאסן סמ} 282 /טסג, 1 5060121184 01 1169068 קמגמז 216 1616 1' .4208111615 2060
8 3געסגן} 04 80 6עסעט 6עס} ,1975 01 הַמוֹממוקסס 106 זס} 812008008 ס} 0} קמו
6 220 106 106621 2010 "510816 206 /סמזװת114'' 106 26220661 מססטן 226 סמטר זטס}
0 12065414'' עסקגקפטוסת 1040 ,1970 242108 מן .1065 ססנג} 16 621066 1126 סחו
תג 21110121100כן ע10 2061 אזסעו /10161 תג 800068868 זס} ,פשסן 101005206 240 קונגסת 8מ}
-80 406 01 2060218 2000 210615) 1048 216560166ן מססט 86 ,:1/8 1001 0מ8600 סמ}

.מסנם() }16ע

)607:61:861166 1114 )21/06/ 5

,01105טק16 005416621ס 6 /0 {זסוגעעס} 1036 עס 101100ע6156 106801686טר עוסמ'ך'
6186006ט000 406 800616121108 6 1240108 /0406 2201 640041010 04 61ט16 שז סנ)
גשסג!פ !0162 2081 15 פומ} 04 150146006 .211022111165 0109מגסנטפ 1116 11או פאס| סג)
.0558 406 01 168ק60קן 1116 /0 12004868 פטסננגט 06} מז 4601 1668 01 עססגמטת סג} ץס
;מ582טאן תו 4621 216 5שסן 01 0606 עס 95 2006 1024 5006066 צטפמסס 1970 סמ'ד'
-ץ/60ש56 .165ק0ססן 50164 6 01 18082805 0416 מ1 001601סעכן 16 0601 61כן 23 ס1נתעצ
עס 406 עג -12001296 2176 זוסם} 6 0 058140 0005146960 1970 ג1 0604 עסכן 6186
8 1200226 255120 406 04 004100 4131 6 ,505ת06) 1979 416 10 2000:0100 ,סנת1)
.6604 עסקן 100 1620066 211 1125 261 11181161 גסטס 1196 1128 פשסן

פצוס|, 506164 01 0606 זסקן 71.9 צס 12080886 סט/ז2מ 1061 0009106166 25טר ממזססנש
.1979 מו 0624 עסק 14.2 24 ,1970 תז 0606 /סכן 17.7 ,1959 תו 0604 עס 21.5 ,1926 מו
0 סמ שי 10056 מגג} עסחקוה {8806 18 310080 שסמא סגטו צששסן }0 זסממזטםת 1746
168 טפ ,1970 מן }1 סצט 10 2016 216 זטק 12000296 סט/ו2ת זוסמ} 14 /005106ס סמ
406 1018 ,21105טוןסע 6עספ ת{ .0601 זסקן 25.4 00050101160 1155 16 עס} 2061296 תס
6606 זסכן 49.4 ,12ע210142 מז 4 עסכן 52.2 ,144002012 מ1 0606 זסקן 63.2) 1106 גצ
/58ע85 406 מז 21.2 ,מ1414א1ן גי תו 21.8) 1066 פ2או 1 0400/5 ת 206 , (1,2602 מו
. (124/2106 406 מ1 20.3 806

-ת12 2116 /61} 4 צ5גזו 11 ;1970 1 .010065 1116 1 1688 מסאסכןפ 15 ג18618ץי
תו 12.8 עְכֹ ,פשסן 01 0604 עסכן 20.3 עכ 6מ8121נז 6 01 6150:1048 (12טע 406 מ1 8286
6 }01 615111065 21זגוץ 6 מג 18.0 ;שס141 תג 0686 עסכן 8.0 עס ,6מ1/8121 סגן} 01 016168 6מ}
-מ/ת16 מו /660 עסק 5.1 200 ס21050 ת1 7.0 8מו0ט/120 ,01005 סמ} ם: 11.6 / תפעפקן
-258110112 01 0069868עכן 106 40121 מ910ט{סמסס 160604 106 גתע4מ00 1/68ט82 1110586 .8120
-614168 הזכ 6ג} מ1 ץ|108טף 4016 1206כן /מ12/1 216 מס1}

-ט224 200 62101060 ססש0ס 1106 עַתוֹםוטום סם} ש4:6 6167 מס)/ס מוֹמז 1 /
-61טו /8/0 1016 1116 מתס1סתסס 212141818 102 80168866 {|6ט60} 116 .מ458110114110 1גיז
6 , 65010טכ) 142600021 106 מס 5װ:2מז6 /091002). אעסטו צוֹתת מז ‏ /12106 1006 006
,5מ22410 01 8851111121104 4104 קעסטס 61000168ט1 . . . 016421124עכן 36 1 :16סעעצ
0 פקןס 1081 מוזעזסטס 18זסקקטפ 11 .. .1011686זכן זס 106ס! מס 000466} 8 סומשט 84מ)
-//6ט6 18זסקקטפ 11 ;102111615 226000021 סץסמזס! 220 6150006005 22100021 001:461216
-/216 10 4605 04 ,/01086 2260 /010861 8 2600066 1168 4116 1:2/668 1112 קמ1ג1}
1611 צ1מ60 . :16סעטצ 116 ,פאוסן, 01 258111112410 2221 116 00 5008 !".צ8600 26
צֶסם} ץ{{םס---.. . צזס81וג1 01 661מטצ 6 2208 מזט} 10 +20/ו סגטר ,65מ111801כן י:2מ66110
-סקקס 266 עסטסת 2264 מ258110112410 גסטפ 1024 ,ת255120112110' /292105 זטסגת12ס מגס

-55 גק ,20 .001 ,פאזסש1 001160166 ,ם מ 1,6 {שֵׁ :
שוא

6 מג |/12 64600146 2 2668 225 1616 1024 124016 6ט200 ס6ג} גזס!} 8668 26 04 14

גזסז} :11558 186 מ1 8618זסעו 861604100 01 /6טמזטם !4042 06} קמסגת2 פװ+ס| 01 עסקמזגות
-ת62 200 204 880010 165ט88 1656 .1975 מו 0601 זסק 5.7 ס} 1950 מג 0684 עסק 15.5
-ק610ט646 106 2010100 18 ץ/2? 6פנמתטמזמזסג) סמ 1 ./16206 |ט/801ט180 106 186זקזט וסת
6 :140 4 18 111616 .מסומ?/} 506161 186 מ1 //221100211 {זסעס 200 6208 01 )תסנת
2040 616טו 0גטר 600168כן 1601656041028 8016041848 04 8/סקמעטת 186 תןו
-גזטם /1061 /2/000 ?מטסס ץ!|תס 00014 1020685 186 /16קמז2א8ס ;ס1 .ממתפוזגפ! /006ט
6 16,002 5גטי סנטפם סג) 1975 מג 061628ט1 ,1950 מג פזסאזסטל 801600860 845 ;סט
660 6 14ט580 14 .3,235 200 108 216 5אנ(12 סמ} ז10 פסזטסם 0011680000108
מ12400טקסק 6216 סם} 01 0604 עס 0.7 0005414116 1106 165604כן סג} 24 8עצסן ס) 421
1120648 86}) 461/8זסע+ 801604100 216 גתסם} 01 0624 זסן סשם /סעס 0מ2 ,0888 ס6ם} 01
. (8016811818 216 גתס111 01 0601 זסכן 1.3 206 0601 עסכן 4.7 000811616

6ססחח 10 ,מ64210102110 /1006 61100כן /218107102 8001:4 06) 108זט4 ,0146 מן
-22110 }0 פמס} 160165601108 8618תסטצ 5061601100 ת101110 2 /6ט0 01 ץמזזג מג מ/12) 800
8 200 6200102168 ,ץ84 10 15 1021 ,1160ט160 206 /5121 211860ף ע!מפות 22116168
0 }0 7ז624690 18נ} קט 2111418 1 8װ16 50164 00 מ110טטוזזמ0ס 106 .8016006 04
60002100021 תז 6092966 6סן 01 0621 זסקן 41 /6טס ,1973 מז .000510612016 18 8זסאזסטצ
1665 /0 זסכמעטת 16 1 .4681668 ז6ג191ג 1120 180014100168 /200 1054101468 16862/01 /400
604 6 42 פמג1אצטת 0מ400052 16.6 9מ1061001 ,0558 106 מג 8016006 01 00640/8
.8ת41106214/ 0מ400052 1.1 ,260081405) /005206ג1 1.2 ,5ת14מ128:21 0מ800052} 2.9 ,פאס
עסמזטם סג}} ,1977 צֶם .נפוטשסן 18 מסנם/ז 506164 6} מז 8016006 /0 ז40040 601ט86 1340
0 6 /0 0220102165 /0 ,140052060 4.4 10 100264866 8016006 01 640004018 מפוששס 04
.4 זסכן 44 64066060 8618זסעו 801601100 ג/18טוסן מס1ת2 40481 1116 116גאו 14008204 25.7

-50 ץק 21206 מ110טס1זזמ0ס 486 /0 1021קץז 296 68זט89 54006 406 {2161מז1אסצקקג,
01 19/114618 }0 צאסעשמסס 2040 6} ,1970 מ1 1016טס /0 0:200068 ץמגמז ס} פאוסן 3161
;165 77 ,12154148 305 6עסעו. 111616 (64616821/08 488 סג} קמסגמג, .2610 8גטו 58ע5א סם)}
,1974 עס 68זט88 186 10 |2600/2 מ} 5ת4/מ/1/4/2 12 2060 05מ25טטםג) 12 5/ג126 18
;0604 זסקן 2.2--200 200 001006 מ1 3/014618 200008 ;0624 /6קן 6.9 0008616016 8טױס/
0624 ע6כן 0.7---1689102סעכן 1681 1016 01 10001168 21105ט מס1וג

פֿסן 406 8000088 24טי גזנ1אי {/61060681 20 {160נט |461 165ט86 8מ1טוס1011 סגן'
סו} ‏ (1941-1980) 6/1040קן 1008 2 סע 46105 6-1060000060ט200 סג} מו מ1אזסטצ 816
8016006 מ1 618מ1או 1126כן 51216 206 מ1ת16 106 /21 01 1604 סמס קט 10206 6ע114 פעלסן,
.-220011460426 220 2118 46 1006 ,116612116 , ץ00100ג4601

26עכן 54216 406 4/11010621/ .10010681 2 106 8424181108 01 5216 פ01} 6ט164 פט 1464
;ת0פעסץס21 1666 !;ץ4810100 01 /120040 ,מות26) גזג/0ג, 616 1978 106 פעסממוטצ
,8612 1 מומזגומס ;ז6116010 /עס1201 ,ת4גװעס14110 גאנעמסג) ;216010106 04 +100010
-1/124/6012 0מ2 5108ץג/1 04 /120040 , מס5מ13/1 80ט210:0 ;50160065 /102מ1600' 01 /100010
.4 + ץא5טסמ14082/2 גץ{ס 220 ,מ61600/0060001014 ,מס1שסמ101 |1טגתג5 405
-56160 1601101021' }0 ז120040 ,מס/סג) /1422 16סעו 1979 זס1 פעסממוטר 1126כן 1116 מסמזג/
מסץנת56 ;50168068 /2:1106/2 220 /260108102) 01 220010266) ,/1510006 1,60010 ;068
1684ש1/61160 /1מת1461 ;1/5סטו 81661 220 ת1/0 תג 21 מגמנץזסמטס} 00816/‏ עא1410160618
,ת140180461 1נט + ;שזס1118 414, 0 /120040 ,2:106181610 גץ/1 ;ט4סזטט 0614 2 01 0620
-40246 :1980 ז0} פסממנטר 1126כן 106 9מסנזג/ .861סןמזסס ‏ מ1'14081 2184 ;ז01/6040 גח/8
-ת14/1 :2162 ;ץזזפ1נמת086) 01 /120010 ,מזעמג/ מזגזקג/ ; מוס1פמו4ז3 /41682006, 10140מ1
-50160 2 01 /41:6040 6611 ,/21/96 מתהעקג/ ;2121061121108 200 108פץגץ 01 זס12001 ,ץא
-ז24 8 6 1218 414201, ;/41/6010 מז/ח ,ת16/04) גץ!1 ;0106מז0ס 01100טססעקן 480
.0111618 צמגמת 26 , 11558 106 01 354

4 +/סכן 3-0 26265604 טס{ 1006 .מ2821 0006 862415008 עטס 140 מזט}16 פט 1464
תוֹת1 220 51266 }0 0624 זסקץ 10 226 ,16581025סעקן 01621106 406 01 פזסאזסטצ ס} }0
זטס }0 106 00160121 226 ס1מז0מ600 406 0} צששסן 506164 01 מ0ס61טס1ז)מסס 106 1268זען
-014160סתקן2 ץ/מ19ג 18 עזסטט 01621106 8טס!/50160ת00 200 ,000510604016 18 12061סננסען

ץ51ט00012960 עזומתטסס זוסם} 46160066 68סן 506164 ,זג0ש 0010שׂש 5600060 סמ} מז
-/סע01מ2 2048 406 מס ,1965 2147 ת}ן 600168קן /04006 106 168טט /5800106 10 /8800106
עסקגקפטוסת 106 מג 01860טכן 5גטו 1186 2 צת2מ11סג) /125018 זסטעס /זס9104 106 01 שנ8ֿ

וווא

58 1115114110 60064410021 זסמענת 26 שַמוֹצְסטוֹפ 216 פתוק 206 צצסט גאגאסן ץמג}א
מסגמג, .1970 1 {61ע1680600 5200ט100 41 206 40005806 110 :60116968 160081021 061
-20 מ1 ,15מ6ז/68640118 66002000021 זסג12ג} צ'מס10מ(1 806164 106 21 80006015 86} //8
-1062סכן) 10281006 סט261241 מ1 ;1206כן 844 1614 1970 מ1 צאוסן 46 ,12011006 80116
18 1' 4186 0006 {סג) ,({22100002116 תסטוע 2 01 פמסצוסקן 01 ע;סכומזטת 6ג1 04 4206
6 16 מג מ060ט160 2 01 5166 מו ,צזםסץ 24סט60טפ 1 16467060כן עו 1660
8טסן, 6ת52טס} 00.9 ,נםסץ 204061010 1976-1977 16 מן 80106018 גפנשטסן 04 עסכמעגות
7 80006018 311 פתגסגת 1108 .פ1מס/8ו684201 66002410021 /סמ218 21 108ץ3600 סזסעצ
2026061110 9 :1 עס} 280 ,מ1200טקסקן גוס{ 1006 04 10005200 מס} ץזסטס
6 2מ1ץ8?10 6 80106018 גפנטוסן 01 עסכונזגות 200514611016) .229 25טו 6נ88 406 ,זגסץ
6 (עגסץ 20806010 1978-1979 406 תג :68542011810018 6602110021 1121161 שיסספס1/1
618 6} /21 ?0 060 עס סע נצָגצ 40 18 4121 פתספזסכן 1005206 11.5 8גאי 6זשה
.1224/2101208 200 140581208 46 2116 1206כן 1010 11616 טס 1116 10026 0 ,6ס24090 ת;

2 044 פטסן 01 עסקמזטםת 106 מ1 ג1שוסעם סג} 1110501216 פסזטקם קמגאסוס} סמיך
9 ;:52440טס4} 7--1970 ;40005200 291--1960 :12558 106 מז מ6600260 עסמשגן
-400005424 389---1977 ;0מ140052} 385---1975 ;:60מ54טסג 475 --

246 /}060גזג65420118 21מ60002110 /11806 גזס!1 8מ212400261 2106 ,סגטט 86סג ך'
/1סג} 12860 {11ט/8000688 1476 אזסטט 801600080 זס} /200116 2060 מ2100160 106 משטסמ
7532 מן .8006045 081-8126010216כן 260006 ,מ0611410ג60 1116 1066טזטפ 6ע112 2061 פמעגאס
0100ט1 ,18מ81006 51-21200216סכן 15שסן 40005806 3.5 מסות2ז 506164 16 תג 16סטר 8616}
3) 58ת1/4/21012 סג} 220 (10005240 0 .00) צמג/פפטת 106 /2446 0ע100 גתסם} 68טםן
. (08281}

1601121סכן 8016006 1016 10 פאוסן 506164 קכ 11266 מס11טמוע)מ00 סמ} 01 6עגוסנכן סמיך'
-100100) צוס|. 814-ץזתסטו קנסטס {2161נתגאסעקןג, .6ע581ס;קמז? 111084 18 11001614061 זגוס }0
-12 106 תו 8סזטעם 1430 .א;סטו 801604100 מ1 6082860 צו (2260 106 220 60:ז1110ס 2מ1
/4סץ וזסז! קתנשוסעק 18 0/4618עו 801601100 ג18אוסן 01 זססנתגות 106 1024 אוסגפ שוס{סט 16ט
8 (א1טוסן .11600166 /21:108 1125 6זט08 פום} ,ץעט!תסס 4 }0 /2/16ט0 2 מן .זהסץ 0}
6 1166 8016041866 506161 01 {/ונ/ג} (1001600211002 106 מ1 1166 קס} 406 פמסמזנה 26
-אזסאצ 801600100 01 זסטמזטת 10421 6ג} :1950 1 .מ111151:4410 01 צגטל עם 8124180108 סנוזספ
1405514052 /10005400 98.9 8מ01ט1001 ,40005220 102.5 גאר מסום(ז 060164 106 מו 618
-טסם} 3.9 ,5ת260/812) 10005400 4.3 ,124121012405 14005220 /.14 ,5שסן 6מ88טסג1 25.1
-80160 01 /סממזטת /4044 סג} :1975 1 5מ610/05514ץ2 0מ180082 /.2 פמג1מסמזז/, (0מ82
-טסם} 134.2 ,2581405 5206ט40} 818.2 180100109 ,0מ54טסג} 1,223.4 25טו 618זסטצ 4180
-פטעס1סץ 20.5 פמגומס0זזג, 40005200 20.8 ,פשסן 0מ80052} 0944 ,5מ14ת/11412 8400
-גזטם /1012 106 תו מזאוסעק 20280180604 2 1/21 .160:91205) 6מ4000820 22.7 0מ2 1405
עס 2160110060 ,2211002111165 ?0106 06} 01 פעסמזטמ 6מ} ת1 2180 206 ,801606818 04 עסט

! 0411610186
5 אתסזץץ 5618811216 עמפ1שוטן
0ׂ 2006 טס }0 11406 58,),סטצ 8016014146 1618 01 עסממצטא1
5 0416 04 618זסעצ בערע :1 4:24:5:44::::: :בטיי ::4:45::::24:45544:, א
(129011006ת 2050116 תג) -נזגות 40421 01 610624286ק מ1 35),סג!} 14
מ1 014615ע1 861601140 04 זסט
0558 סמ}
2 15:5 2.1 150
3 9.5 2.5 160
3 80 3.9 169
8 9 :6 1009
3 :6 0.8 11
3 41 6.7 1973
3 5 2604 1975

ווא

ת! מגם} 00/6ת 1108 8 2110084 ,1416 226 /1,619120 ,21080066 מ1 קמנטון פעוסן 8400
6 19205 צט 82 40 1056 פששסן סמ} קמס0נ2 400611618-ץ/01 01 0601206עסקן סג 1 .1897
1625 1121 מו 1118 פטוסן 3 מסנת/) 506164 סג} 01 4.4 ץ!{מס 160014664 פטפגס) 1959
226 /060 עסק 2.1 10 2210 /סטס עס 1611 קישמטסס 106 םו פשוס| 01 ע6מגצטם ס6ם} ,1970 צֶם
6 13 16 .9 .97 10 2056 פץױ6| 6400611106-ץ010 04 610604296כן 186 ,ץ/1מ1650001עסס
400108סעקן2 06 צהנת 200 2196 מסטס מספו1 2 8016 1251 6 /1002 4026 06זט258 0ס}
.80216 2 04טפֿ מס 430611618-ץ019 216 2211002111168 /0406 16 01 6מס14 0604 עסק 100

-12טמסק עס 106 2009 8606010 0006 פֿטוסן ,1970 ע10 4212 186 10 400010100/
/411116-‏ ,21218 1 ,5ת61078512ץ8 ,פתג/מ/1/8/2 ,5מ8124פטא! 406 /2146) 0558 6,} 01 מסם
ם|סטס 2260 4010 ,100110 ,02565 צמגמז תמ פמשוס} 56021246 ת1 206 , (1/20685 280 פתגות
. (1542206 101 1,601091260 200 ש210800 מ1) 3600060

-2/1016 .0641165 261010151/21176 218 מז ץתו2מת 1176 פטוס| 1021 שוסםפ 81214150108 סמ'ן'
1698 {206068105 01108גוכןסע 11086 1 11 .101001681 216 פזסממזטת /1861 102 4616 18 14 ,1סטס
124100טקסכן 10121 106 01 /060 זסכן סת0 25 גוקות 25 /ץ12/61 216 016068 /200-020142 6מ} מג
מסטסזס מס} 0} סט מזס/} 18 610604226גן 186 0601168 (1681002 2020 מ010024ט160 106 מ}
-02568 ץמגנז תג 16סמז

6) 6714 ע1:60710771 4016 40 2007141:401441072)

-/218 2 8מ1מ00441 10 5מ002601110 00:24016ט14 6162468 014165 18 106 מ1 1065146006
1116 21ע141ס 200 010151/2/06ת260 סם} מג מ21110102110כן 6ט/200 :10 200 מ640102410 61
646002410021 1016110601266 2060 /21906 406 1821 0160068 212 106 מ1 18 16 /שזומטסס 406
-ש1106 .5מ1054161110 200 68פ1קװזס/מ6 זסן גמת ס} 216 25 (600062172160 216 צ}מ06זמ6814/0118
6 640660108 20 5גטו 10616 1026 8016 10206 5ק526/24 פ'ז82} 486 (251כן 106 תו ,6061
-65 64000200021 186 מז 00110/64 1609 101 }1101{ 406 28 8460 610624286קן 1610060עצ
6 2120 486 28טו 121011168 18ש166 101084 101 14016מטסמצצטפמט {/12021 .618זמ9ו1מ8)
.1668 0} 1021164 /210026106 25/ו 108016061005 54216 10 2400688 .מ60002110 01

-08קן ץ/204021 }1 21206 206 22111618 40656 04 64ק1טצ מ01610ט166 /204006) 46 1'
-1/14 זסטו 286 {0ט?פ 40 ,ץ2211002116 ?0106 ץמג 01 8ת01026 106 ע10 28 פטוסן עס} 8116
6 01 }821 24 עסטס ,1926 מז ,זסאוסק }50616 04 נגסץ )160 ס} מו 25 ץ62/1 35 עווט}
-21016 .8016 04 1568טסס 8מ1481 616טו עס 6016111368 51246 406 26 קת1אעסער 6עסע1 פעוס,
6 2008 0601 זסכן 09 2060 102165 106 קמסמז2 0604 עסק 76 162408664 ע1116/40 }טס
.46112168

85 והות 106 8מ1טעספסעכן 06מ60061 10 פשוסן 406 60202160 5421 אסנטף צום 1'
-ץעזמטסס 186 04 /160012סכן 00160121 200 1116 600006010 106 10 6000ט0006/10 זוסם) 04
גזס/1 462668 גזנאו 5601211848 מאוטוס|{ 04 עססמזטםת 406 24 1008 סעו /1 ,ס(קמזגאס זסץ
6 |21 קמסמנ2 1206כן 2180 ץזסע 2 2010 ץסם) 1024 566 26 מ4ס 1 ששס1ט 01 זמוסק צות}
-06 486 עם .צץמזסת600 /2201002 106 מו קמואזסטו 5601211865 03211860 {1ז81101/2 61ג/01
-001 /(16000102 200 /660002410021 /21906 תאו 1668 60מ80052) 482.4 ,1965 }04 פמוממום
פו1 .0558 86} 04 ץמזסת6060 /22010021 406 מג 60ץ610210 3616 21100261008טף 1686
01 2211082111065 186 |21 2ת2100 5מ1124121012 200 פת12פצט! 106 /2116 4010 גתסם} )טן
,6600021100 זסמפנת 002001616 2 220 48005420 /.322 ,61ט210160 .מסנמש 506166 436
1112061 2 18ט פתספעסקן 04 עסממזטת 10421 106 04 0604 עסקן / 160עג00ס צסם} 1024 50
6 עס} 4024 0460 26 580310 16 .ץמ/סמ600 /2211002 סמ} מ1 פמואזסער 60004600
21 /10 220 06 /סקן 15--12812101205 106 /10 ,0606 זסכן 59 45טו 6זטשת 106 ,141551205
-טק 1664 זסץ 04 12/6 812015008 1210686 1006 0601 {סכן 19--221100211005 0466 446
-ת002 (805420112 0 2660 סעגג! 10616 1024 56סקןמטפ 10 פסמטסזק 216 4616 טוט ,ססמפ1ט
.808

.1018 18 16סמטי 2 25 0558 106 תג פששסן סג} קמ00ז2 מ600026/0 01 51200210 6 1'
מ66000260 מג 16061060 226 פתספ;סנן 000-824 פששסן 40005206 6200 ;0} ,1970 מן
פוסן 500164 . (483 18 6זט40 115 ,0016/ו 25 0558 סג} /10) מזזס} 768 106 מהם} זספנת
6 10 81246101 06 0} גסונטר 106 0מג500064 200 01 סטסענק 6 10 קמום)סמזס8 סעהת
| = .עססכן 0164

וא

צמזסת600 /2211002 186 01 21200065 24מטי מו ,21625 10/21 ת1 ץמגנת שוסם 2260 010168
-80 מ1 211כן 4446 צ{סם} 641606 024ט1 10 ,מ600026/0 01 1661 /861} 15 1024 אתסטר קץסג}
-224100211 /0406 זצ 161460005 קט 2011 צסג} שוסם ,20001665 140121טס 280 116 0121
-622 +6100162ט20 486 עָכוֹ 011560טן {1ז0124ט168 (10216112 54211501021 .1011 50 200 ,4165

.16511005ו0 400656 01 80106 10 פֿעסטופת2 106 106טסעקן 40 8ט 2168

ע"611907 1' 1/16 072 16105 {ס 171811101441022

6552 06 {ס

-פטא /482118 מ1 פאוסן סם} |21 {62/1ת (ץזט?תס0 165604קן 06} 01 עמוממו8ס2 סמ} 44
2108 1068טסעכן מ414660 40001---משוסמס! 5260 /0 /864060060 /0 216כן 406 מו 11/60 818
0 101010068 6066 פשוסן .סענקןמ1ס 284ט 406 01 8ע1100016 4ץ6מ8006 2060 מעס/8סטר 6מ}
-גזס} 1/22816 10 10202866 , 5סמס קאסט!. 406 0621 עסכן 818 ץ1ת60 .6196000616 861416
.0616 406 01118106 168106006 40 1194 406 861068

84 106 165010060 /6טטסכן 506164 ,641406006 118 04 38ץ42 8156 קזסט ס6) מזסצץ
-{עומטסס סג} 00 מ16810 צמג מו סטו| 10 221100211065 /21 106 0851016כן ?1 1024109 ,פמגט
5ׂ, 116 01 1086 106 ת1 206 16001105 /0005610060 406 |21 מ1 1681406 שוסת פטוסן
---45158 06} ת1 :101106 25 16סעו 8סעט8 406 ,1979 מ} .0מ2000614 טס 04 8ת16810 200
-טסם} 139--610005512ע1 מג ;18005220 024--12212106 106 מ1 ;5ט6סן (6מ4800520 701
---24261021(20 1 ;:4800924060 80--210102612 מ1 ;400052400 100---11206215020 ת1 ;8200
ת2(1154 1 תז ;0110טק16 6200 ת1 18005226 28--1,40012 220 2601812) מג ;5220טסג} 35
מ14222/0504 ת! ;18005200 5--10560212 תמ ;6208 תו 0מ151800152--121002212 200
-40005260 39---11716014/ 2260 19416212 1 , 1410111212

-ת26) 1979 406 ?0 8121151108 66121160 406) 1970 עס} פטפמ06) 106 04 104218 סם} מן
פטס?סנמטות 1612117617 2 25 1616560160 216 פאוסן , (0119060טקן מ266 +סץ 206 2476 5טפֿ
-4611140 2201 26211015024106 פ'מסנת/1 506164 406 /0 2000:60 2 2100084 מ1 ץ2116מ21100ת
115 106 200 5מ5514ע610ץ 186 ,פת12תו1/412 1016 ,5ת205514 446 ץ/ת0) .פ}נתט 1121
61561100166 /1461ע1 סעסגת 816

9ט5ת06) 1979 106 01 51210150108 66421160 6ג4) 1970 10 פטפת26) סמ} 04 104218 406 מז
-2841002 5טסעסמזטת {ֶ|סעו:1612 2 25 6560160ע16 216 פ/וס{ , (01150661טקן 2660 זסץ סעגת
.145מט 16111401121 200 260/0010181/721106 8 מסנם/ז 500164 406 04 0166מט2 2 210084 מז ש:1
6 216 1212/5 106 200 61011551405ע19 1016 ,5ת1141210124 186 ,5מ12פפטת 486 ץותס)
.615610466 10617טע

.606 204 13 5ת16810 7211008 ם1 פששסן 01 מס6טס 4156 486 ,8200 0486 סםמ} מתס
0109424שׂ' זומז: 4120‏ זטמזג, 106 1 :/186 04 6ס} קעסע 216 10616 ,5מ16010 0016 מז
,עץנז/182 106 ת1 226 ,5ת16910 טסממזג 1 0מ2 4ת7222ץ2 2622 160080900,‏ 2מ01ע14086
צנסע 216 ץסם} ,010615 מ1 .6001105ע 5גוסמז0סמ210 גפגטטםג) 20 +01גת1/0 ,מ10:60124
8שױס|, 46 , (118611 ש?1ס 106 0מ1001001) מ16810 1,60102120 106 מג ,פטם 1' .2601656166 611טט
-1226 ,620מ010 ,54נממ1/ ,אפתגץזם סג} ת! /2211002116 860000 16 ץ110211סמזטת 26
-261) , ש0ע1602 ,0182 ,טסעג101601 ,00טס21 ,ש 2108116‏ אפעטט1 ,1160 אפעסע?!סקסצן
61 מג ג1;טס1 216 קסם} 0216טו ,1116 006 פטשסן ,1601005 ט20:ת:06ם0) 280 ,/285ן
5טס/8 815ץ|102/ .01105טמ16 200 5מ16810 2016 םתס מ1 4148 0מ2 5ת16910 מסס!זות)
-{/81ט184 20060ט264 מג מ11או 1601005 מז פטס/סמזטת 1084 216 פטוסן ס8} 024}

6 מן קמנטו| 8טוסן 00 610624286כן 486 ,ע6/שסכן 506164 01 צ/גסץ 486 פמוצטן
-16 6041:6 106 04 6604 עסקן 22 2004 16016560166 ץסם} 1926 מג 14 :סות 8גגן 2558
.6 /6כן 58 /;סטס פו 1959-1979 זס} סזטשת 46) ,0558 6ם} 01 מ1260טקסן ג8נעצ

1 8006060 5טפמ26) 1897 16 .0108 206 פמטוס} 16 מו סטגן ,116 2 28 ,פשוסן
67 עס 33 סמזו} 1021 21 01065 2060 פתשיס} מ1 108ט1/ 6616 פטוסן 186 01 0606 עסץ 49
-/10 /2006100062 1521186 06 1 .112965ט מו /662 עסק 18 220 65נמטמזמע0ס גאנאוסן תו
ץ16ס 106 מ1 200001065 4061 11001166 2063 11 מ1 8זסשו 2060 1200 116ט204 10 פטיסן 0206
-564416 04 216כן 4016 ,11016 8206 406 46/ .1166 406 200 1206 /616כן ,012115 10 0000211005ס
6 סמזו} 1826 24 מסנמטו ,5016806 2060 קזופטסמ1 10 200658 8ששסן 106 060160 0606
80-‏ 56441600624 04 216כן 406 04 הזנסת 200 6254 106 10 01065 21 סמ} מן 000060112160
-טס} 365 {211620 6/6:6 406/6 1926 מז .פשסן 106 10 640015 10656 006066 /סששסק +16ט

א

עזאטפּֿ/ם

('"110216126 164ט50 סמידי') "0מ1161018 מ16095טספ**!
0 /+06מ2666 ,12 .סאג

/204006) זטס מן סנזו) 186 סם} 10 2160סקמ2 גסגםאר ,װ466110 8200666 7'06
-1114 .21 ,מזסמט 01 006 16206/5 זטס 10 10161686 000510612016 01 660טסעכן ‏ ע6ק'מנגות
4006 סזסמז מצו{סטק 0} צט 25860 91/0:85 ז112040 טסאזגמאן סם} ?2 /8406 2 ,תגמן
.1624016 שוסת 06} 006260 סמצי ,01ט0סע86/6 260/81) 1/1558 186 01 00204גע08ג)-1:106
-12108 01 שסץ12081082 1זט צ צט 2101016 ץזג!060ט400 2 00012105 19906 +001162 }טס
-16 3 /16206 טס 40 /6פת2 406 8ס1'ןטפ 0ס1מצו , /20000020606) 1516 60414160 שוסס
.0651

ש12108006 01 /80מ2116/0886 /41642006, {ס 160016 186 18 10460656 /806012 04)
-10כן 4016 01 סמס צט "1161101400 ג50016081'' 01 018068 /601401124 06} 40 1814 2 8004
סת} 01 116/0 106אר1 200 10558 סם} 01 +208000040)-11104 ,286 80206 סם} /0 אעססמ
64 מאוסמא-11סטט 406 ,1/6טצ צום| 206 ג10טשסקס? !2476 /260612) /242(0 מסומ?) 506164
.-108טס200 2מ 812/1‏ 1101כן

-021 ע/061כן ,ס8סעכן 6618 ץזגעסממזס!ת00 01 צאזסער צמגמז 10010068 18806 עט()
-מ2 8248 106 :02408 /140זסנת1 סעו} 0121109גמסנתז0ס 216 306 .מזפ1ס11מטקן 220 ג410180
1110 406 01 קעהפעסטוממג2 9068 106 2060 ג212/460 261612 }0 מזעום סם} 01 קזגפזסטות
8 2111868 {/1166/2 1006 סעו} 40686 0008106/8 016ט/111612 188טטסן 506164 .1680ש18 ש16 }0
-012168020801 /110סןטפ 206 106218 געות זוסם} 01 1646נט ץכ 06/8מטס} צון

גת )2021‏ 6ױ210800 }0 1206060162 2160061 ץכ 6186ע 8ת000121 860600 קששססק +צט0)
ץק 16016562166 18 1086 5201204200 /0 /מ212 2128 2400 58זג810סטסא! 01 ג/10ט6עטל)
-1610101 01 016ץס 4 ,1160 01 14214102 1094 שכ ‏ 1,076 8 1,0014. {זס)8 106 01 600 6ם}
,4216 שזג!1062ט400 2 /עפוֹטסם:סםג) }0 קזטם /1081 ץם , זטס11 8מ10/601 106 ,8060069
6 מנסע} 8ע00846 200 ,פטות!1/* 04 קאפטס268 צ 150861 עס /41682006, /8:0686 ץזא"
106:0621 04 ש241411420 260101) /1146עצ 124 עס 2עטקו 1" 61טסת

, /18016 מ1 668ס1טסאן . ,68/ט/162 /168014 /עטס ת1 1468 1046:6809 216 6/סםג 1
-146605 2240 21292210068 106 גמסעע' , 121168מסנמנזסג) 1201101121 , 510ט}1 מס 20248)"
, 4‏ 2:001016ס. , "א0ס/!20121 11610012400'8 500164050. , /1016168 01 1668 , אעסקגן
16 40 410 מצ/- , "6ע166121, 1 180טץס| 50164 04 81000ס,1 2 /ס! 1/12161121'' , 8מס5 שוסא1
.1980 /10 1068 186 2060 4/001068/ 20040 סג} גזסעע'' , 3100180 קמומז164

-68) 1979 486 01 1680148 06} ת1 1620618 טס 01 10461686 406 סמומת מג 13621108
-142 ט440 + ץכ 2111016 106 01 11228126/00 000001616 2 אוס|סס קמוותוזק 216 סטו ,5ט8ֿ
-י 210800‏ שמק2011080 01 014216מ28) ,מפטץ{סן

5,ׂ, 20:21:10410 1979 9116 חחסיון 5404484108, 0610 מס

-01 ג8וסן 1005406 811 מסגנמ1 1 216 18616 ,פטאמט) 1979 6ג} 0} 8מ4000/01,

-ת6 406 01 +060 עסכן /1221 2 מגג} 2016 ץ/811801 18 פום 1 .מסנמ/) 8506164 16 מג 2608
10מ514166 06} 2014 8שסן 6מ} ,2220 /04006 06} מ0) .0558 86} 01 מ1200טמסק 616
-ץ11מט0ס 1018 תג 9מ1ט11 211005מ22110 2000:60 2 {/1080 8מ2000 8זסקנמטם 104 1406קן
6 /0 6נט+סנכן 60156עכן 2 101 1020600216 8011 216 זט ,8מ10161680 2/6 צסנטקם סם'
-1016 סמסץמג/ .600168כן 01 ץוומתג! פ'מסום/ז 506164 סמ} תג פשסן 06} 01 1806כן 406 1016
6 /סטס 401511103160 216 פעשסן 6ג}} טוסג| עשסתא! 10 6218 4212 01 0מ/8 פו} מ1 108460
6 מז 1106 ץמגמז ששסםן ,סעזן ע20080 ץס0} 1681008 0021 ת 1‏ צצומטסס 106 01 17ס111עס}

או

צהסז 1927 286 אס? 8 0322 גמעזקגא ה11/2 .מסדטסגמסקח 9 חאהגוממסקת 46
-01110 זע 0028 אומווחץצקא 8 6078620געזצעסקח עהעאג 6806 סהז ,266060 8
אצעזצקת עאגהחעטאנצא 0 8ס6806 602808 ההסת 3260 -- ,2628800 04160880
/ע1,4084ע2866 ס 680668 2 ,מסנגסעסקח 20 20 טסגהההתסת 1811004828400164
-200060108 27 20 -- (אאטאססץק ,סמחאמגקת 828) 248000118020100762 אחשתעקת
עאעזצקג ח אאגשומדהה ,עאעאססץק 0 687668 עאג7ק6 עעמ1ג1, 8 צנסז 1904 8
-60861 8 11160:8.06111116ע00 ,8עװט1100062088 .8סז'יעסנסקח 36 סאנץ אההח000128
0 ,/עה0084232 1022 1968--1960 8 אגאעהמסצתססק אעאסהעזחגסתקת אאאס
-עקח112 א02022ת אועטתץקא 8 /מ00010206ת280ק 00266 4א078 06012101486אס
-11211401128 אעתצקת עאגעגעט286 ס 6028 8 אענעמעחץ?ס8 ,682668 סחסעט ,קסע
-46108סקח 70 86ע2ה14 8 ,מס?וסתסקת 50 סזעת 8 סחזעזססת 4001608

-000660 ,אהמא06 אועװט2טוסאס ם 10ש ,101ץ8018ה08220676 8ע6װ1100002082
-ט112100082 סנצאססץק זסו2קעאסנטם ,סהעמתקת 828 ,עזסת ,אטאססעק-6826/080 10
-- 2206 ,000464108ת 90 -- 18/2486 ,מ4108סגעסקת 860 -- 11006טעם 8 :8זס0
-2/0ק אעזצקה ההה , וממק16א2/ק2א זעדאגט) 1102060216 .8108סמסקח 93 60066
.221 טס 1108

-0:61180ט 6עטסג1עטסאץ 8230182107סת 06060) ם הע66ה1206 אסאחסקס1ן
--- 101 1979 ,גט1808 2121 -- ה{סז 1970 ,טחסוםז 2968 -- הסת 1989 :680668 עזס
,114 העװע200 28/40704 006004טח 3100 זאסקסזאגט) אע:שצהסם צהסםז 1811
זאװאססטעקסזסע אענע?גטעהסם 223828 עװס1, צשעמה!! קעאעהגהם סועקסזסא
-6806 עאזסס26ס0ט סעװסגעמהסואץ 0זט ,אעאזסאזס 286 32608 .אססססקזסקם
-40 002726040 ,060עחסקסת װאעגסזסאג עאה?0006066400 ס 128246 0823280 608
6 ,114240 116 מדתהמתאמתסקת אגאעטסעתסקסת מסזטסאצאסת אהאגאעם /70קסד
642018 08262646222 .020048268000ת0 0808 00 320/0218210104 העמ08626
אס1 8 /ומגעװבגק 11/8280/0 ה2געץגעס 16 ,טא262סח0א 806/0 סהאנסקת ,682068
ץע /0060 צץהאנסא ,0111011662844 זאסטקץזטהתץת ע אסמטהגוסעחגהת םה הא סחסעט
2 /01863274 ;,3666ץ ח 226016 סת גא84:מעק1082 ,עאגאעװ1סק086 חאחאס8ס
-סצק :חעגװעק082ס1 אה ח 428 (סא2 128 עזססמממגוסע284 0 אסװחס860 זעססקתסט
-00861 -- , :128 װה2ט0186 ,3860780ע 28 ,ס240004 .ח .1 א תסטעהקאץ עשאס
-טהגעסע884 0 0808 ,עהסזעתסק ח 0668 אחסם סמטעזסהגט2 .620868ט ואס
2661 אע:ד2:106זא אע080 עסס10ז

-11200 עאעאסזנ2ק6 0 סועגעההעאעס20 הגטסונהא8ם 20:0046/,6 0806 8060
-2024,א //46028080 80018ע28620ק00 /2210אנקסמז2סת 6260 עסק68ס ;עחאהת
8 עזקסט 0040-0000060028486ע806 סעאעהחס48 018066210146/6 ;געאעאזסעקס?
-2606 44 ט01308348001 66 ;אבּעהגמסעמגמקסזהע 66 :סקץזמחץא /6806/080
?.ע;;אסתפ העז282861 16ע208

11 086400100ת 223 6146 /8?אג0) חע זעקשעג 862608816װ117
-0ע41 0 /202822תסקה 02004240108404 ע 606402טע1סעה2עקסתאע הגעטסתאווגאבת
-24268610006040 808402182107 ,6:010369 א0אס0861:) 8 6872668 אאעוגהעאעקא
.2/202841חסקח //510 מדעס סע /808811011סקח

19 .קחס ,24 .1 ,.ש0ס .0060 .װח110 א א א סת 3.1 1

10220 .0 :צקסא0 א סעסאנסעקח
2סתסחסאנומק)! 8 668228602

וווץ

עאהזססעפהגעסע4גגט עאעזצסת ס סעטסאנעה66

-321 / אעאסץחססק 001038858 8068 עעקסנעקקס1 סם 23:6216826ק 6סאסקעזון
-סק10 8 60086440געץאעסקת 2846מעאנסקת העמ06023082 פ8ספסקץצ העאסס
38 ע286ע66 11606סקת ?410קסאסץ זמק0עא42 סעתצקה 86ם100ס0אס8 ח אהת
אס31 06 זעקסמסת סאק8 1124602866 .עא0078מ8ה112010022 עאאועסנגאנצקאס 6
6,038 /א1424ע23 זאזעמטעװבּגק 8אעע82226:0 08060280 ,680668 סמסעט
38 66008גסקת 99 08020 סזט ,20823222 1022 1970 מסעח11606 .6662
2381421 עאעתצקת -- גזמסמסקת 39 2 אסאומבה אעאססץק עה/86286 08060280
8 עהגזעטס 680668 8װ8א008610 0468108קת 8/ זעתגמזס 4821064 1200208
עעגסזעסק8ם {אסע220104 18 זאסאופבה אזעתעתסק אעס8ס אועבּה עאססצק ז 1970
-006 438142 0ת80אססעץק 220680001022062840018 ,1022 1979 עסעחתסמסת 00044000
-146:108סקח 100 עזטסם גחתעז200 ע /6022106 6046 00882 680668 חאת

-00861 016418קם 71,9 זאסאועב8 זאזעוותסק ועהע אהגזעטס צהסז 1926 8
-סקת 14,2 צהס? 1979 8 ,17 צהסת 1970 8 ,21,5 צהסז 1959 8 ,680668 אעאס
0 ,168 0460 32 ,ס88111 1160807880 ,זועהאע אװ1ע38210 ,680668 614640 .1612
-10 1970 8 .08מ07930827ת אע 2002867 80 ,א238/80 אזעמהסק 600 1267ע4ס 36
אעתס 2 0464:2קח 294 6820 0002 סם אסטעסקס 8 680668 אעא8? צת
,52 -- עחמגההס!2 ,603,3 -- 21/186 8) 0106 2ק4460 312 אגאעהסץחססק
218 -- 8/8,01246א20ת12 8) סאנעוו אעתצקת 8 ,(6012סקת 49,4 -- אאמזג1/
. (01622סקח 20,3 -- 58022116 ג8 ,91,9 -- 0060

/ה423822 צהסז 1970 8 1248 .028666 208000002066ק וועהע אגהסקסז ם
82 30,5 ומהעגקאפ 8אה2060?8001 אעאסמח06 8 אסאומבת אנעאהסן ס0זס
-20601 אעאסמהסס 8 ;8,0 -- 16/686 8 ,192,8 -- זעהעגקאא צ00022? 8 ,מ68066
70 -- 2400486 8 26סעט אס 8 ;110 -- 0000228 8 :186 -- 26060 0048
801802 //228114 0208602822107 זפקשע עד .גנמסתסקת ,5 -- 0226:ע2168
-20 אועמחצקא 8 168210סקת 62101066 עעגתההאעאעס20 /מ4600סק2 סדשט אס?ז 0
.8825סק

-6016 2 2202280618688400 העזהתסת הגמעטעז2קז23ק סאזסט אװװ16ע ז}ן.ם
0 ,:2מעאקסניהסח 116021108241110 6211 .עעההעזװע200 8060080:181104 18611104ס
-2ק 68064 3 .זסוץמּתסזסמעקת סנץקסד8 ,2101האנץס0 6380 זמעסעסאקגא סוץטקסח
1 04 לעססקחסם צאסמעהגמסעע12 סת /8ז3286 סעאססטעזעק416 6016
-20:62106 32 /ע820 סועואהאעאעס20 10ץ80688 !סץ18ס1סמעקם ..ז482ק411000678
1102160267 ...עעתסמעמעקת 82 210116208קעחס עהע /1120/080186280 זאסענ
-882000 10ע02260 ,תתענעה23ק אוממטהגתסעת22 028210ע1ס 808012101166 ,806
זעזע2020000282002 עהאנסת 0883 2622101466 ,806 ,6060000208ת אנטזומה2
-661601860 0 ה7ק1080 1עעע1ו112 ס1עוהעהס א 862431166 ,806 ,160866 חע 1008406
מ1גטחקא זעתסא4 866 מעזסקת סט ,/018662 02 ,680668 עעעההעאעס20 402
322 פזעהקסמסת 46ע2862210/1 ,206108406 20241,4028216 ס68064044 סאממסז
8101 86 גתזסאעון עעזאהעאעס20 /1240 מעזסקח 70ש ,לעעקסענסע 800600
-20 ,6826/0182 עהסוה. סענניץה. 28:6211216ססקת סעאססטעקס?סע-806010 4176
-82אבעה 002 ע אתאדגקאסאס2 /800426 60620884ת צקעא עה2882 1006

סאמה0? 286 6008עץ3ע2088160א 680668 8עאס00861 עעוההעאעס20 11000600
אס31 8 פמהסק 0 {ץע61א 32‏ וועהע 232142 0070206220074ק208ט זאסעגסנעמסזאץ
022 08610208206 10ט ,113860000 .עאגק6 02060128:016 20021010 6006נסקת
0 088328//46 ,6806/82 עתחע 2806 .אסאבּעגהצע 2822101084ץ00 סתססזס
;צהעאעווגת עהחאנצהס אעט 20 ועגע:ע06 23 פסעההמסעבע ,א0668066 0 פובאא;
08ה606:10284 10ע207ט גהעמפּתקח 03116עתעמסק סעתסט1ס אענעקסאץ סם 488
עעססעקסחסם ם תא סהעגקא8 82 00066210 ,עע0וה680ק 0046 מהס? 6נממקסת 3
.ע00628001 קזקסט 8 װעעה80סק 20 8802281164 געעקסנעקקס?1 14 6018 10
60 //11211/10112:18110016 אעתץקה עאמהסנה 0 680668 עאגק6 צהס?ז 1927 8 ,148

.33 .ק1ס ,24 .1 .005 .6060 .1108 .8 א סת }1 ם 1
-196--125 .ק?ס ,286 זאגך 2

ווץ

-46 8 19 -- 68גע8קאץ ,19 -- 3821060ע3 ,18 -- 1814 ,77 -- 680668 ,305
-/28 סם ,010206 8216 8 האזגנסם א זעקעזגקסזעה 2800184808 װהסקס אסה
38 0262 ,מסזוסעסקת 6,9 ז0001282800 חעסקמס ,2ס? 1978 18 אועם
-- 260,808 אחאסװעמעהסא 2זתסעסקת 9,2 -- 0182סץאסע ת ומקאדפװץא
-116118סקח 7 -- הסהעשסקח אזפאבגק 08?סעקסו ,812סמסקם 34

062201884 אזעװ123828 8 אס82ס הסזהגץק? סמנעסמסץ 8860ה42080 {אסז 0
2 2814816 סעגעסוץהסהס /208008 סמעטסקסמסגקא ח סמשחמסאהה 42400266
6)סטעהס! א060:6 8 (1980--1941) ?26 גתהק סתסטמהסדעהת אתגסא;תזסקח
ע חאצהה װ201ה06 8 התחאסקת /2200086000ץ100 חע 116640080/6 108גסקצהה
-00 2061082110 6806 זעקעזאסזעאק2 א 00182/ 208 /ומקעזגקסזחה ;האתהאסד
.1201 //260810 2/6466 26 18824107ס

1ע1:2361 א0726עח110 -קשט)עו 660 1:816מהסזעוזאסקדס האסקם 22 אספּקסק1ן
סע 12846 א80126326 1028 1978 מ0דגסקץהת חאהסק) זסת אתמהסהססת
-111עגנזעתסוא קסחאס2 ,װ0668ע210 2602 עס ן אעהה אמאססטעתסהסעס קסזאסג
גאקסזעה)! 328022 קסזאסקעת ,טעמ880ח32 סאעהסש 008ק2166 אעהת אואס
-סק2 וועאגעסם מגאקסאץןן אעגה אהאססטעטאס? קס?אסת ,3ע19808, אעקאסן
;טעטה!! אצחמס!2 אססמעהע! אעגה אהאססטעזגאסזגא-סאעבעש) קסזאסת /מתמס
-1400202868 100אס?עאק2 ,4ע11022808 העצא8ס) יװ608ע220 אהאמאסזסקזאסהכ
-1688436 208100 :1022 1979 מסדגסקץהה אהסקס .צעמסשעס110 ההסם העאס
אואססטעתסח.2קסנעזא-סת60/0ת זגהעהגא ,3ע280668 110228 אסקסן אעהט אחאאס
-406122 אעזעמהעמ2הח6ה012 8280212 ,טעמ440עס1100 העװ160, 11/00660 8ץ8ג
-1601101 אעועהטגה ,טמחמסחסק2ת 6863 העאוסמסמץקאג 388018 סעסאססטעתקצח
-00780עץ208 קסשאס2 ,נימס/6ע1100 קאועהגהם זיאמסאװה86 6100 סעסאסקסזאעק
1000 2600ק110 ק6ססעאנסק ‏ צעמּסה!/סװ8) המה}1 /סזזעקססטהחב החהסתסם
38קץ18 װהסקס .צטעמסעקסתעק'ז 21208 אק קסזאבּסתאסא ,צעמססעקסם
-6צגעזאעא קסזאסת ,װ1:80668 קה2268028 /ס1נעמעהקם אחװאס21א2 :1022 1980
א8608אס81זא-סאעבעק) 208100 ,טחמּסמוממ2)2, א8ק26 2686 אעההו אהאס
-0ננץ8ט קסזאסקעה 16060828216 צעמסװ/11302 טעזמסתגם |תאסמעק! אצהה
71, /עמ1102280 א8ק26 קסזקעם װא86684ע2ס064 סתסש1868סהסמבמסקם
שעמסמסאס) הפה}! אגאנץן קסססעאנסקסטעא ,טע2164608 פחסמנץא! 0288
.סעחץקה סעזסמוא 11 .װ11622808 וועהגאק2 החא/גת 6602 140ק2 /1ע2סק8

71 :6826 :אעאסחגת 23ק 6146 ע אגקשעם א 8סאסטקסם
,11611111-‏ 62108קץ8ח. 08דטסווסקת 10 ,/06004וסקת צעאססטק180 מסזמסעסקת 0--9
צאואס0א38 8 680668 אװא008610 הגהאם .האאסקת /2800186880ץ100 ח 08אס
הץסד /אאססנ1800 2060000860121214 ,/ועהואס8 זמטעהסת /28106 עקץדטהעא הא
-43112116/מת 021106ק8066114 261ניעחסת

צטסהת א אסטסהח 6876 0086:084046 8006 /016460786080) (/סע/86 8
-0ז 1965 4826 8 צטעהס? אה2גזעגת32 60186000אנץא עא1120028 עאעזצקת ס
-02 8 /זאסאבע021) זאעאסמגאקסז ת8 ע110668 צהטענשמס2ס? סנץדהת2המ28 8 ,הת
,112110112.7:1100:611 עדוהעקד 23 אססעתס ו82סאעהסעץתס /מ6 411728122 3076
-001034) 20867084000) 6008 1 4תע382 20000648ץ אזעטקסדסא עח16ע20128סקח
-18 161 ,08סץק0ח66 299 ,מסנטוגקאץ 2091 ,אחאססעק 7998 :חהוס אחה װגסקס
-ה .1 ח 4232408 96 ,680668 107 ,מעקגז

-- 680668 1620 ;אזמטט28 אזעמסמטסלץ ,אעההבסת 60266 60108080
-4600 2 -- 4026ט אס?ז 8 ,א640868ט 139 1:267ע2001 601038 6086108000) 10068
.01א2822 מ112/02 881010164 3102 אזמ8מ00006תץ 8082

611,ׂ' ס אעס8ס 20626098 סוצםסהץמ? ח סנצמד2ק זעחטסת 8810080 82עגס?
-עקד 00422120749604000) 160068 חע 2620 680668 עהסקס ‏ 20360620 א
זאס? 8 6280868ט 80 680 אוז 1012 1979 70ח1:2432 12 אומטוה 110 יהת
-646 4 -- עזסת0 ע חק466 810ח/026 //300010 1טװ112/022826 זמהאלהמת 3,026
8601 123604 022ז 1970 גדקגא 8 46708642 3 -- זמהאנעק? ע 408682
סענסגטץ א סתצק? 8 חאסתסץ 32 680668 טהסומד 2940 חזטסת 70ט ,018646822
עאההגהסאת תע 00260284 זמהסהאנגק/זגם 808486 0064601868806) /28624800 8
-601032) 0861084020,)

וע

-עק6620 ,3,9 -- אאאק8 ,4,3 -- געבּעקת ,14 -- 468מע2קאץ ,29,1 -- 687668

-- 4808ע226014 אועמטעגג 000עט 0610466 :102 1979 שױסונעך ,2 -- 008
-גע2קאץ ,עטהסום? 818,2 -- צאעאססץק סתסעט אס? 8 46808688 אצםסםז 2234ן
-צקז ,26 -- 8ססץט80ח66 ,20,8 -- מהאק2 094 -- 680668 ,184,2 -- 168
-סטץ װ?0064000עט 060101604 ?00ק /480260821ה86 16240/‏ טהסופן ,22 -- 386

-1121140112:18110 (אעתצקת סםת ) אע 18382 בע //4228420 סםת 128246 2 6אומג
!זעע02דס 0160

װאעװד260ק סטװטצגע - /סקמט

אטעג אהסקס 680668 216010 26011:8 אועמציעהם -- 680668 סחסעם

-1121110 אעתזצקת 08אעוז260ק

2600 סח) 11007601ת 118 0606 א אתזמסמסקח 8 *1804632 8 הס 1

(8611111116 -2601ק אומווטץג צהסעט
0 1180

2 15,5 29,1 1990
3 5 3,5 160
3 80 2,9 1965
3 גע :63 169
3 627 60,8 171
3 1 7,7 1973
3 5 0044 175

98 }אה20 16211161146תץ 626:0601106סקת0 סווגעמ זעװעה146 אומתההת 13

צהסז 1980 8 גזחסתסקת 159 ס :660:) 08אװ8ז200ק אוממטצהה 8068 אהסקס
-841 זדשזסא 116 חע זעוואנאס2 116 זעקשעג עד צהסז 1975 8 גזחסעסקח 52 סת
- צזאזאס)ן{ /ועתס2822קת02 1126 ההס121עט סתסמענטאצהם { סתעהסתמעהץ טדג38
1061 1141110112 //16828201 ע 8068 אתדעמ23ק 006גסקח //סעזקגת /6080טעדסעה
װו620128:410קח צזעאסטץ 20סעט ?2016ק עאגתא16 אאופטטסקסאסע זמװגקזס
-- 3668408ץ ,קסאעקתג11 ועהסקגוו 1473 סהע8 סת 010122186 אסחטזסקת 8
-10 1975 8 ,3680868 842 80600 6840 צהסז 1980 8 808אװװ2001ק אומהטץהה
-66 3232 א 6280868ט 168 ,0007861018600 ,08אעאנ122 ;8082סמסט 16002 -- צת
-סקח 0,7 000728410 הוסק8 112070281166 8 עסק68 110 ,מדעהואסת 1120 .0868
אוטוטעץגוז מסזמסםסקת 5 60266 חע ועהגקדס 1121062 1120626048 80600 6014
. (06012סקת 1,3 ע 268492סקםת /,4 -- 0001786107860480 4װ3668/) .860002808ק

אסקס עאזסקסא קאססטעקסד1סע /216װ826ע2008210ק 8 4106 ,סזסד פה}2
אומתטץגה סועאק2 סוצממוסעההעאג אסט 60266 8210601082179 ע 8218סקעאקסשס
זעקת8 זמוואנעון ,11214011228110017611 עא26081 0וץצוע0ו62012882קח ,08אע20018ק
-008617 2160724 .אץ8 ומדגהעהוגא ע 2041002 -- 248272602820424 8010106/6
82 260184408ק אוממטצגה װעק0ס/ס216, 3101 עתע6װ00322 8 680668 אעאס
8װ66טץ ם 8מזהה32 ,680668 2זװ6עסקם 41 088106 צהסז 1973 8 .3286108
סוצאסטץ עהסאע ,אאעק0ז8226022 ח אגזעזעזסטע אעאסטמ80-40600208216ט4/ע22 ח
צעתסז 1973 8 אצגו 208410008 -- 680668 ההסת 482ח86 200660110) .0162688
-- אאאססצק 026עט אסד 8 ,אעץהו 20410008 טהסםז 29,8 ס40/ם6 6600 8
--- טעבּץקז ,טהסנט? 2,9 -- 68עגע2קאץ ,1008 4,2 -- 680668 ,טהסטז 16,0
1121160 8 אצץגה 00?א20 /0628800/2 //221א1622 .טאסנעז |,1 -- וחואקג ,צ8סומז 2,ן
-חהסמץ אצץגה 208410008 -- 680668 סהסעט צהסז 1977 } .6806 -- 010286
8 0612 24 ,טאסועד /,29 20 -- אצץגן 22108/ת422 ,טתסום? 4,4 20 פססתעט
-6172תסקת 44 גהעסועמסקת 808ע226012 אוממטצגת -- 680668 עהסקס אה
-00861 88822 הט1סץבעקסז22028 עװאה8ה008423216 246 עאעאג?1 סטקסאעק11
אבס 1970 8 געקעץזטהצא ע10208ס סעזצקת 8 ע 6080668 אהאס
-- אעאססץק :עװע6 מ262602108 488 עהסקס ‏ 206062 216264סעת 08638 2עזסקד

עּ

צ2ס/ אסזחסס2 2 8286 .הסטזענץק? סטקסמזסתסתת חע הסמזעטץ טזססמאנסװא3סם
1009 88 מסעזטעעץקד 680668 זעוועמסהסת 60266 ,.ז 1926 8 ,חזסגמ8 //0861080)
עהא06ס מזססגמדסא2קת אסזפּ אסקן1 .מסעהחאנשץ ססעח אהעזהעקחתסקת אומסמדסק28
.611108סקת 09 -- ועזעווסאג עעסקס ,מסזהסגעסקח 76 גחזעזססת וועטאכעצא
-00802 זאס/ס0מה22 8 אהסק8ס האחסמבסת עדקג1ס 1010418ט46 //1280
-מתצץא ח פהבעא2 סנצאססטעא0מ380 8 887222 080600 מאס6מסקץ //881008 מזעז
-0ת החװ6ק3 װאטסז 3100 ס אחסס ,קסאעקחג1ן! .מ1028ס החגאעתמסזסת /וע8קצד
-אנסזת 100 ,42001008ווסםס אזמװ82/6סקחזאסהחעת -- 680668 סהסעט 82 פמזסקזסאס
-עת 8068 /0068 246010 82000406 2װט860 /3288/8200 חהס 400 ;,מזסתעמץ 10
.0022 034110:86א אסההסקג 8 מזתװ32 ,401008װ60408ח0ס אומו82סקעאסהת
-141 489,4 3201410 608140 6660 203200086 אסמהסקהת 8 ז 1905 צחגטהה ||
6680 6000 126086 370 .מסאצאאוואסז א 8סבצ8ם חעאגאסהחחת 0 680668 חטתס
אסז3 אק{ .מסתמעגקאץ ת אעאססצק 00086 60062) 04228000064ע820 8068
-0000284 1170 ,060230821146 32:01116406 821011166 עסאע 682668 .סנעז 329,7
3218 ,אסע/06023082 אגנעסנעם ס עה 2ח40ט 0601600 זס 1661908סקח 7 סה
מססע,עעסאחעקת אחאססץק 118 10ש ,אעזסאז0ס זעה2ק?1ס 2034800186 אסמתסקהו 3
-1121100 0012288216 806 12 ,00460108קח 15 -- 240068קאץ 42 ,1160108סקח 59
0820084א/2תס6ץחת 86 2888:16 6װ0328ת 80266 מסזעסתסקח 19 -- 4ץ000טה48
1163112316:781181 העמססא23 סזט ,מזאאנסהסחתסקת 00808284246 6618 80

0,ָה 48:14616 זאס146 ם :666 8 680668 הע06023082 מ8ס8סט 5
--660 80 פמססהעהסאעקת 680668 צטאסוטז סוצהאנ2א 82 צהסז 1970 8 אעאססוטם
2 סת אסחסע 8) 4,220008 װא6ס 821016 א0סת/06023082 ס ג0864ח6ט 824
-6282 6878 310 32 א אסמזעהקס'? זאסט 6018 606:2) זאאסקמט .(4893 גקשעת 312
.8201 /0861080,) זזאזמזזקגהסז

-צאװװא16 2 אגבץ8ם 8 2104טץ חאועץמסת חע װװע1080 6ע6806408 סעזסטןת
8068 ,6068 .1210842 41 } שהסנעז 110 ,000186101860040 ,צהסז 1970 8 -- אהא
צהסז 1970 8 6864 4װ200642009ט /2000810180 סת 0122 7308ע8 מסזווסתעזס
צאסעט א זתסעסקם) 6מעטעח86 010000416020010 00 ,206016 זאסדהת 14 ההוע6
-00 20202461146 200 .206016 זאסמקסת 112 -- (1121140222110074 /2811101 עה
-26004107 4061191116126ץ 114 אק01אס116 ,ועגסת 6גוװ10וצ0062סת 8 } פססהעהגקא
8338 8 צ{הסז אסעטססטץ 1970//7 8 2604108/ע680668-019 עזס0ס8מ2ס)סעט 800
-112 68061104000 ט4ס1ע1 9ע1ה260 112 2204616 8 680668 טחסום? 00,9 מסעחאטץ
-ץזס 829 -- צהקסת אס68סטץ 1978/79 3 ,מסדעסעץזס 311 20ע000128 370 העװ6ח6ס
--- א32ץ8 אעא008080א 8 2164טץ 2684108/ע07:-680668 8ח20 11682288 .264108
8068 6208וסקח 9 סהסאס 310 ,3620868 טהסוט? 11,5 צהסז אס/6סטץ 1978//9 ם
-222168קאץ תע אעאססצק 806246 26090 0696 ,1ע2410088 2611008עדס

-06023088 אענעסועם 0 680668 8עאס?0086 8מ400688001ע3 2201610 828 זסם
-- 082 1973 ,טהסנע? 897 -- 2סז 1970 ,1210432 291 -- תס?ז 1900 :אס
.1804 889 -- {סן! 1977 ,טסנעז 889 -- תסת 1979 ,טשסומד 375

6006060061 ע 0106826846 חהג23אסת 32ץ8 װאעװגטווסאס סת סזא ,16
;סקץא408 עהגאנקסהומם ת 088א35832 4ה028 100ע6תסץ ,20016ק /6040/ע48 א
ניהסומך 3,9 סה/ט6 010206 /82106 8 צהס?ז 1973 8 צקעזה2קעח20 8 זסוגתעזססת
(ש8סוע? 00,0) אעאססץק 20086 2600 106186 2310 .680668 -- 200/0821108
. (12108 19,3) 2101168קאץ

40ׂ, 201601/8417 3421/1עץ118 8 680668 8אװאס00861 8872224 גגעזק68ן
2121 28220218 2210 4228 86080ע110 .ה66212210012ת8 860962 ומהעהסק
-6מעקת 26288016 .סאצץג 8 אסדעגץק? (808ע0120 חע 261064 הגטסותא8ם) //68026
-2ק אומאטצגג -- 680668 סהסעט 410 ,0823282107ת מװה120 סאנעגט //260400
מססמעניעהסמץ סהסעט 300 8682 מזק186סט 32 .20161ק הסז ם 0028 3 מסאװוד60
זזמזאסס 1104אנץקת צא?/סק? סנצמּקסת 8 זהתסאם סועמסטץ -- חעסק8? 817006 עזשטסח
-11616010 א11048626 .66:2,) זמהסקגט 16ע1טעה83ק אװ62012880210/4/ אזמווסץ
38 אמוטעגה 0ח40ט 060166 :02 1950 זעקסעג 20042100146סם 86
;שהסום1 98,9 -- אעאססץק 026ע3 אס?1 8 ,680868ט טהסוע? 169,9 -- 010286 8

צן

062201820 חדהוהגמעקד 8 16עס -- 461862700 ,2200012080061810 1061864

0 .ז0842301826ת 2273 אגאעהסעץחססק ח 8הז06220 חדה4ת2882 8 -- סזהת
-סקח סוץדעמב2ק אתזעסוסאתע ,06220124 8 801764200108 חס82ס 80600 4846
: 008 161111 111 זט זא

-210מעאנסקת ,מ68066 החסת 208העטעחסמץ 87201 /008610840 זמתסז 38
מסגסוסקח 29 סהסאס סהוע6 3260 צַהסתז 1926 8 װװסס :2660060 8 אע
6 -- אגתסז 1979--1939 8 10 ,6062 48ע66חװ4806 0ת68262080 8060
-01161708קת 38

82 1897 פסעחסקסת 1206 א02024: 8 זדעמטא; ,סהתמגקת אגא ;תסק8ם
,680668 68108תסקת 49 סהגמעאנסקת האסקם 70 8 אההסקסת 8 470 ,23228אסם
6 6 םסעמסוסקת 18 -- אהממסקסת 8 /ג1מסעסקת 39 -- אגאצסזססת 8
8 הסמזעהץצקדז א 210א36 ט606127סעקת אחסקמס 00ח06002ת38 סמ1ספחסדעמתקת
-6 :38027210 עאחאסגסקסת אדססמהסזת26 אע עקס)ס סההמעטחהגקזס ,64
-0062 60724ט 60280826264840 .80206406 צאס? ע האהמסזקסד ההאהסא ,0ח0ס0א
6006 ;צְאץ8 ,מ1סס1טסהנונגואסקת 8 מעזס200 אאסק8ס 8װ32802882 עאזססה
-66860 2 800006466 8א100028 אומאחץצקא 8 האסקמ 0? 8 פסמח88סקעקדאסעטסא
חע עאהס687 6062ת 22ע2200286 822018 ה6:0861042 .ע?0062000 זמדקסט 466
סאנץ עהחאנ 164686 ע 800226עװ16, ,2400886 8 {גסת 1926 8 -חקסמפת אזכּ
26 אסהסת 8 .צהסת 1897 8 אסט ,126מה60 23ק 8 מ חזטסם ,680068 צהסוטז 3095
-68108סקת 89 20 צהסז 1926 א 8:/00088 680668 חהסקס הגאנסקסץז חסת
-סקח 4 מוזמעה 6070014 /06080400 8 8228סקעסאע320 1028 1959 פסעםס1167
6060 680668 אהאסמהסס סהסעט {גסז 1970 .6602 8ססקמ6 1678
הס /,00018600186440 ,תע ,0464192קת |,2 8װ000188 -- 82806 אסט 60066
סדף ,מזעאנסחאסתהסקם 016:840 .460472סקם 97,9 20 גחססקומ8 680668 אהאסהסקסיז
א 26108אנעהסעקת א סעועם 6146 02882208ת גקשע4 ההמתסהססת הה2ס/6ס
!סעסץבּעקסזא808א 6 פזססתמההטסעגגה ההזעקת 0282 ח1! .אגדטסעסקח 100
.ז21אנסקסז 2016 111011ט607 //1880

-הסמסז סקס 6010 06288006 3208202101 6876 022ז 1970 זאזע286 110
,1812 ,008ץ66700 ,0168געגקאץ ‏ אהאססץק סהססת) 6602 8ע6ח8206 סת0אס
-6461 -- אהגטץהס אעזסא 80 אג2סקסע אומטמהס2זס סת 2 ,(366808ץ ח ותאק8
-עעס1, חע 2100486 8 ,קסאעקת2ם) 260100 810006 22046 ע 106186 ,106קס8
. (226קז

-חצקא 8 זצמעאכ א0080880 8 חסק8ס 70ט ,זסץמדסמהסזסהע8ס האעזסעדגדס
-000172874 עס 32608 864040, ,אסטעק!! א0168102 אוזפהמעזגקזסעמעאה2 אומה
6סלװעעמה60 8 עאהסת ‏ עעטעהס8 סועפהס1עססטדס 0וץ61א38 00266ע88 זסו
67 116 אג2סקסי אוטננשעחס?סס 8 680668 ההסת 06280164‏ אעהסעחססק
וע אעאסמגאעהסץתססק 8 10 ,2װ2206068 עאזססממסהסעט 060164 802סעסקם { א
-146108סקח 10--2 61נעוממסקת אהגטעחס צעתזסמוג 80 042 16417088 אט807ת00

צקצזדפהצא 4 7{אחאסמסאכ 8 ה 8 ח 8 3

-62200 00060 /003226 א00088ת אזממתץקא 8 סע:2טעאנסקם סזט ,113860110
0 הזחת ,װזו06023082 סזסנווסנמם עסנטיץהסת החת התמסהסץ 16פדתמקת
-0000620 32608 זע28קזס אמבעאג 2סעקעץדפהעא ה 4038407868804 8 האזסגטץ
העזהעקתהסקת סונטמץקא ,העװ328626 16ם8ססטץ סעווגסקס ע 8810146 ומאסטסד
עהעהסהס 30040 ומת2ק/8ס סעאסקג4 אסהווסקת 8 020280) :האאסתאנסקטץ א
-סקם 2ק36עא אע 012008260828ץ 612ס0ממסקת 0172 86 /ו6ס1ט (אס1 38
26 פהס1ך) .אהעט328626 אומעססטץ ם 2616 אװע6806008 אהת גאקסתם הגהגזחסן
824 } 62 0660 אװאס68026/0 182סגענעמה60 התת 2סאעאס2ססקח6
6 זוג6 העטסהאנסקטץ 220207868826עץ100 8 0מעז21100 .646026ע00 34 גגתח
.-680668 החה 3880211
-6806 8 ועתסחסקת עז 0608 האגסוהסמסק ההאסמקסהזאס
10ע26//081116.1811 / עדססמטה 112סע22 /סתצקת //21060 חאהמההאנ2קז ח 428 ,אה

ווו 115

22882/8 3868//8ט61414614 אזמ?סזסאקה8 0
4 1979 ז1 4688 הו עסגעתחמקמת

-אנ12--- 680668 אסוד 811 אסתההעא { 120341272 1028 1979 מסעחסקסדן
0 74װ116סקוז זממעמּסהסת 0066 אעזסמאסט 210 .601032 6086:04000) זוגת
-42400 0018 סמקסאעקםי עהסקס ,0102088 2סתצקת 60 .010288 הע206060
סת 206016 16 24 הסזהה0א88 אסק8ס ,06002) 8 אאגוסוגמעאנסקם ,228000160
,7000 החת 116200:8:0:11816 6116 110 ,1160601116ע זמפקט)ע11 .אזססננסמסעט /06016
6 8 680668 106006 ע עהסק 0 62018826846קת 61806ט מזעטץחסת 068זט
0 זוותמתאגת הסהעוטסועססקסואע ,11640868 מ2קזס 1420060 2200208
,זמ82קדס 118160 עעקסדעקקס1 סם 6826 ומאסגעסא23ק 488 ,מז32 0360 ,גתסק
688 3207 8828 ,זסו2מעאנסקת 16010861140וץזאעסקת 08 א28082ק אעאהא 8
-112002 אתה20ק01 אחאהא 8 ,/6014001א //0628040 ם ה8242 ,1000282 8 זסמא2
6עסמעטץ ‏ העװ00023082 פמס8סקץ אה 42408 מזה/32 װעס 203880182 סזסט
-832:001110 0804 עס /01204 428 ,סקצזמהץא 8 ,עהבעאג /06116018604040 8
-עהסעח סאקהװעעס2 .22266 188 4 ,אאא?ססמעהגעסעתגה אאעפץקת 0 האמסעו
מזצעהסת ז0ותח/380סת עאאעזסעד1?2ס 88007868802ץ100 ועחגעקסזגא סומאסץא
-80800008 אע?5 23 11640100216 114 86181ס

זם 2 ק?ס עעקסזדאק/16 82 68/668 סעװסעסא3ג?
טל יי זניל :צייעפֿי:5-ע קוהקאפצפאאנ?ל? - - -/- 0

װעס2060 12070840/4 חסק8ס 806 חזשטסת הע0102061 1101:6108600 סת8טגז 3
-26041 2קסדעץהסת -- עזס0װ0062 4616 /23860140 סמח2טסת 8 אהגמחאנסקח
-חעקסתאע /סאסקזס טעהגקץ אועװאנסן א אמ22ת32 פהסתם העעאקססעת 428
זאגזסתסקת 6 מזזעזע .3261116110 סהזנס 6806 הסמ1אה06 601024א אעעעקת ם
6 ל;;אכסקת 024 0880ת 0606 072468ת80/870ם 224822008ץ 28082ט8עװ406207
-460184 8116

048 הע6018082עץעס 080600 2064 אופמקסת ס 8808 6080610428)
1ססע11411110112,1 8068 ההתת 803802600078 2װעט066006 מזסקת32 200846
-00103 8068 80 /210מעאנסקת 1106 חעסקמם /מ1228ס 228006 א060ות 8 מזדװאג
.זעוועתס? 11811166 4' } 8268 0186ענװטה60 8 /אגאאעהסץחססק אונט
-- 6ע2קא 114 ,מ680766 גטהסו1 701 -- 206000 ט :אחחאנ צהסז 1979 ם
ישתסם? 100 -- 3664401286/ /טהסט? 189 -- װעססץקסחסם 8 /עצהסעז 634
-- /ע1218/ע אװבּעק }1 ,צהסום? 39 -- 2360622208206 ,טהסוט? 80 -- אעאמההחסא
-181 9 -- עװ2010 ינהסמ1 15 סם -- 186ע 21‏ 12208082072886 טהסועז 28 סח
.1108 59 -- חעעמסאקג ע אעאטסאאקץן ,עעבּעזקע)! ,16232401286 צףס

-20 1979 1 28114816 6::16סק2סת) 1088 1970 אסעחסקסת אגתסזח ם

180 0111001116 162:100086 8 /מ:ס:20788סקח ס0מ6 (זמו:2מסאעהסעץתס 116 6116 28
-{עק80-160טװ1221סעהעאה2 014 ם תאזטסת 4ז112014022288007 010006,0260800/0א
זאסאסקענע פו8סטס 06 זעק80ס? 2קשעם 212 מחאגקדזס אגהעהמעגס אומהמתהעקסד
8361601ק סאסקאגם 80266 .6062 װאקספעקקסד סת 680668 װאאסגוסא23ק
88 ,זעסץעַקסח06 /זעאעגקאץ ,סמאססעק -- עזססממ4800002 6קומזסט מוגעה
-28 26 /א8ז00280 אזע8מח126ס סת 8מ68/66 283660066246 ,168 6 6זססאם

:0820 38116200סקט 680068 8תז06220 צאעמתס 8 .אמתקסאסטמ8ק הסזסתת
/1108000020640 /סאסזאסטז1600 /020804ת00 ,/סאסקעאעה2ה8 ,/סאסקעץזאת 8
-2100208 ,1114011טזאהג א 0648018120 18206080840/4 ,2432206404 ,/116036080
חאס אעתצקת 8 .885 סץחססק אזמגװ2870:0 2סאסננ2מץ1' ,/סאסדמץזאה 5 ,00אס
-060282 /216/00082080 ם ,128 .צװעטעחסם 0:ץ061א32 6082ם 60012808107
-112 8170001 ,)חל סת ה28241010 /6826 (ה2קזעװ16/, הגצסוהאם) ענס
-מ8סקזסחס0קח2646 ,011 א8סאנסמסטסם (/סאזנעוווועם ,80820804 8 ,810?ססטמהת8גסעזו
//11/84072468040 ,21008080404 808040סעת210 ,/080קץ16 ,/16468080 ,0800
-- 8ה062201 160800080402' ,/1167820080 ,/808080ט220 ,880808זחס1ז

ם !א () 3 טק

(82עהסק 40:086108424) הזו חזא!/סז װע6):0861
.1980 ,מ2682603 ,19 לת

-אנעא 46080804דאס 8 896קסח8 הסעועמעמהסח , עאסהסזץ 1608401אס6160
אומקסזסא בע וועתס ,/31/4121686 סעח2ואעמם אסהחמפעקה גחגהקץאנ 2210000 86
וואגעק?ף 241 328022 סתסטקסזאגקזד סתסא8080מק22 אעטלהקהתתה-טק8ססחס
-6אעט1סת 0 06060ק2סת 2200823218 /600טססקת ס סועואגתסק 8 החסװװדגקס0
-82 3 .צאעקסץק צִזכּ זאסגומומקאדס ,אסמּסזסקסם אאזקססן 66:02 1600810118876
אק16ס 1124 1611 20 20216111611 עתז:8הא/סז עד46:086 סקסזאס11 זאס;ו8סדס
-80 1184 01861 220 אסקסזסא 8 ,לקאהמ8א4160 (2100482) 48682עא200 האקסו
.4168 ססקח

4 ;וסנענסקפ'ע!ת 08הװ226862 אנגזקסםסק 8113086 ססקסזדמע 60000110
-קסת בֿת אחהתס לתװהא/סז װװ460861 אהעאהגסק װװ06066סח 0 (2000882)
66604 40660228?08-אסאעטזס טק /40084460402 800182/20821624664
-/110008 אסח8ג11 אסקס/2א-164602 010324:) 2086/08000) אס20ק6 1 ומהאלה28
-2128 214021104 א18166זעתסע-זאסאעטחסח. אזמגזססמבע ,2סזעקחץס סתס ז זאסף
צװ8סת110 1118681011סק

1004סוסק008ס /626מ3עסקת 0/4360180 1006טעח60 882104267 קסאס1ן
-311286 21816:1810708) .עאעזסעמעהסץח ,עאעזעקא ;עאעבכסם ,מ3סקח /68060080
-1684180 21082, 6ע90-261 א ג2נעעאקג21 1160608 89-26146 :2811 127681186
68 הסאמוסוגתומם א31 41260טס גקעזהקסזעה 680600824 608610882
-2024601ץא חע 26080098ע סוצאססם8 32 אאגאאװאנסה0מ004080 עאח80ס 04088
.3862611411עסקת אזן 0086116110180 86111106

2גענעק)ען, החסהת106 אאענדס 21200104ט26 סאעקסעק 00אססנעזפסםת 8
6 82 212462 ,(אסקע46ע110800) גטעמסקץ 1 הװאעגא ,(21008482)
(16/68) 2:2/06011011 זקס21 עזססמסת זאסעגניסאס 20088:618סקח 110038 . (2וו8א
4,קעם 2 /20042308-800008:244448קן אסהאעםג ,2ט210608 4/1004088
8 12104000 2022 23 אחאגמגחת ,202ט עמקסט486 (ווממסמקסט)
.22מצחע411 (2160061) 2423082 האתק160

-עקסצק אועטאסעמעהגקד 8 יעה 2 אװס21נעט זעההעקסדהא 1181606080816
-8א622ק װעק1?2סװא4160 ,עסאזטבֿעזת 0 /4060624 ,עהאבּאסעסק סװאד2ק8א אהא
1ע4):0861 411072 , 1160601102גע 0 ,/עמ12301 ע זמהגזוקץאכ ה188סע6/1 ,להא
28,ָ, זחת גהגעקס/4/1241 ,להחססת 4110828 ,עהאעמסקא) ,להװהההא/עסי
3 +ענזנעתע זאעגנסוגטץבע פגוסאסת 48 ,עומקץצלהקסדעה /00861080 |6876408010
-22סת 1980 324 11224קץאג2 סחזו2אנק 660026‏ עגמחאקגסזסע)

-11406 עסעחסקסת /8660010300 אגתסזע א 4/12162604 2016060 28מ1מדחט/
צאס? עזכּ 84 װ1810ס ה260680 /1עגסת 2286 הסדעהסמעקה ,1018 1979 האסה
. (71008482) 6210114ת162 218082 אעהון אהאס06ססהע) 2דהתחתזוגא

לט

11 0 1 5

282ת. וט 0084

(0282ק 008610828 )

0041118111זאס אנ
ה 112קאכ2 8111װ402866186 צא-סקץדהקסזת

6 /6008026װ68 118

0 2176260סחחח 01034 א8זק0
-} 1961 ס 13226168ץ

13 4176.186180 4):086168 48 82

0" תקז?88 42 קסזאגגסק האוומההז

ע ? םת ה ס א ת ט 2

,(62281002ק ס0סז880ז א38) קסת/סם .א
1020 .0 ,פקהזאס} 4 ,168 .7
.2צאװ21624 .א ,סטקצת פזסו!

;ק6אװתה00 . } ,קסאטהאזסן! .ס ,קסתהװאה! .ם
/11172006024 16 אאמסאסט? .1
(מ8ק0618א06 0186170186111914) קסזסעזט 6
12עאעצעאג 144א6282סק ססװתת2

7 ,82סקעא .הץ ,0דט116 ,21068488א ,101000

1 1 ס ט) 6 ת 6 1

1 -- ע0סדא628ן 1281:216ז

7 -- עק8?ז6װא06 86161:601111911 דס
האגא22סק הגאססטאאסד זו 18684828ססאנסתצא

4 2 ה ח 2 א .2 ,א 4 א ק 416 .0

זז 2 זא עז ק 6 1 .ם קסזאסעע160

חזגטסת א 20280ח1102 .31.09.1980 1486000 ם 6280
-סת18 ג/2אעם 7006108104 דגאקס4 ? 18.101980
יטסת .הסא) .האם 117-00,28 .ה .1166 .{| סֵא א8אס20קז
.2580 .328 .חסא 90 11662 .8,53-0,125 .ה .אצם .(19,79.ת

3266 1//20684000 סזסמסעצעטץ1 002668ס
צ68021011ק 828אס411 7 סא אמק )2קזסמחעז 080824אססא
טס עס10 *4אסקת2קזעת0סת20003)+
,322716226018 זוגהתסת סת 6060602 12סזעאסא
.את8סתק0סד 4114244000 11 עוג/)2זותסת

.13 ,24628082 -קסח ,121019 88אסס1ן

-ז 1980 ,לתאבתא/סז װװז40086 הגאקצץאל( ;=

.יחסא 50 האסן

2081

ת16848ד088)
החעהס?

ש
:שסטואס/ 8

-סאסס)! יאסתסזץ 06806466644א עמּה

8 אתזססז 8 שאפּסהסה ‏ הו .1 זמֿבּה

.;םאבתואהסז ואז086סף תאטאההסט
.װגהטּואס)! .8 6 8 + ץ א ס ת, .סיז

0 סואזסת-85 א) עואא הא 4 6 קפה
-4ו88סאותסץחסס1! 6(גוווסהאנסכן גאה
-4/18 וטואכּסה 3 ופזחסואזהקנף 6טה
. נ46מסת6

-סח) מפסססות הּאוטסות .8 א אה 8א ‏ 2
. (6060/118/1:16 ,8605

-8זקץס 14 ,3088האת6/, . | 836 8668

;8טא8סקץז .4 /גו:שהת .א אאאזס
2 2

האגקזסת666 4 האוזאקא

ס תאהאסתשופאבּג? .6 ת 6זק 86 *א
-6ת-90 4) סאז8)! .ת. 86זסס!מספז
.(8ז3סח האווסהאנסכן ההם 60 סואז

.אזא 856סוז הו אאבאסעסקן סאאזגקא

-א ס }1 .3 .2286ז26 4 סאוטבּץ א ס ו566620
6 4 606סה 0200 06 6 6 6 8 ח
-6כן8810

סות 6 ח 8 } .2 46א4)6006008 אשגה
0666488ז1846) אוטקסזסאסא 0
האהסת866 !ס;ח6קסח אוטהההה
-88סז 1979

-48:כזץאנ 1418 .א וא88סכן ק8זוּוסאיואסא
./1826זעט 166888! ופזס83ז , ופת
התת ופתהאקןסז08/ .ס/ססק6ז6 סזכ3ּ
הסאסס682 6808ז6086 8גסאוסאסת
-0ו48יץבע ט4עס:/סח 8 וסקץזבּקסזוּת
.עווים אועט

ואסאסקטתזו8 , אאסאססץק הא ס6אסובס?
.+68וס43

1080